मुक्ताचरित · भाग 120

मुक्ता-चरित्रम्
नमः श्री-गान्धर्विका-गिरिधराभ्याम्
कन्दर्प-कोटि-रम्याय स्फुरद्-इन्दीवर-त्विषे ।
जगन्-मोहन-लीलाय नमो गोपेन्द्र-सूनवे ॥
क्रय-विक्रय-खेलाब्दौ मुक्तानां मज्जितात्मनोः ।
मिथो जयार्थिनोर् वन्दे राधा-माधवयोर् युगम् ॥
निजाम् उज्ज्वलितां भक्ति-सुधाम् अर्पयितुं क्षितौ ।
उदितं तं शची-गर्भ-व्योम्नि पूर्णं विधुं भजे ॥
नाम-श्रेष्ठं मनुम् अपि शचीपुत्रम् अत्र स्वरूपं
श्री-रूपं तस्याग्रजम् उरु-पुरीं माथुरीं गोष्ठवाटीम् ।
राधा-कुण्डं गिरिवरम् अहो राधिका-माधवाशां
प्राप्तो यस्य प्रथित-कृपया श्री-गुरुं तं नतोऽस्मि ॥
हरि-चरितामृत-लहरीं वृन्दा-विपिनाम्बु-राशिम्भूताम् ।
रसवद् वृन्दारक-गण-परमानन्दाय सन्तनुमः ॥
एकदा किञ्चिन्-मात्र-श्रुत-पूर्व-वृत्तान्तया सत्यभामया कृष्णः साकूतं पृष्टः ।
लतास् ता मधुराः कस्मिन् जायन्ते धन्यनिवृति ।
नाथ मत्-कङ्कण-न्यस्तं यासां मुक्ताफलं फलम् ॥
[* थिस् वेर्से इस् qउओतेद् इन् उन् 11.66 अस् अन् एxअम्प्ले ओf मौग्ध्य. थेरे थे fइर्स्त् लिने
रेअद्स्:
कास् ता लताः क्व वा सन्ति केन वा किल रोपिताः]
ततस् तद्-वृत्तान्त-स्मरणात् कृष्णः स्वान्तर्-ग्लानिर् बहिर् विहस्याह ।
गतः स कालो यत्रासीत् मुक्तानां जन्म वल्लिषु ।
वर्तन्ते साम्प्रतं तासां हेतवः शुक्ति-सम्पुटाः ॥
ततस् तद् अपूर्वं श्रुत्वा स-विशेष-श्रवणोत्कण्ठितया तया बाढम् आम्रेडितः
कृष्णः पुनर् आह । एकदा कार्त्तिके मासि गोकुले गोवर्धन-गिरौ
दीप-मालिका-महोत्सव आसीत् । तत्र सर्वो जनो विचित्र-नेपथ्य-सामग्रीणां
संस्काराय साधनाय च परमाशक्तो बभूव । गोपास् तु स्वं स्वं भूषयन्तोऽपि
विशेषतः गवादि-पशूनां प्रसाधनार्थम् उद्युक्ता आसन् । गोप्यः किल
प्रसाधित-सदना आत्मनां भूषणार्थं नानालङ्कार-संस्कार-साधन-परा
बभूवुः । राधा तु माल्य-हरणाख्य-सरस्-तीरोपान्त-माधवी-चतुः-शालिकायां
स्व-सखी-समुदयेन परमोत्तम-मुक्ताभिर् विविध-भूषणानि रचयितुम्
आरेभे ।
मया च विचक्षण इति यथार्थ-नाम-कीर-कुमार-मुखतस् तन् निशम्य
स-कौतुकं तत्र गत्वातिप्रेमास्पदस्य हंसी-हरिणीति नाम्नो धेनु-युगलस्य
भूषणौत्सुक्येन तासां सकाशे मौक्तिकानि प्रार्थितानि ॥ ततः
सुविविध-वैदग्ध्य-परिमल-परिलसित-सामि-निमिलित-वाम-नयन-नीलोत्पल-दल्
आञ्चलेन सावहेलनम् इव मनाग् एव माम् अवलोक्य
मुनि-व्रत-जतु-मुद्रित-हसित-हीरकानर्घ्य-महा-रत्न-बहिः-प्रकाशं
निर्भरावेश-विशेषेण हारादि-गुम्फन-विलासम् एव वितन्वतीस् ताः प्रति सस्मितम्
इदम् अहम् आभाषितवान् ।

अभिनव-यौवना-मूल्य-चिन्तामणि-लब्धि-विवर्धितोत्तुङ्ग-गर्व-महा-पर्वता
वगुण्ठित-कर्ण्यः! प्रिय-वयस्यस्य मम प्रार्थिते क्षणम् अपि कर्णान्
उद्घाटयन्तु भवत्यः ।
ततस् तासाम् ईषत् स्मित्वान्योन्यम् आलोकयन्तीनां मध्ये प्रगल्भा ललिता विहस्य
सरोषम् इव व्याजहार । अये नागर! एतानि बहु-मूल्यानि मौक्तिकानि
राज-महिषी-योग्यानि । तव महिषीनाम् एवालङ्क्रियायै सत्यम् अभिरूपाणि कथं
न दास्यामः ?
ततस् तद्-वचः श्रुत्वा मया कौतुकेनाविष्टेन साम्ना पुनः पुनर् इदम् एवोक्तम् ।
भोः प्रिय-भूषणाः! सर्वाणि यदि न देयानि तदा
मद्-अत्यन्त-प्रिय-धेनु-युगल-शृङ्ग-पर्याप्तान्य् एवावश्यं दीयन्ताम् ।
ततो ललिता सर्वासां मौक्तिकानि पुनः पुनश् चालयन्ती भूयः प्राह । हे कृष्ण!
किं कर्तव्यम् ? तव धेनु-योग्यम् एकम् अपि नास्ति ।
तदाहम् उक्तवान् । अयि परम-चतुरे ललिते! तिष्ठ तिष्ठ । अहं कार्पण्य-भाक्
पश्चात् त्वया वक्तुं न शक्य इत्य् उपालभ्य सत्वरम् अम्बां व्रजेश्वरीम् आगत्य
मातर् देहि मे मौक्तिकानि । अहं तु तानि कृष्ट-केदारिकायाम् एव वप्स्यामीति
पुनः पुनर् अवोचम् । ततो मात्रा विहस्योक्तं । वत्स न मौक्तिकान्य् उप्तानि
प्ररोहन्ति ।
तदा मयोक्तं । मातर् अवश्यम् एव दीयन्तां दिन-त्रयाभ्यन्तरे प्ररूढानि
भवत्य् एव साक्षात् कर्तव्यानीत्य् अस्मन्-निर्बन्ध-परिहारासमर्थया तया दत्तानि
बहूनि मौक्तिकानि । मया गोकुल-जलाहरण-घट्ट-समीप-वर्तिनि
यमुनोपकण्ठे पौरुष-त्रयम् अवगाढां केदरिकां निष्पाद्य सहासं
पश्यन्तीषु कासुचिद् गोपिकासु तन्य् उप्त्वा सा पुनर् अपूरि । परितो वृतिश् च काष्ठैर्
निविडा कृता ।
ततस् तासां मौक्तिकप्रार्थन्वचनास्वरनिरासार्थं केदारिकासेकाय वयसद्वारा
गव्येषु प्रार्थ्यमानेषु सोल्लुण्ठं विहस्य ताः प्रोचुः ।
तन्मौक्तिककेदारिकासेकोऽस्माकं गव्येन कथमुचितः । यत्प्रियगोभूषणार्थं
कृतमौक्तिककेदारिकासेकस्तासां गवां दुग्धेनैव क्रियताम् ।
तत्केदारिकोत्पद्यमाने फले नास्माभिरभिलाषः कर्तव्यः । इति श्रुत्वा मया
स्वगृहाणां गवां बहुभिः पयोभिरेव ता दर्शयता प्रत्यहं सेकः क्रियते स्म ।
ततश्चतुर्थदिवस एव मौक्तिकानि प्रऊढानि । तद्दर्शनेनोल्लसितेन मया
मातुरञ्चलं गृहीत्वानीय तदङ्कुरा दर्शिताः । तान् दृष्ट्वा तु माता किमेतदिति
मनसि विचारयन्ती सन्दिग्धा सती व्रजं जगाम । गोप्यस् तु तच्छ्रुत्वा हिंस्रा
लताः प्ररूढा इति परस्परं सहासमूचिरे ।
ततो नातिविलम्बेन मूर्वाकारिण्यस्ता मौक्तिकलता विस्तारिण्यः समालोच्य
समीपवर्तिनां कदम्बानामुपरिष्ठात् क्रमेणावरोहिताः । ततः
कतिपयैर्दिवसैस्ताः सौरभोन्मादितमधुव्रतैः कुसुमनिचयैर्गोपीनां
चमत्कारमातन्वानाः सकलं गोकुलमेवाध्यवसायन् ।
ततोऽष्ट-विध-योनिज-मौक्तिकेभ्यो विलक्षणां श्रियं दधति मुक्ताफलानि तासु
जातानि तानि दृष्ट्वा व्रज-वासिनां विस्मयोऽत्यर्थं जातः । विशेषतश् च गोपीनाम् ।
ततः प्रत्य् अहम् एव तद्-दर्शनेन जात-लोभास् ताः मन्त्रयाञ्चक्रिरे । भोः

सख्यः भद्रेन ज्ञातम् अस्मभ्यः कृष्णो मौक्तिकानि सर्वथैव न दास्यत्येव ।
भवतु । तत्-कृत-मौक्तिक-कृषि-प्रक्रियास्माभिर् न दृष्टास्तीति न स्यात् ।
तत्रानध्यवसायं त्यक्त्वा तद्-द्विगुणिकायाः केदारिकायया आरम्भः कथं न
क्रियते ?
इति श्रुत्वातिचतुरा ललिता प्राह -- भोः पवन-व्याधि-व्यापृता गोप्यः!
गोवर्धनोद्धरणादि-भूमि-मौक्तिकोत्पादनादिकं लोकोत्तरणाम् अपि दुष्करं
कर्म । तेन यद् अञ्जसा क्रियते तत् किल महा-सिद्धतो
लब्ध-सिद्धौषधि-मन्त्रादि-प्रभावाद् एवेति समस्त-व्रज-जनैर् निश्चितम् एव ।
अन्यथास्मद्-व्रजेन्द्र-गृहिणी गर्भ-सरोवरोत्पन्न-सुकोमल-नीलोत्पलस्य
ज्ञात-स्व-गोप-जाति-क्रिया-कलाप-मात्रस्य गोपालकस्य तस्य तत्-तत्-करणे कथम्
एतावती शक्तिः स्वतः सम्भवेद् इति जानन्त्योऽपि भवत्यः
सिद्धौषधि-मन्त्राद्य्-अन्तरेण यत्-तत्-कर्मणि प्रवर्तितुम् अभिलषन्ति । तत् खलु
परिणतावगाध-लज्जा-परिहास-सागरान्तः-स्वपतनायैवेति सत्यम् अवधार्यताम् ।
ततस् तुङ्गविद्या प्राह -- अस्माभिर् अपि
श्री-भगवती-पाद-पद्म-सिद्ध-मन्त्र-शिष्या-नान्दीमुखी-सकाशात्
सिद्ध-मन्त्रम् एकम् आदाय कथं न तथोद्यमः क्रियते ?
सर्वाः -- भद्रं वदति तुङ्गविद्येति निर्णीय तत्-पार्श्वम् उपेत्य स-विनयम्
आत्माभिलाषं निवेदयामासुः ।
ततो नान्दीमुखी स्वगतमाह -- अये निज-नयन-युग्म-दृष्टि-साफल्याय
चिर-दिनम् अस्मद्-विधाभिलष्यमाण-क्रय-विक्रय-क्रीडा-कुतूहल-कल्पतरोर्
बाढम् अकस्माद् अस्माद् दृशां भाग्यातिशय-वशात् साक्षाद् बीज-रूपोऽयम् अवसरः
प्रत्यासन्नो बभूव । तद्-विदग्धानां शिरोमणीर् अप्य् एतास् तथा
युक्ति-सौष्ठवातिशयेन कृत्येऽत्र प्रवर्तयामि । यथा स तरुस् त्वरितम् एव
प्रऊढः फलवान् भवेद् इति मनसि विचिन्त्य सान्तरानन्दं नान्दी प्राह -- भोः
सख्यः । सत्यं मुकुन्दस्य न मन्त्र-कृतेयं मृदि मौक्तिका सृष्टिः ।
सर्वाः - तन् निज-जनेन कारण-शुक्त्यादि-मात्रम् अन्तरेण कथं मृत्तिकायाम्
असम्भवेयं तद्-उत्पत्तिः प्रतीयते ।
नान्दी -- अस्या भुवः स्वाभाविकेदृक्-प्रभावाद् एव । यद् विविध-रत्न-जननीयं
व्रज-वन-भूर् इति श्री-भगवती-पाद-पद्मैः पुनः पुनर् निवर्ण्यते । ऋतम् अप्य्
अनुभूयन्ते तथा । यतः
प्रवाल-नव-पल्लव-मरकत-छद-वज्र-मौक्तिक-प्रकर-कोरक-कमल-राग
-नाना-फलादिमन्तो हिरण्मय-महीरुहाः स्फुटम् अत्र जाता जायमानाश् च
दृश्यन्ते । अतोऽस्याम् उप्त-मुक्ताफलानि जनिष्यन्ते फलिष्यन्ति चेति किं चित्रम् ? तद्
भवतीभिर् अपि सुरभितर-नवनीतादि-सेक-पूर्वकम् अतिप्रयत्नेन तथा तत्-कृषिः
क्रियतां यथा ततोऽप्य् अधिकतमानि परमोत्तम-फलानि लभ्यन्ते ।
इति तद्-वचन-माधुरीम् आपीय स-सन्तोषं स-श्लाघं प्रत्ययन्त्यः सर्वास् ताम्
आलिङ्ग्य निजां स्थलीम् आगत्य स्पर्धया मज्-जयाय समुचित-वेतनतो
द्विगुण-त्रिगुण-गोरस-प्रदानेन कर्म-कारानानाय्य स्थाने स्थाने केदारिकाः
कृत्वा पेटिकायाम् अग्रथितानि ग्रथितान्य् अङ्ग-भूषण-रूपाणि च यावन्ति स्थितानि
तावन्ति यथा-युक्तम् अल्पान्य् एव संरक्ष्याङ्गतः समुत्तारितानि च मौक्तिकानि

