पद्म पुराण · अध्याय 3.22

नारद उवाच-
एवं ते कथितं राजन्नर्मदातीर्थमुत्तमम् ।
पुरा गंधर्वकन्यानां शापजं भयमुल्बणम्

नाशितं तन्महाराज रेवाजलकणाग्निना ।
रेवाजलकणस्पर्शान्मुक्तो भवति मानवः

युधिष्ठिर उवाच-
भगवन्बहुकन्याभिः शापो लंभि कथं कुतः ।
कस्यापत्यानि तास्तासां नाम किं कीदृशं वयः

कथं रेवाजलस्पर्शाद्विपाकाच्छापसंभवात् ।
विमुक्ताः कुत्र ताः सस्नुः सर्वं मे कथय प्रभो

नर्मदातीर्थमाहात्म्यं चमत्कारकरं भवेत् ।
श्रवणादपि पापानां मलनाशनमुच्यते

नर्मदानर्मदाशब्दो येन केनचिदुच्यते ।
तस्य स्याच्छाश्वती मुक्तिर्यावदाचंद्र तारकम्

व्याहृतं भवता पूर्वं रेवामाहात्म्यमुत्तमम् ।
तथापि चरितं साधो यदेतत्तन्निगद्यताम्

अथ चोत्तमवार्ताया सेवितव्या मनीषिभिः ।
अतः पृच्छामि विप्रेंद्र रेवामाहात्म्यमुत्तमम् ।
इतिहासं वद विभो कन्यानां चरितोज्ज्वलम्

नारद उवाच-
श्रूयतां राजशार्दूल धर्मगर्भापरा कथा ।
यथारणिर्वह्निगर्भा धर्म्मस्तु ब्रह्मसूरिव

गंधर्वः शुकसंगीतिस्तस्य कन्या प्रमोहिनी ।
सुशीलस्य सुशीला च सुस्वरा स्वरवेदिनः

सुतारा चंद्रकांतस्य चंद्रिका सुप्रभस्य च ।
इमानि वरनामानि तासामप्सरसां नृप

कुमार्यः पंच सर्वास्ता वयसा सुभगाः पुनः ।
भाषंते च मिथस्तास्तु भगिन्य इव सर्वदा

चंद्रादिव विनिष्क्रांताश्चंद्रिका इव सोज्ज्वलाः ।
चंद्राननाः सुकेश्यश्च चंद्रकांताइवोज्ज्वलाः

देवेष्वेता विलासिन्यः कौमुद्यः कैरवेष्विव ।
लावण्यपिंडसंभूता दिव्यरूपा मनोहराः

उद्भिन्नकुचपद्मिन्यः केतक्य इव माधवे ।
उत्पन्नयौवनैः कांता वल्लीव नवपल्लवैः

हेमगौराश्च हेमाभा हेमाभरणभूषिताः ।
हेमचंपकमालिन्यो हेमच्छविसुवाससः

स्वरग्रामावलीहासु विविधा मूर्च्छनासु च ।
तालवाद्यविनोदेषु वेणुवीणाप्रवादने

मृदंगनादसंभिन्नलास्यमध्यलयेषु च ।
चित्रादिषु विनोदेषु कलासु च विशारदाः

एवंभूताश्च ताः कन्या मुमुहुः क्रीडनैर्वरैः ।
पितृभिर्लालिताः सर्वाश्चेरुश्च धनदालये

कौतुकादेकदा पंच मिलित्वा मासि माधवे ।
कन्या मंदारपुष्पाणि विचिन्वंत्यो वनाद्वनम्

गौरीं समाराधयितुं स्वरांगनाः कदाचिदच्छोदसरोवरं ययुः ।
हेमांबुजानि प्रवराणि ताः पुनस्तस्मादुपादाय वरोत्पलैः सह

वैडूर्यशुद्धस्फटिकप्रकुट्टिमे स्नात्वा तु घट्टे परिधाय चांबरम् ।
मौनेन च स्थंडिलपिंडिकामयीं सुवर्णमुक्ताभरणां विनिर्ममुः

