पद्म पुराण · अध्याय 5.36

शेषौवाच।
एतच्छ्रुत्वा तु विप्रेन्द्रो लोमशात्परमं महत् ॥
पुनः पप्रच्छ तमृषिं सर्वज्ञं योगिनां वरम्

आरण्यक उवाच।
मुनिश्रेष्ठ वदैतन्मे पृच्छामि त्वां महामते ॥
गुरवः कृपया युक्ता भाषंते सेवकेऽखिलम्

कोऽसौ रामो महाभाग यो नित्यं ध्यायते त्वया ॥
तस्य कानि चरित्राणि वदस्व त्वं द्विजर्षभ

किमर्थमवतीर्णोऽसौ कस्मान्मानुषतां गतः ॥
तत्सर्वं कथयाशु त्वं मम संशयनुत्तये

शेष उवाच।
इति वाक्यं समाकर्ण्य मुनेः परमशोभनम् ॥
लोमशः कथयामास रामचारित्रमद्भुतम्

लोकान्निरयसंमग्नाञ्ज्ञात्वा योगेश्वरेश्वरः ॥
कीर्तिं प्रथयितुं लोके यया घोरं तरिष्यति

एवं ज्ञात्वा दयावार्धिः परमेशो मनोहरः ॥
अवतारं चकारात्र चतुर्धा सश्रियान्वितः

पुरा त्रेतायुगे प्राप्ते पूर्णांशो रघुनन्दनः ॥
सूर्यवंशे समुत्पन्नो रामो राजीवलोचनः

स रामो लक्ष्मणसखः काकपक्षधरो युवा ॥
तातस्य वचनात्तौ तु विश्वामित्रमनुव्रतौ

यज्ञसंरक्षणार्थाय राज्ञा दत्तौ कुमारकौ ॥
दांतौ धनुर्धरौ वीरौ विश्वामित्रमनुव्रतौ

पथि प्रव्रजतोस्तत्र ताटका नाम राक्षसी ॥
संगता च वने घोरे तयोर्वै विघ्नकारणात्

ऋषेरनुज्ञया रामस्ताटकां यमयातनाम् ॥
प्रावेशयद्धनुर्वेदविद्याभ्यासेन राघवः

यस्य पादतलस्पर्शाच्छिला वासवयोगजा ॥
अहल्या गौतमवधूः पुनर्जाता स्वरूपिणी

विश्वामित्रस्य यज्ञे तु सुप्रवृत्ते रघूत्तमः ॥
मारीचं च सुबाहुं च जघान परमेषुभिः

ईश्वरस्य धनुर्भग्नं जनकस्य गृहे स्थितम् ॥
रामः पंचदशे वर्षे षड्वर्षामथ मैथिलीम्

उपयेमे विवाहेन रम्यां सीतामयोनिजाम् ॥
कृतकृत्यस्तदा जातः सीतां संप्राप्य राघवः

ततो द्वादश वर्षाणि रेमे रामस्तया सह ॥
सप्तविंशतिमे वर्षे यौवराज्यमकल्पयत्

राजानमथ कैकेयी वरद्वयमयाचत ॥
तयोरेकेन रामस्तु ससीतः सह लक्ष्मणः

जटाधरः प्रव्रजतुवर्षाणीह चतुर्दश ॥
भरतस्तु द्वितीयेन यौवराज्याधिपोऽस्तु मे

जानकी लक्ष्मणसखं रामं प्राव्राजयन्नृपः ॥
त्रिरात्रमुदकाहारश्चतुर्थेऽह्नि फलाशनः

पंचमे चित्रकूटे तु रामस्थानमकल्पयत् ॥
अथ त्रयोदशे वर्षे पंचवट्यां महामुने

रामो विरूपयामास शूर्पणखां निशाचरीम् ॥
वने विचरतस्तस्य जानक्या सहितस्य च

आगतो राक्षसस्तां तु हर्तुं पापविपाकतः ॥
ततो माघासिताष्टम्यां मुहूर्ते वृंदसंज्ञिते

