पद्म पुराण · अध्याय 5.39

शेष उवाच।
निनदत्सुमृदंगेषु वीणानादेषु सर्वतः ।
मुक्तो वाहस्ततो देव पुरं देवविनिर्मितम्

यत्र स्फाटिक कुड्यानां रचनाभिर्गृहा नृणाम् ।
हसंति विंध्यं विमलं पर्वतं नागसेवितम्

राजतानि गृहाण्यत्र दृश्यंते प्रकृतेरपि ।
विचित्रमणिसन्नद्धा नानामाणिक्यगोपुराः

पद्मिन्यो यत्र लोकानां गेहे गेहे मनोहराः ।
हरंति चित्तानि नृणां मुखपद्मकलेक्षिताः

पद्मरागमणिर्यत्र गेहे गेहे सुभूमिषु ।
बद्धः संलक्ष्यते विप्र तदोष्ठस्पर्धया नु किम्

क्रीडाशैलाः प्रत्यगारं नीलरत्नविनिर्मिताः ।
कुर्वंति शंकां मेघस्य मयूराणां कलापिनाम्

हंसा यत्र नृणां गेहे स्फाटिकेषु नियंत्रिताः ।
कुर्वंति मेघान्नो भीतिं मानसं न स्मरंति च

निरंतरं शिवस्थाने ध्वस्तं चंद्रिकया तमः ।
शुक्लकृष्णविभेदो न पक्षयोस्तत्र वै नृणाम्

तत्र वीरमणी राजा धार्मिकेष्वग्रणीर्महान् ।
राज्यं करोति विपुलं सर्वभोगसमन्वितम्

तस्य पुत्रो महाशूरो नाम्ना रुक्मांगदो बली ।
वनिताभिर्गतो रम्यदेहाभिः क्रीडितुं वनम्

तासां मंजीरसंरावः कंकणानां रवस्तथा ।
मनो हरति कामस्य किमन्यस्य कथात्र भोः

वनं जगाम सुमहत्सुपुष्पनगसंयुतम् ।
सदाशिवकृतस्थानमृतुषट्कैर्विराजितम्

चंपका यत्र बहुशः फुल्लकोरकशोभिताः ।
कुर्वंति कामिनां तत्र हृच्छयार्तिं विलोकिताः

चूताः फलादिभिर्नम्रा मंजरीकोटिसंयुताः ।
नागाः पुन्नागवृक्षाश्च शालास्तालास्तमालकाः

कोकिलानां समारावा यत्र च श्रुतिगोचराः ।
सदा मधुपझंकार गतनिद्राः सुमल्लिकाः

दाडिमानां समूहाश्च कर्णिकारैः समन्विताः ।
केतकीकानकीवन्यवृक्षराजिविराजिताः

तस्मिन्वने प्रमदसंयुतचित्तवृत्तिर्गायन्कलं मधुरवाग्विचिकीर्षयोच्चैः ।
उद्यत्कुचाभिरभितो वनिताभिरागाच्छोभानिधान वपुरुद्गतभीर्विवेश

काश्चित्तं नृत्यविद्याभिस्तोषयंति स्म शोभनम् ।
काश्चिद्गानकलाभिश्च काश्चिद्वाक्चतुरोचितैः

भ्रूसंज्ञया पराः काश्चित्तोषयामासुरुन्मदाः ।
परिरंभणचातुर्यैस्तं हृष्टं विदधुः स्त्रियः

ताभिः पुष्पोच्चयं कृत्वा भूषयामास ताः स्त्रियः ।
वाण्या कोमलया शंसन्रेमे कामवपुर्धरः

एवं प्रवृत्ते समये राजराजस्य धीमतः ।
प्रायात्तद्वनदेशं स हयः परमशोभनः

तं स्वर्णपत्ररचितैकललाटदेशं ।
गंगासमं घुसृणकुंकुम पिंजरांगम् ।
गत्यासमं पवनवेगतिरस्करिण्या ।
दृष्ट्वा स्त्रियः परमकौतुकधामदेहम्

ऊचुः पतिं कमलमध्यपिशंगवर्णा -।
स्ताम्राधरप्रतिभयाहतविद्रुमाभाः ।
दंतव्रजप्रमितहास्यसुशोभिवक्त्राः ।
कामस्य बाणनयनादिविमोहनाभाः

स्त्रिय ऊचुः।
कांतकोयं महानर्वास्वर्णपत्रैकशोभितः ।
कस्य वा भाति शोभाढ्यो गृहाण स्वबलादिमम्

शेष उवाच।
तदुक्तं वच आकर्ण्य लीलाललितलोचनः ।
जग्राह हयमेकेन करपद्मेन लीलया

वाचयित्वा स्वर्णपत्रं स्पष्टवर्णसमन्वितम् ।
जहास महिलामध्ये जगाद वचनं पुनः

रुक्मांगद उवाच।
पृथिव्यां नास्ति मे पित्रा समः शौर्येण च श्रिया ।
तस्मिन्कथं विधत्ते स उत्सेकं रामभूमिपः