समर्चितां चंदनगंधकुंकुमैरभ्यर्च्य गौरीं वरपंकजादिभिः ।
नानोपहारैः शुभभक्तिभाविता लास्यप्रयोगैर्ननृतुः कुमारिकाः

गांधर्वमाश्रित्य परं स्वरं ततो गेयं स्वभावध्वनिभिः समूर्छनम् ।
एणीदृशस्ताः प्रजगुः कलाक्षरं तारप्रवृद्धं गतिभिश्च सुस्वरम्

तस्मिन्सुभावे रसवर्षहर्षं कन्यास्वलं निर्भरचित्तवृत्तिषु ।
अच्छोदतीर्थे प्रवरे तदागतः स्नातुं मुनेर्वेदनिधेः सुतोग्रजः

रूपेण निःसीमतरो वराननः प्रफुल्लपद्मायतलोचनो युवा ।
विस्तीर्णवक्षाः सुभुजोऽतिसुंदरः श्यामच्छविः कामैवापरो हि सः

स ब्रह्मचारी सुशिखो हि शोभते दंडेन युक्तो धनुषेव मन्मथः ।
एणाजिनप्रावरणः समुद्रधृघेमाभमौंजीकटिमेखलः परः

तं दृष्ट्वा ब्राह्मणं बालास्तास्तत्र सरसस्तटे ।
जहृषुः कौतुकाविष्टा अयं नो भवितातिथिः

संत्यक्तगीतनृत्यास्तास्तस्यालोकनलालसाः ।
हरिण्यो लुब्धकेनेव विद्धाः कामेन सायकैः

पश्यपश्येति जल्पंत्यो मुग्धाः पंच ससंभ्रमम् ।
तस्मिन्विप्रवरे यूनि कामदेवभ्रमं ययुः

पुनःपुनस्तमभ्यर्च्य नयनैः पंकजैरिव ।
पश्चाद्विचारमारब्धमप्सरोभिः परस्परम्

यद्ययं कामदेवो हि रतिहीनः कथं भवेत् ।
अथवाह्यश्विनौ देवौ तावुभौ युगचारिणौ

गंधर्वः किन्नरो वाथ सिद्धो वा कामरूपधृक् ।
ऋषिपुत्रोऽथवा कश्चित्कश्चिद्वा मनुजोत्तमः

अस्ति वा कश्चिदेवायं धात्रा सृष्टो हि नः कृते ।
यथाभाग्यवतामर्थे निधानं पूर्वकर्मभिः

तथास्माकं कुमारीणां गौर्यानीतो वरोत्तमः ।
करुणाजलकल्लोल लब्धाद्री र्कृ!तचित्तया

मया वृतस्त्वया चायं त्वया वृतस्तथानया ।
एवं पंचसुकन्यासु वदंतीषु नृपोत्तम

श्रुत्वा तद्वचनं तत्र कृतमाध्याह्निकक्रियः ।
चिंतयामास मेधावी किं कृत्वा सुकृतं भवेत्

गाधिसंभवपराशरादयः कंडुदेवलमुखाश्च ये द्विजाः ।
तेऽपि योगि बलिनो विमोहिताः लीलया तदबलाभिरद्भुतम्

योषितां नयनतीक्ष्णसायकैर्भ्रूलतासुदृढचापनिर्गतैः ।
धन्विना मकरकेतुना हतः कस्य नो पतति वामनो मृगः

तावदेव नयधीर्विराजते तावदेव जनताभयं भवेत् ।
तावदेव धृतचित्तता भृशं तावदेव गणना कुलस्य च

तावदेव तपसः प्रगल्भता तावदेव शमसेवनं नृणाम् ।
यावदेव ललनेक्षणा स वैर्माद्यते द्रुतमदैर्न पूरुषः

मोहयंति मदयंति रागिणं योषितः स्वललितैर्मनोहरैः ।
मोदयंति मदयंति मामिमा धर्मरक्षणपरं हि स्वैर्गुणैः