निरवशेषम् उप्त्वा प्रत्यहम् एव त्रि-सन्ध्यं गो-दुग्ध-नवनीत-सुवासित-घृतैर्
एव सेकं कर्तुम् आरब्धवत्यः ।
ततस्तासां मुक्ताकृषिकरणश्रवणान्मात्सर्यतो लोभतश्च चन्द्रावलीप्रभृतयोऽपि
सर्वा वल्लब्यस्ततोऽप्यधिककेदारिकाः स्थाने स्थाने कृत्वा
देहगेहयोरेकमप्यसंरक्ष्य समस्तमौक्तिकान्युप्तवत्यः ।
ततः कतिपयदिनान्तरे स्वस्वकेदारिकासु जातान् हिंस्रलताङ्कुरान् दृष्ट्वा
अन्तर्गर्भितगर्वाभिर्वल्लभीभिस्ताभिः सर्वाभिश्छलतो मत्प्रियवयस्याः
परिहस्यन्ते स्म ।
एकस्मिन् दिने गोरसानामतीवव्ययं स्वस्वगृहस्य च निमौक्तिकतां वीक्ष्य गोपाः
ससंरम्भं कारणं पप्रच्छुः ।
तच्छ्रुत्वा वृद्धा ऊचुः । भो आयुष्मन्तः । नानुयोगविषयोऽयमाभिर्बालाभिः
कृतो मौक्तिककेदारिकानां निमित्तं बहुलो व्ययोऽचिरादेव बहुतरलाभो
भविष्यति । यत्कृष्णकेदारिकायां राजदाराणामपि दुर्लभानि मुक्ताफलानि किल
दृष्टानि सन्तीति ।
अथैकदा विशाखया स्वदेकारिकासु तानङ्कुरान्निरीक्ष्य कासाञ्चित् कर्णे
निभृतमिदमुक्तम् । भोः सख्यः । कृष्णकेदारिकामध्ये मया यादृशा अङ्कुरा
दृष्टा एते तु तादृशा न दृश्यन्ते । न जाने पश्चात् किं भवेत् ।
कृष्णवयस्यदृष्टिनिवारणार्थं छलतः सुष्ठु वेष्ट्यन्ताम् ।
अथ कतिपयदिवसैस्तासां राधादीनामन्यासां च केदारिकासु कण्टकादिचिह्नेन
लताभिर्निजरूपे प्रकाश्यमाने गोपीकेदारिकासु हिंस्रा लता जाता इति सकलगोकुल
एव ख्यातम् ।
एतद् आकर्ण्य वयस्य-द्वारा गान्धर्वा-गोष्ठ्यां मयेदं सोत्प्रासं विज्ञापितं
श्रुतं भवतीनां केदारिकासु बहूनि मुक्ता-फलानि जातानि सन्ति । अहं तावत्
स्निग्धस् तत् स-वयस्याय मह्यं प्रथम-फलानि दीयन्ताम् ।
ततस् ताभिर् उक्तं । यदि वयं कृषिम् अकरिष्यामस् तदा सकल-गोष्ठं
मौक्तिकमयम् अभविष्यत् । पशुपाल्य-स्वधर्मम् अपहाय स इव कः
कीलास-वृत्तिम् [*नोते: कर्षक-वृत्तिः पक्षे कार्पण्यम्] आश्रयेत् ॥
तद् आकर्ण्य मया निखिल-वयस्याः सवत्सा गावः शकट-वहा महिष्यः,
सवर्करा अजा, वृन्दावन-वर्तिन्यश् च मौक्तिक-मयैर् मालाद्य्-अलङ्कारैर्
मण्डिताः ।
ततश् च गोप्यो लज्जया स्व-भूषण-व्यतिरेकेण बहु-धन-विनाशेन गोप-भिया च
किम् अत्र युक्तम् इति मन्त्रयितुम् आरेभिरे । अये गृहीत-कृष्ण-पक्षया
धूर्त-नान्दीमुख्याऽभद्रेण प्रतारिताः स्म इत्य् आभाष्य सर्प्स्.अं तन्-निकटम्
आगत्य तत्-कथन-पूर्वकं बहुशस् ताभिर् भर्त्सिता नान्दीमुखी प्राह । भोः
तपोभ्यः शपे न मया सर्वथैव प्रतारिताः स्थ, किन्तु युष्माभिर् एव तत् सर्वं
विनाशितम् ।
सर्वाः । कपटिनि कथं कारम् ।
नान्दी । यतो गर्विताभिर् युष्माभिर् ढक्का-वाद्यवत् कोलाहल-प्रपञ्चेन
सवयस्य-गणस्य तस्य श्रवण-कुहरे सुष्ठु-गोचरीकृत्य केदारिकासु मुक्ताः
स्फुटम् उप्ताः तथा कोऽप्य् एकः प्रहरिकोऽपि तत्र न रक्षितः ।

सर्वाः -- एतावता किं न जातम् ?
नान्दी सरोषम् । यज् जातं तच् चतुरंमन्याभिः श्रूयताम् । युष्मान् विजेतुम्
अभीष्टम् इष्टान्न-प्रदानेन सुष्ठु प्रलोभ्य धूर्त-गुरुणा युष्मन्-नागरेण
तेन प्रेरित-लोलुप-भण्ड-मधुमङ्गलेनाति-निर्बद्धतो विचित्य किञ्चिज्
जाताङ्कुराः सर्वा मुक्ता निरवशेषं समादाय तत्र तत्र हिंस्रावल्ली-कदम्बान्
समारोप्य कयत्यः पृथक् स्वकृत एकस्मिन् केदारे प्रत्नतः संरोपिताः ।
तथान्यासां तु तथैवानीय कालिन्दी-गभीर-नीरान्तः प्रक्षिप्ताः । इति मया
सुदृढं ज्ञातम् अस्ति ।
इति निशम्य सर्वा आहुः । अयि
कूटत्व-नाटक-नटन-प्रकटनैक-कार्यानिन्द्य-महानन्दि । अयि
भण्ड-मधुमङ्गल-गुरुप्राय-महा-सतीर्थे । अयि
व्रजप्रथित-शठ-नट-सहित-नाट्य-योग्ये । तत्-प्रियतमे नटि । अयि
कलियुग-तपस्विनि । तिष्ठ तिष्ठेति सभ्रूभङ्गं ताम् आक्षिप्य स्व-गेहम् आगत्य
पुनः पुनस् तद् एव विचारयन्ती तासु राधा भोः सख्यः नान्दीमुखी वा
प्रतारयतु स धूर्तस् तथा वा करोतु अधुना तद्-विचारेण को लाभः । साम्प्रतम्
अन्यद् दुःखं न गण्यते । गुर्वादितो भयम् एव नः खेदयति । तद् वयं तु
तेभ्यो मौक्तिकेषु दर्शितेष्व् एव शिथिली भवेत् । तादृशानि सर्वथैवात्र
सुदुर्लभानि किन्तु कृष्णाद् एव मूल्येन यथा गृहीतानि स्युः । तत्रोपायश्
चिन्त्यताम् ।
ततः सर्वाभिर् विभाव्योक्तम् । चन्द्रमुखी चतुरा भवति । सुवर्णानि गृहीत्वा
गत्वा समुचित-मूल्येन मौक्तिकान्य् आनयतु ।
ततस् तयोक्तम् । सम्प्रत्य् अस्माभिर् उपालब्धस्य तस्य समीपम् अहम् एकाकिनी
गन्तुम् अशक्तास्मि । काञ्चनलता मम सङ्गे समागच्छतु । इति सर्वासाम्
अनुमत्या बहु-सुवर्णानि गृहीत्वा मौक्तिक-वाटिका-समीपं ते आजग्मतुः । तत्र
तद्-वाटिकाधिकारिणं सुबलं मया सह निविष्टम् अब्रूताम् । हे सुबल श्रुतम्
अस्माभिर् भवद्भिर् नव्य-मुक्तानि विक्रीयन्ते । तद् इमानि शुद्ध-सुवर्णानि
गृहीत्वा समुचित-मूल्येन प्रवीण-प्रवीण-मुक्ता-फलानि दीयन्ताम् ।
ततः स्मित्वा मयोक्तम् । तदानीम् अनेकधा प्रार्थ्यमानं नैकम् अपि मौक्तिकम्
अस्मभ्यं दत्तम् । अस्मत्-केदारिका-सेकार्थं दुग्ध-पारी च भवतीभिर् न
दत्ता । अस्माभिर् वरं कालिन्दी-मध्ये प्रक्षेप्तव्यम् । तथापि भवतीनां
गृह-सर्वस्वेनापि पणीकृतेन निखिल-मौक्तिक-वृन्दादपकृष्टम् एकम् अपि
मौक्तिकं सर्वथा न दातव्यम् ।
ततः काञ्चनलतयोक्तम् । मौक्तिक-निमित्तं पत्य्-आदिभ्यो यदि तासां भीर् न
भवेत् तदास्य कदर्थनोक्तिम् ईदृशीं का नाम सहेत । भवतु किं कर्तव्यम् ।
हट्ट-प्रसारित-बहुरत्ना मधुरा तावद् दूरे तद् अद्य भोः सुबल स्वयम् एव
भवता मध्यस्थेन भूयताम् । आन्यत्रिक-मूल्याद् अस्माभिर् विशेषोऽपि दातव्यः ।
ततश् च विशेष-शब्द-श्रवणान् मया विहस्योक्तम् । भवतु नाम
स्वभाव-कोमलेन मया तु भवतीभिर् इव काठिन्यं कर्तुं न शक्यते । अदत्त्वा
वा अन्यत् किं कर्तव्यम् । किन्तु मौक्तिकार्धिनीनां सर्वासां
मौक्तिक-मूल्य-निर्णयः किं भवतीभ्याम् एव भविष्यति ।

