पद्म पुराण · अध्याय 5.24

शेष उवाच।
शत्रुघ्नस्तु क्रुधाविष्टो दंतान्दंतैर्विनिष्पिषन् ।
हस्तौ धुन्वंल्लेलिहानमधरं जिह्वया सकृत्

पुनः पुनस्तान्पप्रच्छ केनाश्वो नीयते मम ।
प्रतापाग्र्यः केन जितः सर्वशूरशिरोमणिः

सेवकास्ते तदा प्रोचुर्दमनोनाम शत्रुहन् ।
सुबाहुजः प्रतापाग्र्यं जितवान्हयमाहरत्

इति श्रुत्वा हयं नीतं दमनेन स्ववैरिणा ।
आजगाम स वेगेन यत्राभूद्रणमंडलम्

तत्रापश्यत्स शत्रुघ्नो गजान्दीर्णकपोलकान् ।
पर्वतानिव रक्तोदे मज्जमानान्मदोद्धतान्

हयास्तत्र निजारोहकर्तृभिः सहिताः क्षताः ।
मृता वीरेण ददृशे शत्रुघ्नेन सुकोपिना

नरान्रथान्गजान्भग्नान्वीक्षमाणः स शत्रुहा ।
अतीव चुक्रुधे यद्वत्प्रलये प्रलयार्णवः

पुरतो दमनं वीक्ष्य हयनेतारमुद्भटम् ।
प्रतापाग्र्यस्य जेतारं तृणीकृत्य निजं बलम्

तदा राजा प्रत्युवाच योधान्कोपाकुलेक्षणः ।
कोऽसौ दमन जेताऽत्र सर्वशस्त्रास्त्रधारकः

यो वै राजसुतं वीरं रणकर्मविशारदम् ।
जेष्यत्यस्त्रेण निर्भीतः सज्जीभूतो भवत्वयम्

इति वाक्यं समाकर्ण्य पुष्कलः परवीरहा ।
दमनं जेतुमुद्युक्तो जगाद वचनं त्विदम्

स्वामिन्क्वायं दमनकः क्व तेऽपरिमितं बलम् ।
जेष्येऽहं त्वत्प्रतापेन गच्छाम्येष महामते

सेवके मयि युद्धाय स्थिते कैर्नीयते हयः ।
रघुनाथप्रतापोऽयं सर्वं कृत्यं करिष्यति

स्वामिञ्छृणु प्रतिज्ञां मे तव मोदप्रदायिनीम् ।
विजेष्ये दमनं युद्धे रणकर्मविचक्षणम्

रामचंद्रपदांभोजमध्वास्वादवियोगिनाम् ।
यदघं तु भवेत्तन्मे दमनं न जयेयदि

पुत्रो यो मातृपादान्यत्तीर्थं मत्वा तया सह ।
विरुद्ध्येत्तत्तमो मह्यं न जयेदमनं यदि

अद्य मद्बाणनिर्भिन्न महोरस्को नृपांगजः ।
अलंकरोतु प्रधने भूतलं शयनेन हि

शेष उवाच।
इति प्रतिज्ञामाकर्ण्य पुष्कलस्य रघूद्वहः ।
जहर्ष चित्ते तेजस्वी निदिदेश रणं प्रति

आज्ञप्तोऽसौ ययौ सैन्यैर्बहुभिः परिवारितः ।
यत्रास्ते दमनो राजपुत्रः शूरकुलोद्भवः

दमनोऽपि तमाज्ञाय ह्यागतं रणमंडले ।
प्रत्युज्जगाम वीराग्र्यः स्वसैन्यपरिवारितः

अन्योन्यं तौ संमिलितौ रथस्थौ रथशोभिनौ ।
समरे शक्रदैत्यौ किं युद्धार्थं रणमागतौ

उवाच पुष्कलस्तं वै राजपुत्रं महाबलम् ।
राजपुत्र दमनक मां जानीहि समागतम्

स प्रतिज्ञं तु युद्धाय भरतात्मजमुद्भटम् ।
पुष्कलेन स्वनाम्ना च लक्षितं विद्धिसत्तम

रघुनाथपदांभोज नित्यसेवामधुव्रतम् ।
त्वां जेष्ये शस्त्रसंघेनसज्जीभव महामते

इति वाक्यं समाकर्ण्य दमनः परवीरहा ।
प्रत्युवाच हसन्वाग्मी निर्भयोद्दृष्टविक्रमः

सुबाहुपुत्रं दमनं पितृभक्ति हृताघकम् ।
विद्धि मामश्वनेतारं शत्रुघ्नस्य महीपतेः

जयो दैवविसृष्टोऽयं यस्य चालंकरिष्यति ।
स प्राप्नोति निरीक्षस्व बलं मे रणमूर्धनि

इत्युक्त्वा स शरं चापं विधायाकर्णपूरितम् ।
मुमोच बाणान्निशितान्वैरिप्राणापहारिणः

ते बाणास्त्वाविलीभूताश्छादयामासुरंबरम् ।
सूर्यभानुप्रभा यत्र बाणच्छायानिवारिता

गजानां कटभित्त्योघे लग्ना सायकसंततिः ।
अलंकरोति धातूनां रागा इव विचित्रिताः

पतितास्तत्र दृश्यंते नरा वाहा गजा रथाः ।
शरव्रातेन नृपतेः सुतेन परिताडिताः

तद्विक्रांतं समालोक्य पुष्कलः परवीरहा ।
शराणां छायया व्याप्तं रणमंडलमीक्ष्य च

शरासने समाधत्त बाणं वह्न्यभिमंत्रितम् ।
आचम्य सम्यग्विधिवन्मोचयामास सायकम्

ततोऽग्निप्रादुरभवत्तत्र संग्राममूर्धनि ।
ज्वालाभिर्विलिहन्व्योम प्रलयाग्निरिवोत्थितः

ततोऽस्य सैन्यं निर्दग्धं त्रासं प्राप्तं रणांगणे ।
पलायनपरं जातं वह्निज्वालाभिपीडितम्

छत्राणि तु प्रदग्धानि चंद्राकाराणि धन्विनाम् ।
दृश्यंते जातरूपाभ कांतिधारीणि तत्र ह

हया दग्धाः पलायंते केसरेषु च वैरिणाम् ।
रथा अपि गता दाहं सुकूबरसमन्विताः

मणिमाणिक्यरत्नानि वहंतः करभास्ततः ।
पलायंते दहनभू ज्वालामालाभिपीडिताः

कुत्रचिद्दंतिनो नष्टाः कुत्रचिद्धयसादिनः ।
कुत्रचित्पत्तयो नष्टा वह्निदग्धकलेवराः

शराः सर्वे नृपसुतप्रमुक्ताः प्रलयं गताः ।
आशुशुक्षणिकीलाभिर्भस्मीभूताः समंततः

तदा स्वसैन्ये दग्धे च दमनो रोषपूरितः ।
सर्वास्त्रवित्तच्छांत्यर्थं वारुणास्त्रमथा ददे

वारुणं वह्निशांत्यर्थं मुक्तं तेन महीभृता ।
आप्लावयद्बलं तस्य रथवाजिसमाकुलम्

रथा विप्लावितास्तोये दृश्यंते परिपंथिनाम् ।
गजाश्चापि परिप्लुष्टाः स्वीयाः शांतिमुपागताः

वह्निश्च शांतिमगमदग्न्यस्त्र परिमोचितः ।
शांतिमाप बलं स्वीयं वह्निज्वालाभिपीडितम्

कंपिताः शीततोयेन सीत्कुर्वंति च वैरिणः ।
करकावृष्टिभिः क्षिप्ता वायुना च प्रपीडिताः

तदा स्वबलमालोक्य तोयपूरेण पीडितम् ।
कंपितं क्षुभितं नष्टं वारुणेन विनिर्हृतम्

तदातिकोपताम्राक्षः पुष्कलो भरतात्मजः ।
वायव्यास्त्रं समाधत्त धनुष्येकं महाशरम्

ततो वायुर्महानासीद्वायव्यास्त्रप्रचोदितः ।
नाशयामास वेगेन घनानीकमुपस्थितम्

वायुना स्फालिता नागाः परस्परसमाहताः ।
अश्वाश्च संहतान्योन्यं स्वस्वारोहसमन्विताः

नराः प्रभंजनोद्धूता मुक्तकेशा निरोजसः ।
पतंतोऽत्र समीक्ष्यंते वेताला इव भूगताः

वायुना स्वबलं सर्वं परिभूतं विलोक्य सः ।
राजपुत्रः पर्वतास्त्रं धनुष्येवं समादधे

तदा तु पर्वताः पेतुर्मस्तकोपरि युध्यताम् ।
वायुः संच्छादितस्तैस्तु न प्रचक्राम कुत्रचित्

पुष्कलो वज्रसंज्ञं तु समाधत्त शरासने ।
वज्रेण कृत्तास्ते सर्वे जाताश्च तिलशः क्षणात्

वज्रं नगान्रजः शेषान्कृत्वा बाणाभिमंत्रितम् ।
राजपुत्रोरसि प्रोच्चैः पपात स्वनवद्भृशम्

सत्वाकुलितचेतस्को हृदि विद्धः क्षतो भृशम् ।
विव्यथे बलवान्वीरः कश्मलं परमाप सः

तं वै कश्मलितं दृष्ट्वा सारथिर्नयकोविदः ।
अपोवाह रणात्तस्मात्क्रोशमात्रं नरेंद्रजम्

ततो योधा राजसूनोः प्रणष्टाः प्रपलायिताः ।
गत्वा पुरीं समाचख्युः कश्मलस्थं नृपात्मजम्

पुष्कलो जयमाप्यैवं रणमूर्धनि धर्मवित् ।
न प्रहर्तुं पुनः शक्तो रघुनाथवचः स्मरन्

ततो दुंदुभिनिर्घोषो जयशब्दो महानभूत् ।
साधुसाध्विति वाचश्च प्रावर्तंत मनोहराः

हर्षं प्राप स शत्रुघ्नो जयिनं वीक्ष्य पुष्कलम् ।
प्रशशंस सुमत्यादि मंत्रिभिः परिवारितः

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे पुष्कलविजयोनाम चतुर्विंशतितमोऽध्यायः