मांसरक्तमलमूत्रनिर्मिते योषितां वपुषि निर्गुणेऽशुचौ ।
कामिनस्तु परिकल्प्य चारुतामाविशंति सुविमूढचेतसः

दारुणा हि परिकीर्तितांगना साधुभिर्विमलबुद्धिभिर्बुधैः ।
यावदेव न समीपगा इमास्तावदेव हि गृहं व्रजाम्यहम्

समीपं तस्य यावन्न आगच्छंति वरस्त्रियः ।
वैष्णवेन प्रभावेण तावदंतर्दधे द्विजः

तस्य योगबलाद्भूप गतस्यादर्शनं तदा ।
दृष्ट्वा तदद्भुतं कर्म वैष्णवब्रह्मचारिणः

वित्रस्तनयना बाला कुरंग्य इव कातराः ।
संक्रांतनयनाः शून्या ददृशुस्ता दिशोदश

कन्या ऊचुः-।
इंद्रजालं स्फुटं वेत्ति मायां जानाति वा पुनः ।
दृष्टोऽप्यदृष्टरूपोभूदित्यूचुस्ताः परस्परम्

व्याप्तं च हृदयं तासां तदैव विरहाग्निना ।
ज्वलद्दावानलेनेव सुस्निग्धं सर्वकाननम्

त्यजेंद्रजालिकां विद्यां कांत दर्शय सत्वरम् ।
आत्मानं न हि ते युक्तं प्राग्ग्रासे मक्षिकोपमम्

हा कष्टं दर्शितः कस्माद्धात्रा त्वं घटितः कुतः ।
ज्ञातं महानुसंतापहेतुर्नः स्वं विनिर्मितः

कच्चित्ते निर्दयं चेतः कच्चिदस्मासु नो मतिः ।
कच्चित्क्रूरोऽसि हे कांत कच्चिन्मुष्णासि नो मनः

कच्चिन्न प्रत्ययोस्मा सु कच्चिदस्मान्परीक्षसे ।
कच्चिन्निर्ममता शीलः कच्चिन्मायाविशारदः

कच्चिच्चित्ते प्रवेष्टुं च वेत्सि विज्ञानलाघवम् ।
कच्चिन्निष्क्रमणोपायं न जानासि कुतः पुनः

कच्चिद्विनापराधं तु किमस्मासु प्रकुप्यसे ।
कच्चिद्दुःखं न जानासि परेषां विप्रलंभनम्

त्वद्दर्शनं विना नष्टा हृदयेश्वर सांप्रतम् ।
न जीवामोऽथ जीवामः पुनस्त्वद्दर्शनाशया

वयं च नीयतां तत्र शीघ्रं यत्र गतो भवान् ।
त्वद्दर्शनहरो धाता व्यधान्मोदांकुरच्छिदाम्

सर्वथा दर्शनं देहि कारुण्यं भज सर्वथा ।
पर्य्यंतं न प्रपश्यंति कस्य चित्सुजना जनाः

इत्थं विलप्यताः कन्याः प्रतीक्ष्य च बहुक्षणम् ।
पितुर्भयाद्गृहं गंतुं शीघ्रमारेभिरे ततः

तत्प्रेमनिगडैर्बद्धा भृशं विरहविक्लवाः ।
कथंचिद्धैर्यमालंब्य ताः स्वंस्वं गृहमागताः

आगत्य पतिताः सर्वा मातॄणां तु समीपतः ।
किमेतन्मातृभिः पृष्टाः कुतः कालात्ययोऽभवत्

क्रीडंत्यः किन्नरीभिस्तु सार्द्धं संगतकं यदा ।
संस्थितास्तेन न ज्ञातो दिवसोऽच्छोदसरोवरे

पथि श्रांता वयं मातः संतापस्तेन नस्तनौ ।
मोहेन महता वक्तुं न केनाप्युत्सहामहे

इत्युक्त्वा लुठितास्तत्र मणिभूमौ कुमारिकाः ।
आकारं गोपयंत्यस्ता मुग्धा जल्पंति मातृभिः