ताभ्याम् उक्तम् -- अथ किम् ?
मयोक्तम् । कस् तावद् विशेषः । ततश् चन्द्रमुखी किञ्चिद् विहस्य काञ्चनलताम्
आलोकितवती । काञ्चनलताथ सलज्जं सुबलं प्रति व्याजहार । सखे सुबल स्वयम्
एव मध्यस्थेन भूत्वा समाधाय समीचीन-यशो-भारस् तावद् अङ्गीक्रियतां
भवता ।
सुबलेनोक्तम् । वयस्य रहस्यतया बहु-मूल्यत्वं कियत् काञ्चनलतया
प्रकटीक्रियते । आत्मनोऽभीष्ट-मूल्यं स्वयम् एव स्फुटं निगद्य न कथं
गृह्यते ।
ततोऽहम् अब्रुवम् । सखे सुबल चन्द्रमुख्या अभिप्रायो ज्ञातः । मुक्ताफलानि
ग्रहीतुं काञ्चनलतैव विचार्यानर्घ-मूल्यत्वेन परिकल्प्य राधादिभिः प्रहित्य
मम दत्तास्तीति । किन्तु काञ्चन-सञ्चयतोऽपि मुक्ताफलानाम् अधिकं मूल्यं
जगति प्रसिद्धम् । तस्माद् एकयैव काञ्चनलतया कथम् एतासां
मूल्य-पर्याप्तिः । यदि वा अस्या बक्षसि स्वर्ण-सम्पूट-रूप-फल-द्वये बहवश्
चिन्तामणयोऽपि सन्तीति चन्द्रमुखी वक्षति तथापि न । यतो
वैकुण्ठनाथ-कण्ठ-स्थित-कौस्तुभतोऽपि ममैतद् एकं मुक्ताफलं
परम-परार्ध्यम् ।
तच् छ्रुत्वा भ्रू-भङ्गेन माम् अवलोकयन्ती काञ्चनलता सरोषम् आह -
निर्बुद्धिके चन्द्रमुखि! तदैव मयोक्तं तस्य धृष्टस्य सविधे मया न
गन्तव्यम् । तथापि त्वयाह्यम् आग्रहेणानीय कदर्थितास्मि । त्वं मुक्ताफलान्य्
आदाय समागच्छ अहम् इतश् चलितास्मि ।
चन्द्रमुखी आह - काञ्चनलते! सत्यं कथयसि तत् कथम् एकाकिन्या मया
मूल्य-निर्णयो भवतु । कथं वा निजनेऽत्र स्थातव्यं एकयोग-निर्दिष्टानां सह
वा प्रवृत्तिः सह वा निवृत्तिर् इति मयापि गन्तव्यम् । इत्य् उभे एव गमनोद्यते
दृष्ट्वा मयोक्तम् - सुबल! तदैव मयोक्तं यद् एताभ्यां मूल्य-निर्णयो न
भविष्यति ।
तच् छ्रुत्वा तयोः सविधम् आगत्य सुबलेनोक्तम् - सखि चन्द्रमुखि! वयस्यस्य
मूल्य-विषये महान् आग्रहो दृश्यते । तेन प्रिय-सखी राधा ललितादिभिः सहागत्य
समक्षम् एव समुचित-मूल्यं प्रदाय स्वेप्सित-मुक्ताफलानि गृह्णातु । तत्र
मया मध्यस्थेन भूत्वा साचिव्यं करणीयम् ।
इति निशम्य चन्द्रमुखी-काञ्चनलते तासां सविधे गत्वा स-रोषम् इव सर्वं
वृत्तं कथयांचक्रतुः ।
ततश् च राधा ललितादिभिः सह मौक्तिक-बाटी-प्रान्तम् आसाद्य
चन्द्रमुखी-द्वारा सुबलम् आकार्य तम् आह - प्रिय-वयस्य सुबल । अस्मासु
भवतो निरङ्कुशः स्नेहः । अतः स्वयम् एव तथा विधीयतां यथास्माभिः
समुचित-मूल्येन मुक्ताफलानि लभ्यन्ते ।
तच् छ्रुत्वा सुबलेन मह्यं निवेद्य मद्-वचनेन मत्-सन्निधौ ता ललितादयः
समानीताः । राधा तु ममात्रागमनं त्वया
मद्-उपद्रावक-स्व-प्रिय-वयस्याय सर्वथा न प्रकाशनीयम् इति सुबलम्
आभाष्य मन्-निकट-स्थ-कदम्ब-कुञ्जान्तर् निखिल-वृत्तान्तं निशमयन्ती
निगूढम् आस्थिता ।

ततो मया ताः सर्वा निभाल्य राधा कथं न दृश्यते इत्य् उक्ते तुङ्गविद्ययोक्तम् -
गोकुल-युव-राज! सा खलु स-प्रणयं आर्यया जटिलया कस्यचिद्
गृह-कार्य-विशेषस्य कृते रक्षिता गृहे विद्यते ।
ततस् तद्-अवसर एव प्रविष्टेन मधुमङ्गलेन
इङ्गित-विज्ञापित-राधा-निगूढ-मन्-निकट-स्थितिम् अवधार्य किञ्चिद् विहस्य
मयोक्तम् - तुङ्गविद्ये! मुक्ता-ग्रहणेच्छा तस्या न विद्यते इति दृश्यते ।
ततस् तयोक्तं - नहि नहि । तन्-मुक्ता-मूल्यम् अस्माभिर् एव दास्यते ।
तदा मयोक्तं - विशाखैव राधा, राधैव विशाखा । ततस् तन्-मूल्यं विशाखैव
दास्यतीति ज्ञायते । भवतु तत्र समाग्रहो नास्ति, किन्तु या खलु स्वयम् आगत्य न
गृह्णाति तस्याश् चतुर्-गुणं मूल्यं गृह्यताम् । मौक्तिकानि च साधारणान्य् एव
दीयन्ताम् इति मे सर्वेषां सखीनां सुदृढो निर्णयः ।
तद् अनु सुबलं प्रति मयोक्तं - सखे सुबल! अवचित मुक्ता-पूर्ण-सम्पुटान्
आनीय पुरतः प्रसार्य विचित्य सर्व-कनिष्ठान्य् एव मौक्तिकानि पूर्वकृतं
तत्-कार्पण्यम् अप्य् अविगणय्य प्रथमं तत्-कृते विशाखायां समर्प्य तत्-सकाशाच्
च तन्-मूल्यं गृह्यताम् । यदि वा प्रस्तुतं दातुं न शक्नोति ततस् तद्-अभिन्नेयम् ।
तावत् पुष्प-प्रवाल-चोरिका गोप-कन्यका यत्र रक्ष्यन्ते तत्रैवारान्
माधवी-कुञ्ज-कारायां संबध्य रक्ष्यताम् ।
तच् छ्रुत्वा मधुमङ्गलेनोक्तं - प्रिय-वयस्य । निरोधेऽपि पर-रामाभिः
पलायन-विद्याः स्फुटम् अधीताः सन्ति ।
तदा मयोक्तं - वयस्य! मयाप्य् एतद् ज्ञायत एव । किन्तु चिन्ता नास्ति । यद्यपि
पर-रामा-स्पर्शो लज्जा-त्यागश् चास्मद्-विधानां स्वप्नेऽप्य् अतीवायोग्यस् तथापि -
स्व-कार्यम् उद्धरेत् प्राज्ञः कुर्वन्न् अपि विगर्हितः ।
तथा,
आहारे व्यवहारे च लज्जाम् अपि परित्यजेत् ।
इति संहिता-वचन-बलाद् अहम् एव प्रहरिको भवन् सर्वाम् एव रात्रिं जाग्रन्
निरन्तरं निवत्स्यामि ।
इति निशम्य सुबलः स-स्मितम् आह - पुरुषोत्तम! प्रिय-सख्या विशाखया एतावति
महा-सङ्कटे कियन्तं कालं स्थातव्यम् ?
ततो मयोक्तं - यद् अर्थम् इयं रक्ष्यते सा यावत् निःशेषं मूल्य-द्रव्यं
प्रस्थापयति । किं वा कियद्-द्रव्यं गृहीत्वा स्वयम् एवागत्य ध्रुवम् अस्याः
स्नेहाद् इत्थम् अत्र स्थित्वा अवशिष्ट-द्रव्यानयनार्थम् एनां प्रस्थापयति । तावद्
अनया स्थातव्यम् ।
इति श्रुत्वा मधुमङ्गलः प्राह - सखे! एतद्-गोष्ठीनाम् अधीशा सा सर्वाभ्योऽपि
सर्व-कर्मणि विचक्षणा विशेषतः पलायने गव्य-घट्ट्यां दानादिषु सर्वैर्
अस्माभि पुनः पुनः प्रयक्षीकृतास्ति । त्वं त्व् अनिशअम् उद्घूर्णसे तेन मे
महती चिन्ता ज्ञायते ।
ततः स्मितम् अपवार्याहम् अवदं - सखे! अलम् अनया चिन्तया । तन्-निकटे
ममोद्घूर्णा न जनिष्यत एव । यदि वा जायेत तर्हि मद्-उत्तमाङ्गस्य
तद्-वाम-भुजा-मृणालीम् उपधानीकृत्य
तद्-उरस्-तल्पोल्लसित-पीत-पट्टाम्बर-वर-विधूपधानोपरि

मद्-वाम-कर-पल्लवम् अरुणम् अभिन्यस्य तह्ता
मौक्तिक-पण-निमित्तक-वाग्-विलासम् उल्लासयिष्यामि । यथा सुखेन जागर्याम् एव
चत्वारो रजनि-यामा द्रुतम् एव विरमन्ति । अथवा
मद्-उरो-नाम-घनान्धकार-विषम-कारागारान्तस् तां प्रविश्य
तत्-पार्श्व-युगलं कठोर-भुज-गारुत्मतार्गलाभ्यां दृढं संरुद्ध्य
सुखेन निरातङ्कः स्वप्न-विलासं वितरिष्यामि ।
इति श्रुत्वा सर्वाः स्मयमाना बभूवुः । राधा तूद्ग्रीविकया मां विशाखां
सर्वाश् च सखीर् अवलोकयन्ती आह - चन्द्रावली-केलि-कुरङ्ग! तिष्ठ तिष्ठेति
अनुच्चैर् मां तर्जयन्ती सुस्मितासीत् । विशाखा तु कुटिल-दृष्ट्या माम् अवलोकयन्ती
आह - व्रज-धूर्त-धृष्ट! अपेहै अपेहीति वदन्ती सखी-मध्ये लीना बभूव ।
ततः सर्वाभिः सुबलं प्रत्य् उक्तं - सुबल! विदूषकतां त्यज । यदि भवतां
विक्रयेच्छा वर्तते, तर्हि मुक्ताः प्रदर्श्य समुचित-मूल्येन प्रदीयन्ताम् । नो
चेद् वयं गृहं गच्छामः । मथुरात एव मौक्तिआन्य् आनयितव्यानि ।
इति निशम्य सुबलेन सम्पुटानुद्घाट्य ताभ्यां मौक्तिकानि प्रदर्श्य मां प्रत्य्
उक्तं -- प्रिय-वयस्य! इमानि मौक्तिकान्य् अमूल्यानि आभिर् गृह-पत्य्-आदिकं
समस्त-गोधनानि च विक्रीयापि एकस्यापि मूल्यं दातुम् अशक्यम् । एताः खलु
भवत्-स्निग्धाः सर्वान् उपेक्ष्य त्वां जानन्ति । तस्माद् एतत्-पूर्व-कृत-कार्पण्यम्
अपि विस्मृत्य मां च त्व-अनुगतम् अवेक्ष्य यत्-किञ्चिन्-मूल्यं गृहीत्वा विना-मूल्येन
दत्तवद् आसाम् अभीप्सित-मौक्तिकानि दातुम् आज्ञा क्रियताम् ।
ततोऽहम् अवोचम् - सखे! नहि नहि । वयं वाणिज्य-व्यवसायिनः । भवतु । किं
कर्तव्यं । भवद्-वचनं च रक्षणीयम् । तद् यत् किञ्चिद् अल्पम् एव मया मृग्यते
तद् दापयित्वैव दीयन्ताम् । किं च उत्कोचं गृहीत्वा बारं बारं मम
घट्टी-दान-द्रव्याणि भवता विनाशितानि सनीतित् मम केनापि कथितम् अस्ति
तस्मान् मूल्य-द्रव्यं समक्षम् एव मयैवाभ्यो ग्रहीतव्यम् ।
सुबलः किञ्चिद् विहस्याह - भद्रं वचः । किं च एताभिः
स्वीय-स्वीयाभीप्सित-मौक्तिकानि विचित्य पृथक् पृथक् कुटी-कृतानि दृष्ट्वा
भवतापि स्वाभीप्सित-मूल्यं कथ्यताम् ।
ततोऽहम् अब्रुवम् - भद्रं दर्शयन्तु स्व-स्वाभीप्सित-मौक्तिकानि मूल्यं
कथ्यते मया ।
सुबलः प्राह - प्रिय-वयस्य! एताः विनयेन यन् निवेदयन्ति तत् कृपयावधार्य
भवते यदि रोचते तदा विधीयताम् ।
ततोऽहं - सुबल । कथ्यतां किं निवेदयन्ति युक्तं चेत् कर्तव्यम् ।
सुबलः प्राह - एवं निवेदयन्ति, मधु-पुरी तावद् दूरे
समग्र-मूल्य-द्रव्याणां च समाचयनं दिन-द्वय-मध्य एव सम्पद्यते ।
गुरुकुलं तु मौक्तिकालङ्काराद्य्-अदर्शनात् क्षणे क्षणे खिद्यमानं बाढम्
आक्रोशति । अतोऽतिस्निग्धान् भवद्-विधान् अवगत्य लज्जाम् अपि परिहाय
निर्जन-वनान्तरम् आगतानाम् अस्माकम् ऋणेनैव मौक्तिकानि दापयित्वा द्रुतम्
एव विदायः क्रियताम् । मूल्य-द्रव्याण्य् अस्माभिर् भवताम्
अभीप्सित-वृद्धि-सहितानि दिन-द्वयाभ्यन्तरे परिशोध्य प्रहेयाणि यद्य् अस्मासु
भवद्-वयस्यस्य प्रतीतिर् न जायते तदा त्वम् एवास्माकं प्रतिभूर् भवेति ।

