मोक्षोपाय · अध्याय 2.5

प्रवृत्तिर् एवं प्रथमं यथाशास्त्रं विहारिणाम् ।
प्रभेव वर्णभेदानां साधनी सर्वकर्मणाम् ॥

मनसा वाञ्छ्यते यत् तु यथाशास्त्रं न कर्मणा ।
साध्यते मत्तलीलासौ मोहनी नार्थसाधनी ॥

यथा सञ्चेत्यते येन तथा तेनानुभूयते ।
स्वकर्मैवेति वास्त्व् अन्या व्यतिरिक्ता न दैवदृक् ॥

उच्छास्त्रं शास्त्रितं चेति पौरुषं द्विविधं स्मृतम् ।
तत्रोच्छास्त्रम् अनर्थाय परमार्थाय शास्त्रितम् ॥

द्वौ हुडाव् इव युध्येते पुरुषार्थौ समासमौ ।
आत्मीयश् चान्यदीयश् च जयत्य् अतिबलस् तयोः ॥

अनर्थः प्राप्यते यत्र शास्त्रिताद् अपि पौरुषात् ।
अनर्थकर्तुर् बलवत् तत्र ज्ञेयं स्वपौरुषम् ॥

परं पौरुषम् आश्रित्य दन्तैर् दन्तान् विचूर्णयन् ।
शुभेनाशुभम् उद्युक्तः प्राक्तनं पौरुषं जयेत् ॥

प्राक्तनः पुरुषार्थो ऽसौ मां नियोजयतीति धीः ।
बलाद् अधस्पदीकार्या प्रत्यक्षाद् अधिका न सा ॥

तावत् तावत् प्रयत्नेन यतितव्यं स्वपौरुषम् ।
प्राक्तनं पौरुषं यावद् अशुभं शाम्यति स्वयम् ॥

दोषश् शाम्यत्य् असन्देहं प्राक्तनो ऽद्यतनैर् गुणैः ।
दृष्टान्तो ऽत्र ह्यस्तनस्य दोषस्याद्यगुणैः क्षयः ॥

असद्दैवम् अधः कृत्वा नित्यम् उद्युक्तया धिया ।
संसारोत्तरणं भूत्यै यतेताधातुम् आत्मनि ॥

न गन्तव्यम् अनुद्योगैस् साम्यं पुरुषगर्दभैः ।
उद्योगस् तु यथाशास्त्रं लोकद्वितयसिद्धये ॥

संसारकुहराद् अस्मान् निर्गन्तव्यं स्वयं बलात् ।
पौरुषं यत्नम् आश्रित्य हरिणेवारिपञ्जरात् ॥

प्रत्यहं प्रत्यवेक्षेत नरश् चरितम् आत्मनः ।
सन्त्यजेत् पशुभिस् तुल्यं श्रयेत् सत्पुरुषोचितम् ॥

किञ्चित् कान्तान्नपानादिकलिलं कोमलं गृहे ।
व्रणे कीट इवास्वाद्य वयः कार्यं न भस्मसात् ॥

शुभेन पौरुषेणाशु शुभम् आसाद्यते फलम् ।
अशुभेनाशुभं नित्यं दैवं नाम न किञ्चन ॥

प्रत्यक्षदृष्टम् उत्सृज्य यो ऽनुमानमनास् त्व् असौ ।
स्वभुजाभ्याम् इमौ सर्पाव् इति प्रेक्ष्य पलायताम् ॥

दैवं सम्प्रेरयति माम् इति मुग्धधियां मुखम् ।
अदृष्टश्रेष्ठदृष्टीनां दृष्ट्वा लक्ष्मीर् निवर्तते ॥

तस्मात् पुरुषयत्नेन विवेकं पूर्णम् आश्रयेत् ।
आत्मज्ञानमयार्थानि शास्त्राणि प्रविचारयेत् ॥

चित्ते चिन्तयताम् अर्थं यथाशास्त्रं निजेहितैः ।
असंसाधयताम् एव मूढानां धिग् दुरीप्सितम् ॥

पौरुषं च न चानन्तं न यन् नामाभिवाञ्छ्यते ।
न यत्नेनापि महता तैलम् आसाद्यते ऽश्मनः ॥

यथा घटः परिमितो यथा परिमितः पटः ।
नियतः परिमाणस्थः पुरुषार्थस् तथैव वः ॥

स च शास्त्रार्थसत्सङ्गसमाचारैर् निजं फलम् ।
ददातीति स्वभावो ऽयम् अन्यथानर्थसिद्धये ॥

स्वरूपं पौरुषस्यैतद् एवं व्यवहरन् नरः ।
याति निष्फलयत्नत्वं न कदाचन कश्चन ॥

दैन्यदारिद्र्यदुःखार्ता अप्य् अन्ये पुरुषोत्तमाः ।
पौरुषेणैव यत्नेन याता देवेन्द्रतुल्यताम् ॥

आ बाल्याच् चैवम् अभ्यस्तैश् शास्त्रसत्सङ्गमादिभिः ।
गुणैः पुरुषयत्नेन स्वो ऽर्थस् सम्प्राप्यते हि तैः ॥

इति प्रत्यक्षतो दृष्टम् अनुभूतं श्रुतं कृतम् ।
दैवोत्थम् इति मन्यन्ते ये हतास् ते कुबुद्धयः ॥

आलस्यं यदि न भवेज् जगत्य् अनर्थः को न स्याद् बहुधनिको बहुश्रुतो वा ।
आलस्याद् इयम् अवनिस् ससागरान्ता सम्पूर्णा नरपशुभिश् च निर्धनैश् च ॥

बाल्ये गते ऽविरतकल्पितकेलिलोले पौगण्डमण्डनवयःप्रभृति प्रयत्नात् ।
सत्सङ्गमैः पदपदार्थविबुद्धबुद्धिः कुर्यान् नरस् स्वगुणदोषविचारणानि ॥

इत्य् उक्तवत्य् अथ मुनौ दिवसो जगाम सायन्तनाय विधये ऽस्तम् इनो जगाम ।
स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश् च सहाजगाम ॥