काचिन्नर्तयति क्रीडामयूरं न मुदा तदा ।
न पाठयति तं कीरं पंजरेऽन्या कुतूहलात्

लालयेन्नकुलं नान्या नोल्लापयति सारिकाम् ।
अपरातीव संमुग्धा नैव खेलति सारसैः

भेजिरे न विनोदं ता रेमिरे नैव मंदिरे ।
ऊचिरे बांधवैर्नालं वीणावाद्यं न चक्रिरे

कल्पद्रुमप्रसूनं यत्सर्वं तच्चानलोपमम् ।
मंदारकुसुमामोदि न पपुर्मधुरं मधु

योगिन्य इव ताः कन्या नासाग्रन्यस्तलोचनाः ।
अलक्ष्यध्यानसंतानाः पुरुषोत्तममानसाः

चंद्रकांतमणिच्छन्ने स्रवद्वारिणि कंदरे ।
क्षणं वातायने स्थित्वा जलयंत्रगृहेक्षणम्

रचयंति क्षणं शय्यां दीर्घिकां भोजिनीदलैः ।
वीज्यमानाः सखीभिस्ताः शीतलैर्नलिनीदलैः

इत्थं युगसमां रात्रिमनयंस्ता वरस्त्रियः ।
कथंचिद्धारणं कृत्वा विह्वलाः सज्वरा इव

प्रातर्व्योममणिं दृष्ट्वा मन्यमानाः स्वजीवितम् ।
विज्ञाप्य मातरं स्वांस्वां गौरीं पूजयितुं गताः

स्नात्वा तेन विधानेन पुष्पैर्धूपैस्तथा पुनः ।
विधाय पूजनं देव्या गायंत्यस्तत्र ताः स्थिताः

एतस्मिन्नंतरे विप्रः स्नातुं सोऽपि समागतः ।
पितुराश्रमतस्तस्मादच्छोदेऽत्र सरोवरे

मित्रं दृष्ट्वैव रात्र्यंते पद्मिन्य इव कन्यकाः ।
तत्फुल्लनयना जातास्तं दृष्ट्वा ब्रह्मचारिणम्

गत्वा तत्रैव ताः कन्या समीपं ब्रह्मचारिणः ।
सव्यापसव्यबंधेन भुजपाशं च चक्रिरे

गतोऽसि प्रिय पूर्वेद्युर्गंतुमद्य न लभ्यते ।
वृतस्त्वं नूनमस्माभिर्नात्र तेऽस्ति विचारणा

इत्युक्तो ब्राह्मणः प्राह प्रहसन्बाहुपाशगः ।
युष्माभिरुच्यते भद्रमनुकूलं प्रियं वचः

प्रथमाश्रमनिष्ठस्य किंतु नश्येत मे व्रतम् ।
विद्याभ्यसनशीलस्य नाभूत्पारं गुरोः कुले

आश्रमे यत्र यो धर्मो रक्षणीयः सुपंडितैः ।
विवाहोऽयमतो मन्ये न धर्म इति कन्यकाः

आकर्ण्य विप्रवाक्यानि विप्रमूचुर्वरस्त्रियः ।
सकलध्वनिसोत्कंठ्यो कोकिलाइव माधवे

धर्मादर्थोऽर्थतः कामः कामात्सुखफलोदयः ।
इत्येवं निश्चयज्ञास्ते वर्णयंति विपश्चितः

सकामो धर्मबाहुल्यात्पुरतस्ते समुत्थितः ।
सेव्यतां विविधैर्भोगैः स्वच्छाभूमिरियं यतः

श्रुत्वा तद्वचनं तासां प्राह गंभीरया गिरा ।
तथ्यं वो वचनं किंतु ममाप्यावश्यकं व्रतम्

प्राप्यानुज्ञां गुरोः कुर्वे विवाहकर्म नान्यथा ।
इत्युक्ताः पुनरूचुस्ताः स्फुटं मूढोऽसि सुंदर

सिद्धौषधं ब्रह्मधिया रसायनं सिद्धिर्निधिः साधुकुला वरांगनाः ।
मंत्रस्तथा सिद्धरसश्च धर्मतो मुने निषेव्याः सुधिया समागताः

