मोक्षोपाय · अध्याय 2.8

नाकृतिर् न च कर्माणि नास्पदं न पराक्रमः ।
तन् मिथ्याज्ञानवत् प्रौढं दैवं नाम किम् उच्यते ॥

स्वकर्मफलसम्प्राप्ताव् इदम् इत्थम् इतीव याः ।
गिरस् ता दैवनाम्नैताः प्रसिद्धिं समुपागताः ॥

तथैव मूढमतिभिर् दैवम् अस्तीति निश्चयः ।
आत्तो दुरवबोधेन रज्जाव् इव भुजङ्गमः ॥

ह्यस्तनी दुष्क्रियाभ्येति शोभां सत्क्रियया यथा ।
अद्यैवं प्राक्तनी तस्माद् यत्नात् सत्कार्यवान् भव ॥

मूढानुमानसंसिद्धं दैवं यस्यास्ति दुर्मतेः ।
दैवाद् दाहो ऽस्तु मा वेति वक्तव्यं तेन पावके ॥

दैवम् एवेह चेत् कर्म पुंसः किम् इव चेष्टया ।
स्नानदानाशनाचारं दैवम् एव करिष्यति ॥

किं वा शास्त्रोपदेशेन मूको ऽयं पुरुषः किल ।
सञ्चार्यते तु दैवेन किं कस्येहोपदिश्यते ॥

न च निस्स्पन्दता लोके दृष्टेह शवतां विना ।
स्पन्दाश् च फलसम्प्राप्तिस् तस्माद् दैवं निरर्थकम् ॥

न चामूर्तेन दैवेन मूर्तस्य सहकर्तृता ।
हस्तादीन् ईहतश् चैव न दैवेन क्वचित् कृतम् ॥

मनोबुद्धिवद् अप्य् एतद् दैवं नेहानुभूयते ।
आगोपालं किल प्राज्ञैस् तेन दैवम् असत् सदा ॥

बुद्धेश् चेत् पृथग् अन्यो ऽर्थस् सैव चेत् कान्यता तयोः ।
कल्पना वा प्रमाणं चेत् पौरुषं किं न कल्प्यते ॥

नामूर्तेस् तेन सङ्गो ऽस्ति नभसेव वपुष्मतः ।
मूर्तं च दृश्यते लग्नं तस्माद् दैवं न विद्यते ॥

विनियोक्ताथ भूतानाम् अस्त्य् अन्यस् तज् जगत्त्रये ।
शेरतां भूतवृन्दानि दैवं सर्वं करिष्यति ॥

दैवेनेत्थं नियुक्तो ऽस्मि किं करोमीदृशं स्थितम् ।
समाश्वासनवाग् एषा न दैवं परमार्थतः ॥

मूढैः प्रकल्पितं दैवं तत्परास् ते क्षयं गताः ।
प्राज्ञास् तु पुरुषार्थेन पदम् उत्तमम् आगताः ॥

ये शूरा ये च विक्रान्ता ये प्राज्ञा ये च पण्डिताः ।
तैस् तैः कैर् इव लोके ऽस्मिन् वद दैवं प्रचक्ष्यते ॥

कालविद्भिर् विनिर्णीता यस्यास्ति चिरजीविता ।
स चेज् जीवति सञ्छिन्नशिरास् तद् दैवम् उत्तमम् ॥

कालविद्भिर् विनिर्णीतं पाण्डित्यं यस्य राघव ।
अनध्यापित एवासौ तज्ज्ञश् चेद् दैवम् उत्तमम् ॥

विश्वामित्रेण मुनिना दैवम् उत्सृज्य दूरतः ।
पौरुषेणैव सम्प्राप्तं ब्राह्मण्यं राम नान्यथा ॥

अमीभिर् अपरै राम पुरुषैर् मुनितां गतैः ।
पौरुषेणैव सम्प्राप्ता चिरं गगनगामिता ॥

उत्साद्य देवसङ्घातांश् चक्रुस् त्रिभुवनोदरे ।
पौरुषेणैव यत्नेन साम्राज्यं दानवेश्वराः ॥

आलूनशीर्णम् आभोगि जगद् आजह्रुर् ओजसा ।
पौरुषेणैव यत्नेन दानवेभ्यस् सुरेश्वराः ॥

राम पौरुषयुक्त्यैव सलिलं धार्यते न वा ।
चिरं करण्डके युक्त्या न दैवं तत्र कारणम् ॥

हरणादानसंरम्भविभ्रमभ्रमभूमिषु ।
शक्तता दृश्यते राम न दैवस्यौषधेर् इव ॥

सकलकारणकार्यविवर्जितं निजविकल्पवशाद् उपकल्पितम् ।
त्वम् अनवेक्ष्य हि दैवम् असन्मयं श्रय शुभाशय पौरुषम् उत्तमम् ॥