तस्मात् परम-प्रतीति-पात्राभ्यः सन्तत-सत्यवादिनीभ्य एताभ्यः प्रतीतिं कृत्वा
दत्तेषु मौक्तिकेषु मूल्य-द्रव्यम् अभीप्सित-वृद्धिश् चाचिराल् लप्स्यते । तथैताभिः
सह निविड-स्नेहोऽपि वर्धिष्यत एव ।
ततोऽहं विहस्य - सुबल! त्वं शुद्ध-बुद्धोऽसि । आसां व्यवहृतिः किञ्चिन् मात्रापि
त्वया न ज्ञायते । कुटि-नाटी-नाईओइका-नर्तक्य इमा मौक्तिकं गृहीत्वा
निज-निज-भर्तृ-महा-दुर्ग-कोष्ठेइर् वेष्टितान् स्व-स्व-गुरु-कुल-महा-पर्वतान्
प्रविश्य द्रव्यम् अदत्त्वा यदि खेल्यन्त्यस् तिष्ठेयुस् तर्हि त्वया किं कर्तव्यम् ।
सुबलः प्राह - सखे! मैवं ब्रवीः । एताः खलु नैवं करिष्यन्ति । यदि वा
कुर्युस् तदोज्ज्वल-वनान्तार्जुन-कोकिलादिभिः सह तत्र गत्वा स्वयम् आभिः
स्वीकृतम् । स्वयं ग्रहाश्लेष-चुम्बन-स्वाधर-सुधा-पानादि-रूप-मूल्यम्
एतासां भर्तृषु संश्राव्य तत्-प्राप्त्य्-अर्थं तेभ्यस् तथा भयं
प्रदर्शयिष्यामि । यथा त एव द्रुतम् अमूस् त्वत्-समीपं प्रस्थाप्य तद्
दापयिष्यन्ति ।
तन् निशम्य मधुमङ्गलेन स-क्रोधम् उक्तं - रे सुबल! त्वं नाम्नैव सुबलः
पुमांश् चासि । वस्तुतस् त्व् अबलाकृतिर् मुहुर् दृष्टोऽसि । यतः साम्प्रतम् अप्य् आसाम्
अबलानां फुत्कारं क्षुद्राद् अतिक्षुद्रतरेषु तद्-भर्तृषु कर्तुं यद् इच्छसि ।
तद्-भीरु-स्वभावस्य तवैतत् समुचितम् एव । तस्मात् त्वम् एवात्रोपविश्य मयैव
विजयादिधाटीं प्रगृह्य बलाद् आसां भर्तृ-सहित-गो-महिष्यादिकं वेष्टयित्वा
समानीय रुद्ध्वात्र नदीश्वर-पुरे रक्षिष्यते । तदा ता एव स्वयम् आगत्य
स्व-स्व-द्रव्यं सुतरां दत्त्वा स्वं स्वं पतिं गोधनादिकं च मोचयिष्यन्ति ।
ततस् तच्-छ्रवणेन जनित-महा-दुःख-भरेणैव मयोक्तं - प्राण-सख
मधुमङ्गल! कथम् एवं त्वया मन्त्र्यते ? व्रज-वासिनो भिल्ल-पुलिन्दाद्या अपि
मे प्रियेभ्योऽप्य् अधिक-प्रियाः । एते तु स-गोत्राः सहोदरा मद्-अभिन्ना एव ।
तस्माद् एतन्-मन्त्रणम् अतीवानुचितम् । सुबल-भाषितम् एव किञ्चिद् भाति । तथापि
न प्रिय-जनैः समम् आदान-प्रदान-प्रयोगेण रस-रक्षा न जायत एव । तथा
च स्मृतिः --
नैवादानं प्रदानं हि मित्रैः सह वितन्यते ।
कृते प्रीत्या भवेल् लोपः कलहस् तद्-अनन्तरम् ॥ इति ।
ततः प्रस्तुतम् एव मूल्यं दत्त्वा मौक्तिकानि नयन्तु ।
तच् छ्रुत्वा स-क्रोधम् इव सुबलं निभाल्य - अये! कौटिल्य-पारङ्गत सुबल!
सर्वैर् एव मिलित्वा विडम्बयितुम् एव वयम् अत्रानीता भवता । तद् यूयं
मौक्तिक-वाणिज्य-व्यवसायेन राज्यं कुरुत । वयं चलिताः स्म इत्य् उक्त्वा
चलन्तीनां तासां सविधम् आसाद्य सौहार्दम् अभिव्यञ्जयन् सुबलो ललितां नीचैः
प्राह - सखि ललिते! आदान-प्रदान-व्यवहारस्य स्नेह-भङ्ग-कारित्वात् केवलईअ
तद्-भयेनैव प्रिय-वयस्येन मूल्य-निर्णयं प्रस्तुत-वित्त-लाभं च विना
सर्वथैव मौक्तिकानि न देयानीइत् सर्व-प्रकारेणावधारितम् । तस्मात् समागत्य
प्रथमं तावन् मूल्यम् एव निर्णीयताम् । तद्-दानोपायः पश्चाच् चिन्तनीयः इत्य्
अनुनयेन ताः परावृत्य मत्-समीपम् आनीय मां प्रत्य् उवाच - वयस्य! नर्म
हित्वा मूल्यम् एव तावत् कथ्यताम् । ततोऽहम् -- सखे सुबल! प्रथमं तावत्
कस्य मौक्तिकानां मूल्यं कथनीयम् ?

सुबलः प्राह - एतासां मध्ये ललितैव मुख्या तद् एतद् गृहीत-मौक्तिक-मूल्यं
प्रथमं निरुच्यताम् ।
ततोऽहं किञ्चिद् विहस्य - एतद्-वाहिनीनां प्रवीणया ललितया समरे पौरुषेण यदि
मादृशः पुरुष-सिंहः सकृद् अपि कुण्ठितास्त्रीकर्तुं शक्यते । तदास्याः समक्षं
सर्वथैवास्त्री न भविष्यामि । किं वा सन्ततम् अमुक्तास्त्री भूत्वा एतं पुअरुषम्
एवानुकीर्तयन्न् इमाम् एवानुचरिष्यामीति इदम् एव यत् किञ्चिन् मूल्यं दत्त्वा
गृह्णातु ।
सुबलः स्मित्वाह - गोकुल-वीर! सुदीप्र-दर्प-भरैर्
महेन्द्र-गर्व-पर्वत-खर्वनाय सप्त-रात्रम् अत्र
वाम-कर-कमल-कनिष्ठाङ्गुलि-वराटक-शिखरोपरि भ्रमर इव
गोवर्धन-गिरिर् येन व्यधायि तेनोच्चण्डेन भवता समम् अबलेयं
कौमल्य-ललिता कथम् इव समितिम् अतिविस्तारयतु ।
मधुमङ्गलः प्राह - सुबल! तं कथं पूर्वम् अस्य पौगण्ड-कृतं दर्पम्
अतिश्लाघसे ? यद् अधुना तारुण्यामृत-सेकेन स
दर्पक-कल्प-तरु-लक्ष-लक्ष-गुणं पल्लवितोऽस्ति ।
सुबलः प्राह - कथम् इति विदितम् ?
मधुमङ्गलः - यद् अनेन पूर्वारीणां सकलानां पूर्वं यादृश-वैकल्यं
कारितम् आसीत्, साम्प्रतम् एतद् दुर्गमं तद्-धृदयङ्गमान-तनु-पर्वतान्
अभिलीलयैव केन च नखरास्त्रेणैव खण्ड-खण्डीकृत्य महामारादिभिस्
ततोऽप्य् अतुलतरवैकल्यम् आपादितम् आस्ते ।
ततोऽहं विहस्य - सुबल! सत्यम् अन्यत्र मया तादृशेनैव भूयते । न त्व् एतस्याः
पुरतः यस्मात् ततोऽपि प्रवर-विग्रहे विविध-वैचित्री-प्रवीणयानया बारं बारं
भ्रू-धनुष्-टङ्कारेणैव हुङ्कारेण हेलया स्तब्धीकृतोऽस्मि । तत् कथम् इयम्
अबला भवतु ।
इत्य् आकर्णनेन स्मेर-मुखीः सखीर् अवलोक्य स्वानन्दोत्थ-विकारान् अवगूह्य
सक्रोधम् इव ललितयोक्तं - अये सुबल विदूषक! मधुमङ्गल-सहचरस्य
गोकुल-भण्डस्य भण्डता-देव्या सत्यं त्वम् अप्य् आविष्टोऽसि । यद् अस्मान्
एतत्-समक्षं समानाय्य विडम्बन-समुद्रे संपातयन् कौतुकं पश्यन्न् असईति
निगद्य कुटिल-दृष्ट्या माम् आक्षिपन्तीम् आगच्छत भोः सरलाः! आगच्छतेत्य्
उक्त्वा सर्वाभिः सह गच्छन्तीं तद् अवसर एव तत्रागता भगवत्याः
पौर्णमास्या अन्तेवासिनी नान्दीमुखी तद्-गमन-वार्ताम् अखिलां सर्वाभ्यः
समवधार्य व्याजहार - सखि ललिते! नर्म-शालिनोऽस्य श्री-व्रजेन्द्र-नन्दनस्य
परिहास-वाङ्-मात्रेणैव स्व-कार्यम् उपेक्ष्य कथम् अपयान्त्य् असि ? क्षणं मया
सह निर्वृत्य -
अपमानं पुरस्कृत्य मानं कृत्वा तु पृष्ठतः ।
स्व-कार्यम् उद्धरेत् प्राज्ञः कार्य-ध्वंसो हि मूर्खता ॥
इत्य् आदि-न्यायेन परिहास-विडम्बनानि सोढ्वा स्थैर्यम् आलम्ब्य स्व-कार्यम्
उद्धर । किं च मया शपथं कृत्वा व्याह्रियते । अस्य नर्मभिर् एव लग्नकैर् इव
मौक्तिकानि दापयितव्यानि । अन्यथा भवत्-पूर्व-कृत-कार्पण्यम् अनुस्मरतोऽप्य्
अभिमान-शालिनोऽस्य नर्म-प्रयोगो न सम्भवति । तद् अन्यस्या मौक्तिक-मूल्यं

श्रुत्वा यत् कृते भद्रं स्यात् तद् एव व्यवहर्तव्यम् इति बलाद् इव तां हस्ते गृहीत्वा
सर्वाभिः सह मुक्ताकुट-निकटम् आनीय मां प्रत्युक्तवती गोकुल-युवराज!
तत्र-भवत्या भगवत्या शुभाशीः शत-पूर्वकं भवन्तं प्रति किञ्चित्
सन्दिष्टम् अस्ति ।
ततोऽहं -- नान्दीमुखि! कुशलम् आस्ते तत्र-भवती भगवती ? तत् कथ्यतां किम्
आज्ञापयति । तत्-सन्देशामृतेनात्मानम् अप्यायामि ।
नान्दीमुखी -- इमा वत्सा राधादयो व्रज-कुमारिका अस्माकम् अतीव
स्नेह-पात्राणि आयुष्मति भवत्य् अपि सन्ततं परमानुरक्ताः । तद् अस्मान् वीक्ष्य
अत्याग्रहं विमुच्य आसां दातुं शक्यमान-मूल्यम् आदाय मआष्ट-निधि-पतेर्
व्रजेन्द्रस्य कुमारेण भवता एतद् अभीष्ट-मौक्तिकानि दत्त्वा वयं
सन्तोषणीया इति भगवत्याः सन्देशम् इमम् अवकलय्य नर्माणि परित्यज्य
मुक्ताफल-दानेनैताः सन्तोष्य गृहाय प्रस्थापयितुं महानुभावाः
सर्व-गोकुल-सुख-कारिणो भवन्त एव प्रमाणम् ।
ततोऽहं स-श्लाघं - नान्दीमुखि! पूर्वं सुबल-हस्तेन तत्-प्रहिताज्ञा-कुसुमं
शिरसि निधाय समग्रमे एव परित्यज्य ललिता-मौक्तिकानां यः कश्चन
मूल्याभासोऽनया सह निर्णीतोऽस्ति तम् अस्या मुखतो निशम्य ततो यत् त्वया त्याज्यते
तद् अपि मया त्याज्यम् ।
इत्य् आकर्ण्य सकम्पाधरं भ्रुवं कुटिलयन्तीं ललितां सर्वाश् च स्मित-मुखीर्
अवलोकयन्ती नान्दीमुखी स्मित-पूर्वकम् एवाह - व्रज-युव-राज! स इमाभ्यः
श्रुतोऽस्ति, किन्तु तादृङ् नर्म परिहाय अमत्-समक्षम् अन्यासां सर्वासाम् एव
यथा-युक्तं मूल्यं कथ्यताम् ।
ततो मयोक्तं - नान्दीमुखि! आसां सर्वतो ज्यायसी ज्येष्ठा तद् अस्या
मौक्तिक-मूल्यम् अनया सह विचार्य त्वयैव कथ्यताम् ।
नान्दीमुखी - वित्त-स्वामिनैव मूल्यं प्रथमं कथनीयम् । तत् स्वयम् एव
भवता तत् कथ्यताम् ।
ततोऽहं - निशापतेर् मम हृदयाकाश-वीथ्याम् उदितायां राधायाम् उदयन्त्याम्
अनुराधायां स्व-मर्यादाम् उन्मुच्य तयोर् मध्ये रागेणोदयन्ती ज्येष्ठा
मन्-मुख-चन्द्रं ताभ्यां सह वा पृथग् वा मनाग् अपि स्व-मुखेन
परिष्वजतु इति ।
ततस् तन् निशम्य निकुञ्जान्तरितायां राधायां ललिता-विशाखा-ज्येष्ठासु च तिसृषु
भ्रू-भङ्गेन क्रोधम् अभिनयन्तीषु मयोक्तं - नान्दीमुखि!
स्व-स्व-महा-लाभ-करम् अपि भाषितम् अवधार्य कथम् एताः क्रुध्यन्ति ?
नान्दीमुखी - सुन्दर! गोकुल-श्याम-निशापतेर् अन्य-परिगृहीतानां सतीनाम्
अस्माकम् एतत्-पर-पुरुषस्य सतीनाम् अस्माकम् एतत् पर-पुरुषस्य
मुख-चन्द्र-चुम्बन-करणं दूरे तावद् आस्तां स्पर्शोऽपि महा-पापायैवेति
क्रुध्यन्ति ।
इत्यादि विनोद-लीलाम् आकर्ण्य सत्यभामा कृष्णम् आह - नाथ! तारा-गणने
राधाया विशाखेति-प्रसिद्धम् अपि नाम हित्वा साकूतम् अनुराधेति नाम
प्रयुञ्जतस् तन्-नर्मालाप-भङ्गीं स्वस्मिन् स्वस्मिन्न् एवावधारयन्त्योस् तयोर्
विदग्ध-राधा-विशाखयोर् न्याय्य एव रोषः । ललिता कथं कुप्यति ?

कृष्णः - प्रिये! अनुराधेति ललिताया एवापर-पर्यायः ।
सत्यभामा - यादवेन्द्र! एतद् अपूर्व-लीला-कथा-श्रवणेन मम मनसि तृप्तिर्
अलं वृत्तिर् नास्ति तत् कथय कथय ।
कृष्णः - ततोऽहं स्मित-शवलित-चम्पकलता-वदन-चन्द्रम् आलोकयंस् तद्
गृहीत-मुक्ता-कूटं हस्तेन चालयन्न् इदम् अवदं - नान्दीमुखि! इयं ते
प्रिय-सखी चम्पकलता कस्माद् अपि सिद्धात् प्राप्त-सिद्धिर् इति मया बहु-दिनम्
अनुमितम् आस्ते ।
नान्दीमुखी - कथम् अनुमितम् ?
मयोक्तं - यत इयं चम्पकवल्ली स्थावरा मध्ये बृहत्-फल-द्वय-भारानतापि
लीलया चङ्क्रमीति । अतो मुदिर-सुन्दरे मद्-उरसि चम्पक-माला भूत्वा
स्व-सौरभ-भरेण मां वासयतु । मयापि स्व-सिद्धि-बलात् एतद्-आज्ञयैवास्याः
कण्ठे सूक्ष्मतर-मरकत-मणि-मालया वक्षोजयोर् अन्तरे च
महेन्द्र-नीलमणि-नायकेन त्वरितम् एव भवितव्यम् ।
सुबलः - प्रिय-सखे! चङ्क्रमणादिनाऽस्याः सिद्धिः सर्वैर् अनुभूयत एव । तव
तु केनापि कदापि कुत्रापि सा नैव दृष्टास्ति । तस्माद् दुष्करेऽस्मिन् कर्मणि
सहसैव प्रवृत्तेन भवता अय्दि निष्पादयितुम् अशक्यं स्यात् तर्हि वयम् आभिर्
उपहसिष्यामहे । अतो विचार्यैव प्रवृत्तेन भवितव्यम् ।
ततोऽहं - सुबल! मम सिद्धिं पश्यन्न् अपि न पश्यसि ? मया किं कर्तव्यम् ?
नान्दीमुखी - मधुराङ्ग । कदा कुत्र का सिद्धिस् त्वया निष्पादितास्ति । सा
कथ्यतां, सर्वे शुश्रूषवः सन्ति ।
ततो मयोक्तं - देव-यात्रायाम् अम्बिका-वने शरणागतत्वेन तात-पादयोः पतितं
महाजगरं पादाङ्गुष्ठ-स्पर्श-मात्रेणैव सर्वालङ्कृति-भूषितो
विद्याधर-राजो मया व्यधायि । गिरीन्द्र-राजो गोवर्धनश् च सप्ताहम्
एक-करेणैव छत्राकम् इवानायासेनैवाधारि । कालिय-विष-ज्वाला-विमोहितः
सुबलादि-वयस्य-गणः स्व-दृष्टि-मात्रेणैव स-चेतनः स्फुटम् अकारि । बारं
बारं महादावानलोऽप्य् अमृतीकृत्य सुखेनैव स्फुटम् अपायि । एवम् आदयो
बहवः सिद्धि-प्रभावा गोकुले केन नानुभूताः सन्ति ? तद् अतिविस्तरेणालम् ।
इति निशम्य ईषत्-स्मयमाना ललिता प्राह - नान्दीमुखि! एष ते दुर्ललितो नागरः
सर्वम् एतत् सत्यं कथयति । किन्तु स कालो गतः । यत्र ब्रह्मचर्य-बलेन तत्
सर्वं निष्पादितम् आसीत् । साम्प्रतं
नृशंस-कंस-सेवक-गोवर्धन-मल्ल-गृहिण्याः पद्मा-शैव्या-प्रभृतीनां च
व्रजाङ्गनानां सन्तत-सम्भोग-विलासेन दूषित-ब्रह्मचारित्वाद् अस्यान्तर्हिताः
सर्वास् ताः सिद्धयः ।
ततोऽहं किञ्चिद् विहस्य - ललिते! तेजीयसां न दोषाय वह्नेः सर्व-भुजो यथा इत्य्
अस्य पद्यस्यार्थम् अबुद्धैव त्व्येदम् उच्यते । तत्-तद्-अर्थः श्रूयतां । यथा
सर्व-भक्षणेनापि वह्नेस् तेजो-ग्लानिर् न भवेत् । प्रत्युत तद्-वृद्धिर् महत्य् एव
भवति । तथा भवादृशीनाम् उत्तम-वराङ्गनानाम्
अविरत-मधुर-रसोपभोग-माधुर्येण ममापि सिद्धिर् निरन्तरम् उज्ज्वला
भवन्ती परम-वृद्धिम् एवाधिकतराम् अवाप ।
मधुमङ्गलह् -- ललिते! सत्यं ब्रवीति प्रिय-वयस्यः । सिद्धिश् चेन् न वृद्धिम्