यस्य रक्षां प्रकुरुते सदा रुद्रः पिनाकधृक् ।
यं देवा दानवा यक्षा नमंति मणिमौलिभिः

कुरुताद्वाजिमेधं वै जनको मे महाबलः ।
या त्वेष वाजिशालायां बध्नंतु मम वै भटाः

इति वाक्यं समाकर्ण्य महिलास्ता मनोहराः ।
प्रहर्षवदना जाताः कांतं तु परिरेभिरे

गृहीत्वा च हयं पुत्रो राज्ञो वीरमणेर्महान् ।
पुरं पत्नीसमायुक्तो महोत्साहमवीविशत्

मृदंगध्वनिषु प्रोच्चैराहतेषु समंततः ।
बंदिभिः संस्तुतः प्रागात्स्वपितुर्मंदिरं महत्

तस्मै स कथयामास हयं नीतं रघोः पतेः ।
वाजिमेधाय निर्मुक्तं स्वच्छंदगतिमद्भुतम्

रक्षितं शत्रुसूदेन महाबलसमेतिना ।
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य नृपो वीरमणिर्महान्

नातिप्रशंसयामास तत्कर्म सुमहामतिः ।
नीत्वा पुनः समायांतं चौरस्येव विचेष्टितम्

कथयामास जामात्रे शिवायाद्भुतकर्मणे ।
अर्धांगनाधरायांगभूषाय चंद्रधारिणे

तेन संमंत्रयामास नृपो वीरमणिर्महान् ।
पुत्रसृष्टं महत्कर्म विनिंद्यं महतां मतः

शिव उवाच।
राजन्पुत्रेण भवतः कृतं कर्म महाद्भुतम् ।
यो जहार महावाहंरामचंद्रस्य धीमतः

अद्य युद्धं महद्भाति सुरासुरविमोहनम् ।
शत्रुघ्नेन महाराज्ञा वीरकोट्येकरक्षिणा

मया यो ध्रियते स्वांते जिह्वया प्रोच्यते हि यः ।
तस्य रामस्ययज्ञांगं जहार तव पुत्रकः

परमत्र महाँल्लाभो भविष्यतितरां रणे ।
यद्रामचरणांभोजं द्रक्ष्यामः स्वीयसेवितम्

अत्र यत्नो महान्कार्यो हयस्य परिरक्षणे ।
नयिष्यंति बलाद्वाहं मया रक्षितमप्यमुम्

तस्मादिमं महाराज राज्येन सह सन्नतः ।
वाजिनं भोजनं दत्वा प्रेक्षस्वांघ्रियुगं ततः

इति वाक्यं समाकर्ण्य शिवस्य स नृपोत्तमः ।
उवाच तं सुरेंद्रादिवंद्यपादांबुजद्वयम्

वीरमणिरुवाच।
क्षत्रियाणामयं धर्मो यत्प्रतापस्य रक्षणम् ।
तदसौ क्रांतुमुद्युक्तः क्रतुना हयसंज्ञिना

तस्माद्रक्ष्यः स्वप्रतापो येनकेनापि मानिना ।
यावच्छक्यं कर्म कृत्वा शरीरव्ययकारिणा

सर्वं कृतं सुतेनेदं गृहीतोऽश्व पुनर्यतः ।
कोपितं रामभूपालं समयार्हं कुरु प्रभो

क्षत्त्रियाणामिदं कर्म कर्तव्यार्हं भवेन्नहि ।
यदकस्माद्रिपोः पादौ प्रणमेद्भयविह्वलः

रिपवो विहसंत्येनं कातरोऽयं नृपाधमः ।
क्षुद्रः प्राकृतवन्नीचो नतवान्भयविह्वलः

तस्माद्भवान्यथायोग्यं योद्धव्ये समुपस्थिते ।
यद्विधेयं विचार्यैव कर्तव्यं भक्तरक्षणम्

शेष उवाच।
इति वाक्यं समाकर्ण्य चंद्रचूडोवदद्वचः ।
प्रहसन्मेघगंभीरवाण्या संमोहयन्मनः

यदि देवास्त्रयस्त्रिंशत्कोटयः समुपस्थिताः ।
तथापि त्वत्तः केनाश्वो गृह्यते मम रक्षितुः

यदि रामः समागत्य स्वात्मानं दर्शयिष्यति ।
तदाहं चरणौ तस्य प्रणमामि सुकोमलौ

स्वामिना न हि योद्धव्यं महान नय उच्यते ।
अन्ये वीरास्तृणप्रायाः किंचित्कर्तुं न वै क्षमाः

तस्माद्युद्ध्यस्व राजेंद्र रक्षके मयि सुस्थिते ।
को गृह्णाति बलाद्वाहं त्रिलोकी यदि संगता

शेष उवाच।
एतद्वचः परं श्रुत्वा चंद्रचूडस्य भूमिपः ।
जहर्ष मानसेऽत्यंतं युद्धकर्मणि कौतुकी

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे वीरमणिपुत्रेण हयग्रहणंनाम एकोनचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः