पद्म पुराण · अध्याय 5.19

ब्राह्मण उवाच।
इति श्रुत्वा तु तद्वाक्यं भिल्लानामहमद्भुतम् ।
अत्याश्चर्यमिदं मत्वा प्रहृष्टोऽभवमित्युत

गंगासागरसंयोगे स्नात्वा पुण्यकलेवरः ।
शृंगमारुरुहे तत्र मणिमाणिक्यचित्रितम्

तत्रापश्यं महाराज देवं देवादिवंदितम् ।
नमस्कृत्वा कृतार्थोऽहं जातोन्नप्राशनेन च

चतुर्भुजत्वं संप्राप्तः शंखचक्रादिचिह्नितम् ।
पुरुषोत्तमदर्शनेन न पुनर्गर्भमाविशम्

राजंस्त्वमपि तत्राशु गच्छ नीलाभिधं गिरिम् ।
कृतार्थं कुरु चात्मानं गर्भदुःखविवर्जितम्

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य वाडवाग्र्यस्य धीमतः ।
पप्रच्छ हृष्टगात्रस्तु तीर्थयात्राविधिं मुनिम्

राजोवाच।
साधु विप्राग्र्य हे साधो त्वया प्रोक्तं ममानघ ।
पुरुषोत्तममाहात्म्यं शृण्वतां पापनाशनम्

ब्रूहि तत्तीर्थयात्रायां विधिं श्रुतिसमन्वितम् ।
विधिना केन संपूर्ण फलप्राप्तिर्नृणां भवेत्

ब्राह्मण उवाच।
शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि तीर्थयात्राविधिं शुभम् ।
येन संप्राप्यते देवः सुरासुरनमस्कृतः

वलीपलितदेहो वा यौवनेनान्वितोऽपि वा ।
ज्ञात्वा मृत्युमनिस्तीर्यं हरिं शरणमाव्रजेत्

तत्कीर्तने तच्छ्रवणे वंदने तस्य पूजने ।
मतिरेव प्रकर्तव्या नान्यत्र वनितादिषु

सर्वं नश्वरमालोक्य क्षणस्थायि सुदुःखदम् ।
जन्ममृत्युजरातीतं भक्तिवल्लभमच्युतम्

क्रोधात्कामाद्भयाद्द्वेषाल्लोभाद्दंभान्नरः पुनः ।
यथाकथंचिद्विभजन्न स दुःखं समश्नुते

स हरिर्जायते साधुसंगमात्पापवर्जितात् ।
येषां कृपातः पुरुषा भवंत्यसुखवर्जिताः

ते साधवः शांतरागाः कामलोभविवर्जिताः ।
ब्रुवंति यन्महाराज तत्संसारनिवर्तकम्

तीर्थेषु लभ्यते साधू रामचंद्र परायणः ।
यद्दर्शनं नृणां पापराशिदाहाशुशुक्षणिः

तस्मात्तीर्थेषु गंतव्यं नरैः संसारभीरुभिः ।
पुण्योदकेषु सततं साधुश्रेणिविराजिषु

तानि तीर्थानि विधिना दृष्टानि प्रहरंत्यघम् ।
तं विधिं नृपशार्दूल कुरुष्व श्रुतिगोचरम्

विरागं जनयेत्पूर्वं कलत्रादि कुटुंबके ।
असत्यभूतं तज्ज्ञात्वा हरिं तु मनसा स्मरेत्

क्रोशमात्रं ततो गत्वा रामरामेति च ब्रुवन् ।
तत्र तीर्थादिषु स्नात्वा क्षौरं कुर्याद्विधानवित्

मनुष्याणां च पापानि तीर्थानि प्रति गच्छताम् ।
केशानाश्रित्य तिष्ठंति तस्माद्वपनमाचरेत्

ततो दंडं तु निर्ग्रन्थिं कमंडलुमथाजिनम् ।
बिभृयाल्लोभनिर्मुक्तस्तीर्थवेषधरो नरः

विधिना गच्छतां नॄणां फलावाप्तिर्विशेषतः ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तीर्थयात्राविधिं चरेत्

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंहितम् ।
विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते

हरेकृष्ण हरेकृष्ण भक्तवत्सल गोपते ।
शरण्य भगवन्विष्णो मां पाहि बहुसंसृतेः

इति ब्रुवन्रसनया मनसा च हरिं स्मरन् ।
पादचारी गतिं कुर्यात्तीर्थं प्रति महोदयः

यानेन गच्छन्पुरुषः समभागफलं लभेत् ।
उपानद्भ्यां चतुर्थांशं गोयाने गोवधादिकम्

व्यवहर्ता तृतीयांशं सेवयाष्टमभागभाक् ।
अनिच्छया व्रजंस्तत्र तीर्थमर्धफलं लभेत्

यथायथं प्रकर्तव्या तीर्थानामभियात्रिका ।
पापक्षयो भवत्येव विधिदृष्ट्या विशेषतः

तत्र साधून्नमस्कुर्यात्पादवंदनसेवनैः ।
तद्द्वारा हरिभक्तिर्हि प्राप्यते पुरुषोत्तमे

इति तीर्थविधिः प्रोक्तः समासेन न विस्तरात् ।
एवं विधिं समाश्रित्य गच्छ त्वं पुरुषोत्तमम्

तुभ्यं तुष्टो महाराज दास्यते भक्तिमच्युतः ।
यथा संसारनिर्वाहः क्षणादेव भविष्यति

तीर्थयात्राविधिं श्रुत्वा सर्वपातकनाशनम् ।
मुच्यते सर्वपापेभ्य उग्रेभ्यः पुरुषर्षभ

सुमतिरुवाच ।
इति वाक्यं समाकर्ण्य ववंदे चरणौ महान् ।
तत्तीर्थदर्शनौत्सुक्य विह्वलीकृतमानसः

आदिदेश निजामात्यं मंत्रवित्तममुत्तमम् ।
तीर्थयात्रेच्छया सर्वान्सह नेतुं मनो दधत्

मंत्रिन्पौरजनान्सर्वानादिश त्वं ममाज्ञया ।
पुरुषोत्तमपादाब्जदर्शनप्रीतिहेतवे

ये मदीये पुरे लोका ये च मद्वाक्यकारकाः ।
सर्वे निर्यांतु मत्पुर्या मया सह नरोत्तमाः

ये तु मद्वाक्यमुल्लंघ्य स्थास्यंति पुरुषा गृहे ।
ते दंड्या यमदंडेन पापिनोऽधर्महेतवः

किं तेन सुतवृंदेन बांधवैः किं सुदुर्नयैः ।
यैर्नदृष्टः स्वचक्षुर्भ्यां पुण्यदः पुरुषोत्तमः

सूकरीयूथवत्तेषां प्रसूतिर्विट्प्रभक्षिका ।
येषां पुत्राश्च पौत्रा वा हरिं न शरणं गताः

यो देवो नाममात्रेण सर्वान्पावयितुं क्षमः ।
तं नमस्कुरुत क्षिप्रं मदीयाः प्रकृतिव्रजाः

इति वाक्यं मनोहारि भगवद्गुणगुंफितम् ।
प्रजहर्ष महामात्य उत्तमः सत्यनामधृक्

हस्तिनं वरमारोप्य पटहेन व्यघोषयत् ।
यदादिष्टं नृपेणेह तीर्थयात्रां समिच्छता

गच्छंतु त्वरिता लोका राज्ञा सह महागिरिम् ।
दृश्यतां पापसंहारी पुरुषोत्तमनामधृक्

क्रियतां सर्वसंसारसागरो गोष्पदं पुनः ।
भूष्यतां शंखचक्रादिचिह्नैः स्वस्व तनुर्नरैः

इत्यादिघोषयामास राज्ञादिष्टं यदद्भुतम् ।
सचिवो रघुनाथांघ्रि ध्याननिर्वारितश्रमः

तच्छ्रुत्वा ताः प्रजाः सर्वा आनंदरससंप्लुताः ।
मनो दधुः स्वनिस्तारे पुरुषोत्तमदर्शनात्

निर्ययुर्ब्राह्मणास्तत्र शिष्यैः सह सुवेषिणः ।
आशिषं वरदानाढ्यां ददतो भूमिपं प्रति

क्षत्त्रिया धन्विनो वीरा वैश्या वस्तुक्रयाञ्चिताः ।
शूद्राः संसारनिस्तारहर्षित स्वीयविग्रहाः

रजकाश्चर्मकाः क्षौद्राः किराता भित्तिकारकाः ।
सूचीवृत्त्या च जीवंतस्तांबूलक्रयकारकाः

तालवाद्यधरा ये च ये च रंगोपजीविनः ।
तैलविक्रयिणश्चैव वस्त्रविक्रयिणस्तथा

सूता वदंतः पौराणीं वार्तां हर्षसमन्विताः ।
मागधा बंदिनस्तत्र निर्गता भूमिपाज्ञया

भिषग्वृत्त्या च जीवंतस्तथा पाशककोविदाः ।
पाकस्वादुरसाभिज्ञा हास्यवाक्यानुरंजकाः

ऐंद्रजालिकविद्याध्रास्तथा वार्तासुकोविदाः ।
प्रशंसंतो महाराजं निर्ययुः पुरमध्यतः

राजापि तत्र निर्वर्त्य प्रातःसंध्यादिकाः क्रियाः ।
ब्राह्मणं तापसश्रेष्ठमानिनाय सुनिर्मलम्

तदाज्ञया महाराजो निर्जगाम पुराद्बहिः ।
लोकैरनुगतो राजा बभौ चंद्र इवोडुभिः

क्रोशमात्रं स गत्वाथ क्षौरं कृत्वा विधानतः ।
दंडं कमंडलुं बिभ्रन्मृगचर्म तथा शुभम्

शुभवेषेण संयुक्तो हरिध्यानपरायणः ।
कामक्रोधादिरहितं मनो बिभ्रन्महायशाः

तदा दुंदुभयो भेर्य आनकाः पणवास्तथा ।
शंखवीणादिकाश्चैवाध्मातास्तद्वादकैर्मुहुः

जय देवेश दुःखघ्न पुरुषोत्तमसंज्ञित ।
दर्शयस्व तनुं मह्यं वदंतो निर्ययुर्जनाः

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे रत्नग्रीवस्य तीर्थप्रयाणंनामैकोनविंशोऽध्यायः