आयाति तर्हि मुक्तः कथं भूमौ प्रारोहन्ति ? प्रारूढाश् च कथं सर्वतः
प्रसारिण्या वल्लिका भवन्त्यः प्रचुरतरं फुल्लन्ति फलन्ति च ?
ललिता विहस्य - आर्य मधुमङ्गल! तत् किं भवत्-प्रिय-वयस्यस्य सिद्धेः
प्रभावः ?
मधुमङ्गलः - तत् कस्य ?
ललिता -- वृन्दावन-भूमेर् एव ।
राधा स्वगतं - ललिते! एतत् कामिनी-सङ्गस्य चेत्य् उच्यताम् इति राधयोक्तं
विशाखाप्य् अनुभाषितवती ।
ततोऽहं - तत् कथम् अत्रैव भवतीभिर् उप्त-मुक्ता हिंस्रा जाताः ?
ललिता - भो विदग्ध-शिरोमणे! मुक्ताः किं हिंस्रा भवन्ति ?
मयोक्तं - तत् कथं मुक्ता नोत्पन्नाः ?
ललिता - भूमि-विशेषस्य बीजस्य च वैगुण्यात् ।
राधा स्वगतं - ललिते! क्षेत्रस्यास्य गुणाद् अप्य् उच्यताम् इत्य् एतद् विशाखाप्य्
उक्तवती ।
नान्दीमुखी - ललिते! सत्यम् एव कथयति विशाखा ।
ललिता - कथम् इव ?
नान्दीमुखी - यस्मात् सर्वदा सर्वाङ्गीण-मुक्ति-विष-वल्लरि-महोषर-भूमौ
सन्तत-परमानन्द-कर-प्रेम-भरोज्ज्वलित-भक्ति-पीयूष-सुर-वल्लि-सरसतर
-महा-क्षेत्रेऽस्मिन् वृन्दावने ध्रुवम् आगन्तुका ये केचन जन्तवो भक्ता एव
भवन्ति कथं नु मुक्ता भवन्तु ।
ललिता विहस्य - विशाखे । स्फुटं कामिनी-सङ्गस्य इति भवद्-वाग्-विलासोऽपि
स-सन्दर्भो भविष्यति तद् विवृत्य कथ्यताम् ।
विशाखा - आरूढ-योगोऽपि निपात्यतेऽधः-सङ्गेन योगी किम् उताल्प-सिद्धिर् इति
न्यायेनास्य काये मनसि गोत्रे च श्यामलतरस्य स-च्छिद्र-वंशी-रसिकस्य
क्षण-मात्र-सङ्गेन मुक्ता अपि भूमौ गर्भ-वासेन जननम् आसाद्य
च-च्छिद्रीभूय संसार-गुण-बद्धा बभूवुः ।
ततोऽहं - विशाखे! निखिलम् एव सत्यं कथयसि ।
सुबलः - वयस्य! कथम् इव ।
ततो मयोक्तं - मम काम-विलासाध्यापकस्य सौन्दर्य-वैदघ्द्यादि-गुणान्
विशेषेण नारदादि-मुखाद् आकर्ण्य दण्डकारण्य-वासिनो जीवन्-मुक्ताः
कठोर-तपस्याकुलम् आचर्य गोकुल-वनेऽस्मिन् प्रवर-गोप-गृहेषु जनिम्
अङ्गीकृत्य व्रज-विलासिन्यो भूत्वा सुसार-वैदग्ध्यादि-गुणैर् आवृत्य एता इव
मद्-उरसि स्रज इव विलसन्ति । तथैवापरे परम-मुक्ता अपि मद्-अचिन्त्य-गुणैर्
आकृष्टा अस्मिन् व्रज-वने नित्य-सिद्ध-स्थावर-जङ्गमेषु
पशु-पक्षि-भूरुहादयो भूत्वा माम् आनन्दयन्तः परमानन्दम् आस्वादयन्तो
नन्दयन्ति ।
सुबलः - वयस्य! साधु वर्णितम् ।
ललिता किञ्चिद् विहस्य - महा-सिद्धश् चेद् भूमि-भेद-गुणं विना तव सिद्धेः
प्रभावान् मुक्ता जायन्ते तर्हि परम-सिद्धोऽपि भवान्
किञ्चिन्-मात्राधिक-द्रव्य-लाभाय तद्-विक्रय-क्षुद्र-वृत्तौ कथं प्रवृत्तोऽस्ति ?

ततोऽहं - मूर्खे ललितिके! यौवन-धन-गर्विताभिर् भवतीभिर् यथा
स्व-धर्मं परित्यज्य इतस् ततश् चञ्चल्यते तथा स्वधर्म-परिनिष्ठ-वैश्य
शिरोमणि-श्री-व्रज-राजस्य एक-पुत्रेण मयापि स्वधर्मं परित्यज्य किम्
उच्छृङ्खलेन भवितव्यम् ? यतः कृषि-वाणिज्य-गो-रक्षा-कुशीदं तूर्यम् उच्यते
इति वैश्यानाम् अस्माकं चतस्रो वृत्तयो भवन्ति । आसाम् एक-वृत्त्याचरणेनैव
सर्व-सिद्धेर् वृद्धिस् तच्-चतुष्टयम् आचरतो मम पुनः सिद्धिः
परम-काष्ठाम् आरूढैव परं विराजते ।
नान्दीमुखी स-स्मितं - स्वधर्म-निष्ठ-युवराज! भवतः
कृषि-वाणिज्य-गोरक्षा-तिस्रो वृत्तयः स्पष्टम् अनुभूयन्त एव वृद्धि-जीविका तु
कदापि नावकलितास्ति ।
ततोऽहं - नान्दीमुखि! साप्य् अस्माभिः क्रियमाणापि त्वया किं न ज्ञायते ?
साम्प्रतम् अपि मुक्तात्यन्ताभाव-सङ्क्षोभिनीभिर् एताभिः सह
संकामित-स्वधर्मं मुक्तापार-व्यापार-वृद्धि-वृत्तिं विधातुम् आरब्धवान्
अस्मि ।
विशाखा किञ्चिद् विहस्य - सुबल! यत्र यो रज्यति, स खलु विनिन्द्यम् अपि तद् एव
श्लाघ्यतयोत्कीर्तयति । अतस् तावत् सुष्ठु अधर्मस्यापि शोभनत्वेन वर्णनम्
अस्य त्व-प्रिय-सखस्य नायोग्यम् ।
सुबलो विहस्य - नान्दीमुखि! न केवलम् असौ धनस्य वृद्धिं लभते, किन्त्व्
अन्येषां पदार्थानाम् अपि क्षणे क्षणे वृद्धिं लभमानोऽस्ति ॥
नान्दीमुखी -- कस्य कस्य ?
सुबलः - प्रथमं प्रत्यङ्गे मनसिज-कोटि-विजयि-नव-तारुण्यस्य नेत्राञ्चले
चञ्चल-कमल-विनिन्दि-घूर्णनस्य भाषिते च सुधा-सारोज्ज्वल-माधुरीणाम् ।
मधुमङ्गलः - सुबल! इतर-पदार्थानां वृद्धिं किं त्वया विस्मृता ?
सुबलः - स्मार्य केषाम् ।
मधुमङ्गलः -
मकर-कुण्डल-मणि-मञ्जीर-हार-वलय-केयूर-मणि-मुद्रिकादिभिः
परम-सौन्दर्य-दर्पादिक-मधुर-केलि-विलासानाम् ।
ललिता - आर्य! अन्यतरैक-वस्तुनः कथं वृद्धिं सङ्गोपितवान् असि ।
नान्दीमुखी - कतरस्य ?
ललिता - बल्लव-कुल-साध्वीनाम् अधरामृतोच्छिष्टस्य ।
राधा स-स्मितं - ललिते! सत्यं सत्यं वपुर् आख्याति भोजनम् इत्य् एतत्
प्रगुणतर-रसायन-पानेनैव बाहु-युगले
सुवृत्तेन्द्र-नीलार्गला-दर्प-दलन-वलनस्य, वक्षसि
मारकत-कवाटाहङ्कार-विध्वंसि-विस्तारस्य, ऊरु-द्वये च
मरकत-कदली-स्तम्भ-गर्व-सर्वङ्कष-सुवृत्तितायाः, वदने च
शारद-शशधर-परार्ध-माधुर्य-सङ्कोच-कारि-निर्भर-सुषमायाः,
चरणयोः नव-रसाल-पल्लव-प्रशस्ति-वित्रासि-माधुर्यस्य, सर्वाङ्गे
मधुरतर-सन्निवेश-कुशल-लज्जा-कारि-सुभग-सौष्ठवस्य, वपुषि च
नव-नव-मुदिरेन्दीवरैन्द्रनील-प्रभा-हारि-विसारि-प्रकटोज्ज्वलता-भरस्य,
येनास्य सकलान्तरम् अप्य् अभिव्याप्य विलसितम् इति तन् मृदुउ-भाषितामृतं

विशाखयापि स-स्मित-स्फुट-सुलपित-कुसुमेन सुवासितं व्यधायि ।
मधुमङ्गलः स-परामर्शं - वयस्य! पर-रमणी-मधुराधर-लोलुपं
त्वाम् एता धूर्ता मिष्ट-मिष्ट-वचन-माधुरी-भरेण परिलोभयन्त्यः
प्रचुरतर-वृद्धिं प्रतिश्राव्य मौक्तिकान्य् आदाय जटिलादि-दुर्गम् आस्थाय
मूलम् अपि न दास्यन्ति । वृद्धि-वार्ता तु दूरे वर्तताम् इति सुष्ठु विज्ञायाहं
मित्रेण हितम् आशांसनीयम् इति विज्ञापयन्न् अस्मि । अग्रे तुभ्यं यद् रोचते ।
ततोऽहं दशनै रसनां सन्दश्य - सखे! इमा गान्धर्वादयः कुलाङ्गनाः
प्रकामादान-प्रदाने महा-शुचयस् तद् अजानतैव त्वयेदम् उच्यते तच् छ्रूयतां
साम्प्रतम् एव स्वाधरामृतोपढौकनेन माम् अतीव सन्तोष्य गान्धर्वया
मत्-सकाशात् प्रातर् गृहीत-कमल्-राग-रेखिका-युगलेन निज-वक्षोरुहं
परिभूष्य मद्-उरसि तद् एव चतुर्गुणीकृत्य सायम् एव वितीर्णम् । ललितया च
परश्वः सायम् अमृत-स्रावि-चुम्बक-रत्नम् एकम् आदाय कलि-क्रमेण
त्रि-गुणी-कृत्य परिशोधितम् । विशाखयापि निशीथे परमाग्रहेण
मन्-मधुराधरामृतम् आदाय स्व-सर्व-भूतं तद् एव प्रातर् बहु-गुणीकृत्य
प्रदाय बाढम् आप्यायितोऽस्मि । चम्पक-लतादयश् च बारं बारं
स्व-स्वाभीष्ट-पदार्थम् आग्रहेणाभिगृह्य काश्चिद् द्विगुणीकृत्य काश्चित्
त्रिगुणीकृत्य प्रदाय माम् अतीव सन्तोषितवत्यः । किन्तु आसु जन-द्वयी केवलं
प्रदाने किञ्चिद् अन्यादृश-व्यवसाया वर्तते ।
नान्दीमुखी - कतरा सा ?
ततोऽहं - एका रङ्गणवल्ली मद्-वक्षसि
निज-वक्षः-स्थित्-निस्तल-मधुर-फल-युगलस्य त्रिरारोपणम् उरीकृत्य
मत्-कर-मर्दन-फल-द्वयं गृहीत्वा सकृद् एव तद्-अर्पितं अवैशिष्टं
द्विर्-अर्पणं गति-क्रियाम् आचर्य नाद्यापि करोति । काचिद् अन्या रङ्गणमाला-सहचरी
तुलसी नाम्नी द्विगुणीकृत्य दातुम् उक्त्वा मद्-एक-परिरम्भ-स्तवकं समादाय
साम्प्रतम् इदानीं देयं तदानीं देयम् इति कालं क्षपयन्ती मूलम् अपि न
ददाति ।
मधुमङ्गलः - अयि रङ्गणवल्ली-तुलस्यौ! युवयोः सकाशाद्
अल्भ्यमानात्म-दिव्य-द्रव्योऽपि प्रियंवदोऽस्मत्-प्रिय-वयस्यः सहज-सारल्यतो
भवद्-विधासु प्रियम् एव वक्ति । तथाप्य् एतादृशेऽप्य् अस्मिन् वञ्चन-चातुरीम्
आचरन्तीभ्यां भवतीभ्यां कृतघ्नत्वात् लोक-धर्मतो भयं न क्रियते ।
तद् आकर्ण्य चारु हसन्ती ललिता प्राह - सख्युस् तवार्य मधुमङ्गल! भाषितं
तत् पीयूषतः प्रियतरं नहि कस्य गोष्ठे प्रत्यक्षरं प्रतिपदं
तद्-अलीकतोग्र-शक्राशनस्य नहि चेद् इह भूरि-गन्धः । ततः सहास-कोलाहलं
साधु ललिते! साधु वर्णितम् इति सर्वास् तास् ताम् आलिङ्गतवत्यः । राधा च तथैव
मनसा ।
नान्दीमुखी - मोहन! कथम् अप्रतीतिः क्रियते ? ललिता-प्रेम-पात्रीयं
रङ्गण-मालिका, द्वितीया च विशाखा-प्रिय-शिष्या तद् एताभ्याम् एव ते प्र्बोध्य तद्
अवश्यं दापयिष्यते । यथा ताभ्यां सह भवतः शुद्ध-भावेन पुनः पुनर्
एष व्यवहारो निर्वहति । यदि वा दापयितुं न शक्यते तदा तद्-अवशिष्ट-द्रव्यं
तत्-स्नेहात् ताभ्यां स्वयम् एव दाप्यते । एते अपि यदि ते झटिति दातुं नाङ्गीकुरुतस्