राघवाभ्यां विना सीतां जहार दशकंधरः ॥
तेनैवं ह्रियमाणा सा चक्रंद कुररी यथा

रामरामेति मां रक्ष रक्ष मां रक्षसा हृताम् ॥
यथा श्येनः क्षुधाक्रांतः क्रंदंतीं वर्तिकां नयेत्

तथा कामवशं प्राप्तो रावणो जनकात्मजाम् ॥
नयत्येवं जनकजां जटायुः पक्षिराट्तदा

युयुधे राक्षसेंद्रेण स रावणहतोऽपतत् ॥
मार्गशुक्लनवम्यां तु वसंतीं रावणालये

संपातिर्दशमे मास आचख्यौ वानरेषु ताम् ॥
एकादश्यां महेंद्राद्रे पुःप्लुवे शतयोजनम्

हनूमान्निशि तस्यां तु लंकायां पर्यकालयत् ॥
तद्रात्रिशेषे सीताया दर्शनं हि हनूमतः

द्वादश्यां शिंशपावृक्षे हनूमान्पर्यवस्थितः ॥
तस्यां निशायां जानक्या विश्वासाय च संकथा

अक्षादिभिस्त्रयोदश्यां ततो युद्धमवर्तत ॥
ब्रह्मास्त्रेण चतुर्दश्यां बद्धः शक्रजिता कपिः

वह्निना पुच्छयुक्तेन लंकाया दहनं कृतम् ॥
पूर्णिमायां महेंद्राद्रौ पुनरागमनं कपेः

मार्गासितप्रतिपदः पंचभिः पथिवासरैः ॥
पुनरागत्य षष्ठेऽह्नि ध्वस्तं मधुवनं किल

सप्तम्यां प्रत्यभिज्ञानदानं सर्वनिवेदनम् ॥
अष्टम्युत्तरफल्गुन्यां मुहूर्ते विजयाभिधे

मध्यं प्राप्ते सहस्रांशौ प्रस्थानं राघवस्य च ॥
रामः कृत्वा प्रतिज्ञां तु प्रयातो दक्षिणां दिशम्

तीर्त्वाहं सागरमपि हनिष्ये राक्षसेश्वरम् ॥
दक्षिणाशां प्रयातस्य सुग्रीवोऽप्यभवत्सखा

वासरैः सप्तभिः सिंधोः स्कंधावारनिवेशनम् ॥
पौषशुक्लप्रतिपदस्तृतीयायावदंबुधेः

उपस्थानं ससैन्यस्य राघवस्य बभूव ह ॥
बिभीषणश्चतुर्थ्यां तु रामेण सह संगतः

समुद्रतरणार्थाय पंचम्यां मंत्र उद्यतः ॥
प्रायोपवेशनं चक्रे रामो दिनचतुष्टयम्

समुद्रवरलाभश्च सहोपायप्रदर्शनम् ॥
ततो दशम्यामारंभस्त्रयोदश्यां समापनम्

चतुर्दश्यां सुवेलाद्रौ रामः सैन्यं न्यवेशयत् ॥
पौर्णमास्यां द्वितीयां तं त्रिदिनैः सैन्यतारणम्

तीर्त्वा तोयनिधिं रामो वानरेश्वरसैन्यवान् ॥
रुरोध च पुरीं लंकां सीतार्थं सह लक्ष्मणः

तृतीयादि दशम्यंतं निवेशश्च दिनाष्टकम् ॥
शुकसारणयोस्तत्र प्राप्तिरेकादशे दिने

पौषासिताख्यद्वादश्यां सैन्यसंख्यानमेव च ॥
शार्दूलेन कपींद्राणां सहसारोपवर्णनम्

त्रयोदश्या अमावास्यां लंकायां दिवसैस्त्रिभिः ॥
रावणः सैन्यसंख्यानं रणोत्साहं तदाकरोत्

प्रययावंगदो दौत्यं माघशुक्लाद्यवासरे ॥
सीतायाश्च ततो भर्तुर्मायामूर्द्धादिदर्शनम्