कार्यं नु दैवाद्यदि सिद्धिमागतं तस्मिन्नुपेक्षां न च यांति नीतिगाः ।
यस्मादुपेक्षा न पुनः फलप्रदा तस्मान्न दीर्घीकरणं प्रशस्यते

विषादप्यमृतं ग्राह्यममेध्यादपि कांचनम् ।
नीचादप्युत्तमां विद्यां स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि

सांद्रानुरागाः कुलजन्मनिर्मलाः स्नेहार्द्रचित्ता सुगिरः स्वयंवराः ।
कन्या सुरूपाः खलु चारुयौवना धन्या लभंतेऽत्र नरास्तु नेतरे

क्व वयं सुरसुंदर्य्यः क्व भवांस्तापसो बटुः ।
दुर्घटस्य विधानेन मन्ये धातैव पंडितः

तस्मादस्मानिदानीं तु स्वीकुर्य्यात्मंगलं भवान् ।
गांधर्वेण विवाहेन अन्यथा नोपजीवनम्

श्रुत्वा वाक्यं ततः प्राह ब्राह्मणो धर्मवित्तमः ।
भो मृगाक्ष्यः कथं त्याज्यो धर्मो धर्मधनैर्नरैः

धर्मश्चार्थश्चकामश्च मोक्षश्चैतच्चतुष्टयम् ।
यथोक्तं फलदं ज्ञेयं विपरीतं तु निष्फलम्

नाकालेऽहं व्रती कुर्यामतो दारपरिग्रहम् ।
न क्रिया फलमाप्नोति क्रियाकालं न वेत्ति यः

यतो धर्मविचारेऽस्मिन्प्रसक्तं मम मानसम् ।
तस्माच्छृणुत हे कन्या न समीहे स्वयंवरम्

एवं ज्ञात्वाशयं तस्य समीक्ष्यैव परस्परम् ।
करात्करं विमुच्याथ जग्राहांघ्रिं प्रमोहिनी

भुजौ जगृहतुस्तस्य सुशीला सुस्वरा तथा ।
आलिलिंग सुतारा च वक्त्रं चुंबति चंद्रिका

तथापि निर्विकारोऽसौ प्रलयानलसन्निभः ।
शशाप ब्रह्मचारी ताः क्रोधेनात्यंतमूर्छितः

पिशाच्य इव मां लग्ना तत्पिशाच्यो भविष्यथ ।
एवं तेनाशु शप्तास्तास्तं त्यक्त्वा पुरतः स्थिताः

किमेतच्चेष्टितं पापं ह्यनागसि विचेष्टया ।
प्रियंकृतोऽप्रियंकृत्वा धिक्त्वां धर्मकृतांतकम्

अनुरक्तेषु भक्तेषु मित्रेषु द्रोहकारिणः ।
पुंसो लोकोभयोः सौख्यं नाशमेतीति नः श्रुतम्

तस्मात्त्वमपि नः शापात्पिशाचो भव सत्वरम् ।
इत्युक्त्वापि च ता बाला निःश्वसंत्यः क्रुधाकुलाः

तदेवान्योन्यसंरंभात्तस्मिन्सरसि पार्थिव ।
ताः कन्या ब्रह्मचारी च सर्वे पैशाच्यमागताः

स पिशाचः पिशाच्यस्ताः क्रंदमानाः सुदारुणम् ।
क्षपयंति विपाकांस्तान्पूर्वोपात्तस्य कर्म्मणः

स्वकाले प्रभवत्येव पूर्वोपात्तं शुभाशुभम् ।
स्वच्छायामिव दुर्वारं देवानामपि पार्थिव

क्रंदंति पितरस्तासां मातरस्तत्र तत्र च ।
भ्रातरश्चैव बालानां दैवं हि दुरतिक्रमम्

अतऊर्ध्वं पिशाचास्ते आहारार्थं सुदुःखिताः ।
इतस्ततश्च धावंतो वसंति सरसस्तटे

इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे द्वाविंशोध्यायः