तर्हि केनापि भवान् अनुयोक्तुं न शक्यते । भवता त्व्
अनङ्ग-मञ्जरी-सहोदराग्रतः क्रियमाण एव फुत्कारारम्भे ताभ्याम् एव
साध्वसेन स्वीकृत-वृद्धि-सहितं तद् द्रुतं सुतरां वितरिष्यते ।
ततः सर्वासु नान्दीमुखीं मां च स-भ्रू-कुटि-कौटिल्यम् ईक्षमाणासु किञ्चिद्
उपसृत्य तुङ्गविद्या सान्तः-स्मितम् आह - भो भोः सख्यः! अपूर्वैका वार्ता
श्रूयताम् ।
सर्वाः - सखि! का सा ?
तुङ्गविद्या - एकः कान्त-दर्प-नामाचार्यः श्रुतोऽस्ति ।
ललिता - परम्परया श्रुतोऽस्ति भद्रेण न ज्ञायते ।
तुङ्गविद्या - तत्-प्रिय-शिष्येण श्यामल-मिश्र-नाम्ना तत्-कृत-सूत्राणां
सन्धि-चतुष्टयाख्यात-कृद्-वृत्तय इति व्याख्याताश् चतस्रो वृत्तयो याः कृताः सन्ति
ताः किं भवतीभिर् दृष्ट-चर्यो भवन्ति ?
विशाखा -- विष्णु विष्णु तद्-वृत्ति-दर्शनं तावद्-दूरेऽस्तु स एव कदापि न
कर्ण-गोचरीकृतोऽस्ति ।
ललिता साकूतं - तुङ्गविद्ये! कुत्रासौ त्वया परिचितः ?
तुङ्गविद्या - सखीस्थल्या एक-महा-पद्माप्सरसा तद्-वृत्ति-पाईओहार्थं तं
मृगयितुं साय अत्रागतम् आसीत् ।
ततोऽहं - तुङ्गविद्ये! एतावद्-दूर-भूमौ कथं तत्-सञ्चारः ?
तुङ्गविद्या - निकाम-वन्यावृद्धि-सामर्थ्येन । इत्य् आकर्ण्य सर्वाः स्मितं
कुर्वन्ति स्म ।
ललिता - ततस् ततः ।
तुङ्गविद्या - श्यामल-मिश्राद्वितीयेनालीक-राज-पण्डितेन प्रथमं
नर्म-पञ्जिकाआअं क्रय-विक्रय-पञ्जिकां च विधाय साम्प्रतम् अलीक-पञ्जिका
तथादान-प्रदान-पञ्जिका च प्रपञ्चिता अनुक्रमेण नाम्नान्तरेण च
प्रपञ्चितैतत्-पञ्जिका-चतुष्टयं भवतीभिः श्रुतम् अस्तीति मन्ये ।
ललिता - अथ किं सोऽपि सुष्ठु अनुभूयमानोऽस्ति ।
तुङ्गविद्या - तेभ्योऽपि परम-समीचीन-तीव्र-धी-प्रागल्भ्येन तत्-सतीर्थेन
कुहक-भट्टेन तद्-व्र्त्ति-चतुष्टयस्य टीका युगपत्-कर्तुम् आरब्धाः सन्ति ।
चम्पकलता - तुङ्गविद्ये! त्वं सर्व-विद्या-विशारदासि तद् एषां चतूर्णां
शास्त्र-कारिणां नाम-धेय-निरुक्तिम् अवगन्तुं सर्वास् त्वत्तोऽभिलषन्ति ।
विशाखा - आचार्य-भट्टयोर् अर्थः स्पष्ट एव तन्-मिश्र-पण्डितयोः स तावन्
निरुच्यताम् ।
तुङ्गविद्या विहस्य - दोषोऽप्य् अस्ति गुणोऽप्य् अस्ति तेन मिश्रेन मिश्रेत इति मिश्रः ।
नान्दीमुखी - कतरो वा दोषः कतरो वा गुनः ?
तुङ्गविद्या - वैदग्ध्यावैदग्धयोर् अविचारेणैव यत्र कुत्रापि सर्वत्र प्रवृत्तिर्
इति दोषः । सारल्याधिक्येन उत्तमानुत्तमाविचारेणैव वैषम्यं विना सर्वत्र
समतया प्रवृत्तिर् इति महान् गुणः ।
ललिता स्मित्वा - तद् अस्यैतन्-मिश्रता पदवी समुचितैव ।
चित्रा - पण्डितोऽपि निरुच्यताम् ।
तुङ्गविद्या - सद्-असद्-विचारिका बुद्धिः पण्डा । तया युक्तः पण्डितः इति । अयं तु

बुद्धि-गौरवेण पूर्व-परयोः पर-विधिर् बलवान् इति विचार्य परा असद्-विचारिका
या सा पण्डा ताम् एवोत्तरम्त्वेआश्रितस् तद्-युक्तत्वात् पण्डित इति ।
चित्रा - सखि तुङ्गविद्ये! सन्ध्यादि-चतुष्टयस्याप्य् अर्थः प्रकाश्य कथ्यताम् ।
तुङ्गविद्या - चित्रे! अस्मद्-गोष्ठ्यां तत्-प्रपञ्चेन ललितैव दक्षा तत् सैव
कथयतु ।
ललिता - चित्रे! एतत्-प्रसङ्ग-लेशोऽपि मया कदापि न श्रुतोऽपि तद्
एतत्-प्रकरण-व्याख्यात्री तुङ्गविद्यैव तद्-अर्थं जानाति ।
चित्रा - तुङ्गविद्ये! मच्-छिरसा शापितासि त्वयैव व्याख्यायताम् ।
ततोऽतिलज्जया स्वयम् असंकथ्य राधिकातिप्रीति-पात्रीं मनाग् अप्य् अनुच्यमानां
तदीय-सुखद-सविधां भू-चारण-वर्य-किशोरीं तुङ्गनर्माख्य-वैहासिकीं
चक्षुः-कूणनेन स-स्मितम् आलोकयन्त्यां तुङ्गविद्यायां, तुङ्गनर्मा किञ्चित्
सन्निधाय स-स्मित-मन्-मुखम् अवलोकयन्ती निजगाद - चित्रे! स तावद्
अर्थोऽस्माभिर् न ज्ञायते किन्तु तयाप्सरसा पुनः पुनर् आगत्य स-विनयं स्वयम्
आग्रह-भरेण सुप्रसन्नीकृतात् यथार्थ-पदवीक-मिश्र-वराद् अधीत्य
तद्-वृत्ति-चतुष्टय-व्याख्यानम् अस्मत्-सहित-तुङ्गविद्याग्रतः साङ्गं यद् अकारि
तत् समासेन मया कथ्यमानं शृणुत -
प्रथमं शृणु दूती-द्वारा वा कृताभियोगेन यूनोर् मिलनं सन्धिः । तस्य वृत्तिर्
विवरण-मतिसारादिर् इति ।
ततः कुचालम्भ-परिष्वङ्ग-चुम्बनाधर-पान-रूपाणां शृङ्गार-भेदानां
चतुष्टयम् एव चतुष्टयम् । तस्य तस्य वृत्तिर् नख-क्षतादिः,
बाहु-बन्ध-भृङ्ग्य्-आदिः, गण्ड-स्थले सविलास-मुख-कमलारोपणादिः,
सवैदग्ध्य-दंशादिर् इति ।
ततोऽन्योन्य-नर्म-लपितम् आख्यातम् । तस्य वृत्तिः परस्पर-जयाकाङ्क्षया
निगूढार्थ-प्रहेलिकादि-प्रयोग इति ।
चित्रा स-स्मितं - तुङ्गनर्मन्! अश्रुत-चरैतद् अपूर्वार्थ-व्याख्यानम्
अस्मत्-कर्ण-गोचरीकृतं, भवत्या तत् कृद्-वृत्तेर् अप्य् अर्थः सुष्ठु निरुच्यताम् ।
तुङ्गनर्मा -- आनन्दं करोतीति आनन्द-कृत् सम्भोगः । तस्य वृत्तिः
शीत्कार-चक्ष्र् निर्मीलनादिर् इति । किं च कान्त-दर्पाचार्याद्य्-अवतारिणा
कलाप-प्रियेण सिद्ध-कुमारेणानेन तत्-तद्-विग्रहान्तरेणैव यत्
कलाप-व्याकरणम् आविर्भावितं तत्रात्यन्तापादेयत्वेन अतिशय-रहस्यत्वेन च
प्रकटम् अनिगद्य भङ्ग्या नाम-धेयान्तरेण च यत् किञ्चित् निगूहितं तद्
भवद्-विध-रसिक-स्निग्ध-विदग्ध-जनैर् विदग्ध-बुद्धि-सखीभिः
समसधिक-विचारेण समनुभवनीयम् इति ।
चम्पकलता किञ्चिद् विहस्य - तुङ्गविद्ये! एतद्-भट्ट-पादानां त्वाव् एव भुजौ
तत्राप्य् अतीव सुकुमारौ तत् कथम् एकदैव टीका-चतुष्टयं लेखितुं शक्नोतु ।
तुङ्गविद्या -- मुग्धे! निजेन्द्र-जाल-बलेनायं भुज-चतुष्टयम् अपि
प्रादुष्कर्तुं शक्नोति ।
ललिता -- सत्यं सत्यं वासन्तिक-रासोल्लास-महोत्सवे
परम-रास-स्थली-निकट-वर्ति-प्रविष्टक-नामारण्य-खण्डान्तर्-निकुञ्जान्तर्
आलेऽपि पर-रामा-रत्नम् अपहर्तुं निखिल-बल्लवी-वृन्द-वञ्चनाय च