माघद्वितीयादि दिनैः सप्तभिर्यावदष्टमी ॥
रक्षसां वानराणां च युद्धमासीच्च संकुलम्

माघशुक्लनवम्यां तु रात्राविंद्रजिता रणे ॥
रामलक्ष्मणयोर्नागपाशबंधः कृतः किल

आकुलेषु कपीशेषु निरुत्साहेषु सर्वशः ॥
नागपाशविमोक्षार्थं दशम्यां पवनोऽजपत्

कर्णे स्वरूपं रामस्य गरुडागमनं ततः ॥
एकादश्यां च द्वादश्यां धूम्राक्षस्य वधः कृतः

त्रयोदश्यां तु तेनैव निहतः कंपनो रणे ॥
माघशुक्लचतुर्दश्या यावत्कृष्णादिवासरम्

त्रिदिनेन प्रहस्तस्य नीलेन विहितो वधः ॥
माघकृष्णद्वितीयायाश्चतुर्थ्यं तं त्रिभिर्दिनैः

रामेण तुमुले युद्धे रावणो द्रावितो रणात् ॥
पंचम्या अष्टमीयावद्रावणेन प्रबोधितः

कुंभकर्णस्तदा चक्रेऽभ्यवहारं चतुर्दिनम् ॥
कुंभकर्णो दिनैः षड्भिर्नवम्यास्तु चतुर्दशीम्

रामेण निहतो युद्धे बहुवानरभक्षकः ॥
अमावास्यादिने शोकादवहारो बभूव ह

फाल्गुनादिप्रतिपदश्चतुर्थ्यंतं चतुर्दिनैः ॥
बिसतंतुप्रभृतयो निहताः पंचराक्षसाः

पंचम्याः सप्तमी यावदतिकायवधस्तथा ॥
अष्टम्याद्वादशी यावन्निहतौ दिनपंचकात्

निकुंभकुंभावूर्ध्वं तु मकराक्षस्त्रिभिर्दिनैः ॥
फाल्गुनासितद्वितीयायां दिने शक्रजिता जितम्

तृतीयादिसप्तम्यंतं दिनपंचकमेव च ॥
ओषध्यानयनव्यग्रादवहारो बभूव ह

ततस्त्रयोदशीयावद्दिनैः पंचभिरिंद्रजित् ॥
लक्ष्मणेन हतो युद्धे विख्यातबलपौरुषः

चतुर्दश्यां दशग्रीवो दीक्षां प्रापावहारतः ॥
अमावास्यादिने प्रायाद्युद्धाय दशकंधरः

चैत्रशुक्लप्रतिपदः पंचमीदिनपंचकैः ॥
रावणे युद्ध्यमाने तु प्रचुरो रक्षसां वधः

चैत्रषष्ठ्याष्टमी यावन्महापार्श्वादि मारणम् ॥
चैत्रशुक्लनवम्यां तु सौमित्रेः शक्तिभेदनम्

कोपाविष्टेन रामेण द्रावितो दशकंधरः ॥
द्रोणाद्रिरांजनेयेन लक्ष्मणार्थमुपाहृतः

दशम्यामवहारोभूद्रात्रौ युद्धे तु रक्षसाम् ॥
एकादश्यां तु रामाय रथं मातलिसारथिः

प्रेरितो वासवेनाजावर्पयामास भक्तितः ॥
कोपवानथ द्वादश्या यावत्कृष्णचतुर्दशी

अष्टादशदिनै रामो रावणं द्वैरथेऽवधीत् ॥
संग्रामे तुमुले जाते रामो जयमवाप्तवान्

माघशुक्लद्वितीयायाश्चैत्रकृष्ण चतुर्दशीम् ॥
सप्ताशीतिदिनेष्वेव मध्यं पंचदशाहकम्

युद्धावहारः संग्रामो द्वासप्तति दिनान्यभूत् ॥
संस्कारो रावणादीनाममावस्या दिनेऽभवत्