स्व-परिच्यायकाद्भुत-निज-माधुरी-सन्ततिम् अवगुण्ठ्य कुहक-बलाद् एवानेन
चतुर्भुजत्वम् आविष्कृतम् आसीत् ।
विशाखा - ललिते! सत्यम् एतत् सर्वम् अस्यकुहक-बल-विजृम्भितम् एव यत्
प्रिय-सख्या सह गद्य-पद्यैर् नर्मालाप-गोष्ठ्यां तां जेतुं
निज-कुहक-पाण्डित्येन सम्प्रति वृद्धि-वृत्तिम् आचरता पद-द्वयस्य वृद्धिः
कदाचिद् यद् अनेन क्रियते तच् चास्माभिर् अपि दृष्टम् अस्ति ।
सुदेवी - विशाखे! चतुर्णाम् एतेषां शास्त्र-कारिणां प्रायेणैक एव व्यवसायः
कथं दृश्यते ?
नान्दीमुखी - सुदेवि! एतद् विवरणम् अल्पाक्षरेण तुङ्गनर्मणा यद् अकारि तत् किं
त्वया नहि श्रुतम् ?
सुदेवी - याव-ग्राम-स्थ-प्रिय-सख्यां तदानीं दत्त-मनस्कया मया तत्
सम्यक्तया नावधारितं तत् कृपया त्वयैव विस्तरेण संकथ्य श्राव्यताम् ।
नान्दीमुखी - सुदेवि! श्रूयताम् । वस्तुत एते चत्वारः कुहक-भट्ट-नामा एक
एव कुमारो भवति । स एव कृत्य-भेद-विनोद-सम्पादनायात्मनः
प्रकृष्टतर-कुहक-प्रभावात् प्रकटितेनैकेन विग्रहेणैव कान्त-दर्पाचार्य
इति अपरेण श्यामल-मिश्र इति पदवीम् अध्यारूढो वर्तते । अलीक-राज-पण्डितेन
समं तु स्फुटम् अस्य पृथग्-विग्रहता नास्त्य् एव किन्त्व् अयम् एव सदा धर्मी
कुमारः । स्फुटम् अत्र विलास-विशेषोल्लास-करणाय किञ्चित्
प्रकाश-भेदेनालीक-राज-पण्डितेति नामान्तरम् उररीकृत्य कामम् आत्मीयानाम्
आत्मनश् च परमानन्द-कल्लोलम् आस्फालयन् विहरते ।
ततोऽहं - हंहो! यच् चतुर्भुजत्वादिक-लीलायितम् अखिलम् अस्माभिः
सिद्धता-प्रभावैर् एवाविर्भाव्यते । तन् मूर्खाभिर् आभिर् उग्राभिः
कुहक-भट्टाभिर् निज-निकृष्ट-कुहक-प्रभावैर् एवेति सन्ततम् उद्घुष्यते ।
इति मद्-वचः समाकर्ण्य सर्वाः - अनेन सिद्ध-गोस्वामिना स्व-प्रभावेण
निजालीकतापि सिद्धी-सम्पाद्य स्व-मुखेनैव परं निर्धारिता व्यधायीति सर्वैर्
निर्भरम् उल्लास्यमाने हास-कुतूहले ।
अहं स्वगतं - भो आश्चर्यम् आश्चर्यम् अमूभिर् वावदूक-बल्लवीभिर्
वचन-प्रकाश-परिपाटीभिर् बाढम् अलीकतैव मयि सिद्धीकृतेति मनसि विभाव्य
लज्जया मया तद्-अनाकर्णित-मुद्रयैव ताः सुष्ठ्व् अवधार्येव किञ्चिद् विहस्य
व्याहृतं - भो मुग्धा यौवनान्धा विलासिन्यः! यद्य् अत्र नहि वः प्रतीतिस् तर्हि
सर्वेषां समक्षम् एव स्व-सिद्धिं दर्शयन् प्रथमम् अस्याः कण्ठे वन-माला
भवानि इति विहस्य चम्पकलताम् उपसर्पन् - वयस्य सिद्धस्य तव
पर-रमणी-स्पर्शः परम-न्याय्य इति विहस्य वदता मधुमङ्गलेन
निवर्तितोऽहम् अवदं - सखे! सिद्धस्य सिद्धया संयोगो मिथः
परमानन्द-लाभायैव भवति । उक्तं च श्री-नारदेन - परमानन्द-लाभाय
स्व-यूथ्याम् एव संश्रयेद् इति ।
इति निशम्य हसन्तीषु सर्वासु परमानन्द-जनित-कम्पादि-सात्त्विक-विकारान्
भनेएवाच्छादयन्ती चम्पकलता प्रपलाय्य कुञ्जान्तराले प्रविष्टा राधां
पृष्ठे समालिङ्ग्य निलीनासीत् ।
ततोऽहं चित्रां मौक्तिकानि हस्ते चालयन्न् उक्तवान् - चित्रे! समक्षम् आगत्य

मौक्तिक-मूल्यं शृणु शृङ्गार-कर्म-विचक्षणायास् तव मूर्ति-मञ्जुषिकायां
तत्-साधनानि बहूनि सन्तीति त्वत्-प्राण-प्रेष्ठ-सख्या कथितम् अस्ति । तैर्
विचित्र-शृङ्गारेण मत्-प्रत्यङ्गानि तथा भूषय यथाहम् अपि
त्वद्-वक्षः-स्थ-काञ्चन-घट-द्वयम् अर्ध-चन्द्र-पत्राङ्कुरादिभिः
सन्तोषेणालङ्कृत्य ताम् आनन्दयामीति ।
तच् छ्रवणतः स-क्रोधं चित्रा - अये अविरतम्
अतिविकट-भण्डतोच्चण्ड-चण्डिकाविष्ट! अये त्रिजगति
प्रसिद्ध-धृष्टतोद्भट-बाटिका-कुरङ्ग-कुटुम्बिनी-कुल-नट! त्व-योग्याभिस्
तत्-तत्-साधन-कर्म-कर्मठाभिस् ताभिर् एव स-सन्तोषं सुचित्रितेन भवता ता
एव सुश्लाघं सुवरेण सन्ततम् अनुकीर्त्यन्तां इतस् त्वरितम् अपसरतु स्वामी ।
इत्य् आकर्णनेन जात-हासाः सर्वास् तां सुष्ठु तुष्टुवुः ।
तद् अनु नान्दीमुखी - गोकुल-मङ्गल!
सकल-गोकुल-जन-जीवातु-मुख-चन्द्र-प्रकाशं भवन्तं अकस्माद् विमनस्कम्
इव संवीक्ष्य भवद्-एकायुषाम् अस्माकं हृदयानि
मर्म-व्रण-वेदना-वह्नि-ज्वालितानीव स्फुटन्ति सन्ति । ततस् तन्-निदानम् अवश्यं
कृपया प्रकाश्यताम् । यथा भगवती-द्वारा तत्-प्रतीकारं झटिति निष्पाद्य
श्रीमन्तं भवन्तं बाढम् आनन्दैवात्मानं सन्धुक्षयाम ।
इति नान्दीमुखी-वचनम् आकर्ण्य सवैक्लव्यम् इव मयोक्तं -- नान्दीमुखि
श्रूयताम् ।
अदृष्टाश्रुत-चर-चारु-चातुर्य-निरवद्य-महा-वैदग्ध्य-विओविध-सुदुर्बोध
-नर्म-कर्म-स्वाध्याय-प्रथमाचार्यायाः
समस्त-कल्याण-गुण-मणि-मञ्जुषायाः
स्व-परिजन-गण-जीवनी-भूत-स्मित-नव-घन-सार-सुवासित-भाषित-पीयूषायाः
शच्य्-आदि-सौभाग्यवती-वृन्द-वर्ण्यमान्-सौभाग्य-भरायाः सन्ततम्
इन्दिरादि-गौरी-गण-मृग्यमाण-सौन्दर्य-रस-स्फुरित-नखाञ्चल-प्रतीकायाः
सुर-नर-गण-गन्धर्व-विद्याधर-मुनि-वर-वन्दित-भुवनेश्वरी-शत-वन्द्
यमान-पदारविन्दायाः, समस्त-वैकुण्ठतोऽपि परमोत्तम-परम-व्योमतोऽपि
बृंहित-महा-महिमोत्तर-वृन्दाटवी-महा-योग-पीठ-महा-सिंहासने
संभृत-महारत्नाभिषेकायाः महादेव्याः
सुधा-सागर-मथनोत्थित-राधेत्य्-अक्षर-युगल-घनीभूत-तत्-सारांश-कलस्
अ-द्वय-विनिर्मित-राधेति-नाम-धेयाद्
अपूर्वामृत-सार-विकार-विशेषेणाप्यायित-शीत्कारित-चतुर्दश-भुवनायाः,
सन्तत-सौरभ्य-निरवधि-सौन्दर्य-निस्तुल-कौमल्य-निर्भर-वरारुण्यादि-विन्
इर्जित-रक्तोत्पल-कुल-चरण-परिचरणैक-जीविने सकल-वरिवस्या-विशारदाय
मह्यं स्वयम् आहूयासङ्कोचतया मत्-कामित-प्रत्यङ्ग-सेवा यत् तया न दीयते ।
अतस् तस्य मयि मधुरां प्रीतिम् अनवधार्य तत्-पूर्णांशां यथार्थ-नाम्नीं
तुङ्गविद्यां भगवती-मुखात् निशम्य सत्वराभीष्ट-लाभाय एनां
गुरुत्वेनासाद्यास्याः सकाशात् महादेवी-मन्त्र-राजं दिदीक्षिषुर् अहं त्वां
भगवत्य्-अद्वितीयां प्रपन्नोऽस्मि ।
नान्दीमुखी विहस्य । सुलक्षण प्रथमं तावत् शास्त्र-निर्णीत-गुरूपसत्तिर्

विधीयताम् ।
मयोक्तम् । भद्रं वचः प्रथमं गुरु-शिष्ययोः परीक्षैव न्याय्या । ततस्
तिस्रस् त्रियामाः कुत्रापि निर्जन-कुञ्जे क्षणे महिलां क्षणे पुमांसं मां
सम्पाद्य स्व-विद्यायाः प्रभावम् असौ दर्शयतु । ततो विश्रभ्य
परम-सम्भ्रमेण मयाप्य् अस्याश्
चरण-यावाभरण-श्रोणि-मर्दन-वक्षोज-कण्डूयन-वेणी-बन्धनादि-परिचर्यास्
सर्वापेक्षया क्रियमाणासु सुप्रसन्नेयं त्वत्-सेवया परम-प्रसन्नास्मीति
निरुच्य मां मनोभवानन्द-कर-निकुञ्ज-मण्डप-वेदिकां प्रापय्य भो
विचक्षण मद्-वक्षः-स्थल-कार्त्तस्वर-मङ्गल-घट-युगलं स्वकर-युगलेन
स्पृशन् मृगमद-कुङ्कुमादि-पङ्क-लेप-पूर्वकं मणि-पुष्प-मालाभिर्
वेष्टयेत्य् आदिभाषितमन्त्रैर् घटं स्थापयित्वा,
स्व-वक्षोज-महा-प्रसाद0कुङ्कुमेन मम ललाटादिषु तिलकं कृत्वा
मृगमदेन मद्-वक्षसि महा-देवी-नाम-मुद्राम् अभिलिख्य बाहु-द्वयं च
तच्-चरण-चिह्न-सौभाग्य-मुद्राभिर् अङ्कीकृत्य स्व-कण्ठाद् एकावली-मालाम्
उत्तार्य मत्-कण्ठे निधाय मम वक्षः-पार्श्वयोः स्व-कुचौ अंस-द्वये
बाहुलते मुखे च स्वाधरं अपराङ्गान्यागमानभिज्ञेन मया स्फुटम्
अज्ञातान्य् अपि परमागमाचार्येयं स्वयं तद्-अर्पण-स्थानेऽर्पयतु इति षड्-अङ्गानि
विन्यस्य षड्-अक्षर-मन्त्र-राजस्यास्य स्वयम्भू-ऋषि-गायत्री छन्दः
श्री-गान्धर्वा देवता स-बिन्दु-प्रथम-वर्णो बीजं शक्तिर् उपास्योपासकयोर्
मिथः-सुयुक्त-रति-जनन-पूर्वकाभीष्ट-काम-सिद्धये विनियोग इत्य् आदि
पूर्वाङ्गं यथा-विधि सम्पाद्य,
अथ स्वीय-सरस्-तीर-कुञ्ज-रङ्ग-स्थले मुदा ।
सभ्यानाली-गणान् भङ्ग्या धिन्वन्तीं नर्म-नर्तनैः ॥
गौरीं रक्ताम्बरां रम्यां सुनेत्रां सुस्मिताननाम् ।
श्यामां श्यामाखिलाभीष्ट-साधिकां राधिकां श्रये ॥
इति ध्यानं च सुचिरं कारयित्वा कृपया मह्यं कामिने काम-बीज-पुटितं
मन्त्र-राजम् उपदिश्य मां कृतार्थीकरोतु ।
तद् अनु --
महा-भावोज्ज्वलच्-चिन्ता-रत्नोद्भावित-विग्रहाम् ।
सखी-प्रणय-सद्-गन्ध-वरोद्वर्तन-सुप्रभाम् ॥1॥
कारुण्यामृत-वीचिभिस् तारुण्यामृत-धारया ।
लावण्यामृत-वन्याभिः स्नपितां ग्लप्तेन्दिराम् ॥2॥
ह्री-पट्ट-वस्त्र-गुप्ताङ्गीं सौन्दर्य-घुसृणाञ्चिताम् ।
श्यामलोज्ज्वल-कस्तूरी-विचित्रित-कलेवराम् ॥3॥
कम्पाश्रु-पुलक-स्तम्भ-स्वेद-गद्गद-रक्तताः ।
उन्मादो जाड्यम् इत्य् एतै रथनिर् नवभिर् उत्तमैः ॥4॥
क् प्तालङ्कृति-संस्लिष्टां गुणाली-पुष्प-मालिनीम् ।
धीराधीरात्व-सद्-वास-पट-वासैः परिष्कृताम् ॥5॥
प्रच्छन्न-मान-धम्मिल्लां सौभाग्य-तिलकोज्ज्वलाम् ।
कृष्ण-नाम-यशः-श्राव-वतंसोल्लासि-कर्णिकाम् ॥6॥