वैशाखादि तिथौ राम उवास रणभूमिषु ॥
अभिषिक्तो द्वितीयायां लंकाराज्ये विभीषणः

सीताशुद्धिस्तृतीयायां देवेभ्यो वरलंभनम् ॥
हत्वा चिरेण लंकेशं लक्ष्मणाग्रज एव सः

गृहीत्वा जानकीं पुण्यां दुःखितां राक्षसेन तु ॥
आदाय परया प्रीत्या जानकीं स न्यवर्तत

वैशाखस्य चतुर्थ्यां तु रामः पुष्पकमाश्रितः ॥
विहायसा निवृत्तस्तु भूयोऽयोध्यां पुरीं प्रति

पूर्णे चतुर्दशे वर्षे पंचम्यां माधवस्य तु ॥
भरद्वाजाश्रमे रामः सगणः समुपाविशत्

नंदिग्रामे तु षष्ठ्यां स भरतेन समागतः ॥
सप्तम्यामभिषिक्तोऽसावयोध्यायां रघूद्वहः

दशैकाधिकमासांस्तुचतुर्दशाहानि मैथिली ॥
उवास राम रहिता रावणस्य निवेशने

द्विचत्वारिंशक वर्षे रामो राज्यमकारयत् ॥
सीतायाश्च त्रयस्त्रिंशद्वत्सराश्च तदाभवन्

स चतुर्दशवर्षांते प्रविश्य च पुरीं प्रभुः ॥
अयोध्यां मुदितो रामो हत्वा रावणमाहवे

भ्रातृभिः सहितस्तत्र रामो राज्यमथाकरोत् ॥
राज्यं प्रकुर्वतस्तस्य पुरोधा वदतां वरः

अगस्त्यः कुंभसंभूतिस्तमागंता रघोः पतिम् ॥
तद्वाक्याद्रघुनाथोऽसौ करिष्यति हयक्रतुम्

तस्यागमिष्यति हयो ह्याश्रमे तव सुव्रत ॥
तस्य योधाः प्रमुदिता आयास्यंति तवाश्रमम्

तेषामग्रे रामकथाः करिष्यसि मनोहराः ॥
तैः साकं त्वमयोध्यायां गंतासि वै द्विजर्षभ

दृष्ट्वा राममयोध्यायां पद्मपत्रनिभेक्षणम् ॥
तत्क्षणादेव संसारवार्धिनिस्तारवान्भव

इत्युक्त्वा मां मुनिवरो लोमशः सर्वबुद्धिमान् ॥
उवाच ते किं प्रष्टव्यं तदाहमवदं हि तम्

ज्ञातं त्वत्कृपया सर्वं रामचारित्रमद्भुतम् ॥
त्वत्प्रसादादवाप्स्येऽहं रामस्य चरणांबुजम्

मया नमस्कृतः पश्चाज्जगाम स मुनीश्वरः ॥
तत्प्रसादान्मयावाप्तं रामस्य चरणार्चनम्

सोऽहं स्मरामि रामस्य चरणावन्वहं मुहुः ॥
गायामि तस्य चरितं मुहुर्मुहुरतंद्रितः

पावयामि जनानन्यान्गानेन स्वांतहारिणा ॥
हृष्यामि तन्मुनेर्वाक्यं स्मारंस्मारं तदीक्षया

धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं सभाग्योऽहं महीतले ॥
रामचंद्र पदांभोज दिदृक्षा मे भविष्यति

तस्मात्सर्वात्मना रामो भजनीयो मनोहरः ॥
वंदनीयो हि सर्वेषां संसाराब्धितितीर्षया

तस्माद्यूयं किमर्थं वै प्राप्ताः को वानराधिपः ॥
यागं करोति धर्मात्मा हयमेधं महाक्रतुम्

तत्सर्वं कथयंत्वत्र यां तु वाहस्य पालने ॥
स्मरंतु रघुनाथांघ्रिं स्मृत्वा स्मृत्वा पुनः पुनः

इति वाक्यं समाकर्ण्य मुनेर्विस्मयमागताः ॥
रघुनाथं स्मरंतस्ते प्रोचुरारण्यकं मुनिम्

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे लोमशारण्यकसंवादे रामचरित्रकथनंनाम षट्त्रिंशत्तमोऽध्यायः