ब्रह्मसूत्र2 (टीका सहित) · अध्याय 64

॥ इति चतुर्थस्याध्याय जीवन्मुक्ति निरूपणाख्यः प्रथमः पादः ॥
चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ।
स्तर्त् ब्स्चोम्_4,2.1.1
चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ।
अत्र पादे उत्क्रान्तिगतिनिरूपणम्
1 वागाधिकरणम् । सू. 1-2
वाङ्मनसि दर्शनाच् छब्दाच् च । ब्ब्स्_4,2.1 ।
अथ अपरासु विद्यासु फलप्राप्तये देवयानं पन्थानम् अवतारयिष्यन् प्रथमं तावत् यथाशास्त्रम् उत्क्रान्तिक्रमम् अन्वाचष्टे ।
समाना हि विद्वत् अविदुषोः उत्क्रान्तिः इति वक्ष्यति ।
अस्ति प्रायणविषया श्रुतिः ऽअस्य सोम्य पुरुषस्य प्रयतो वाक् मनसि संपद्यते मनः प्राणे प्राण- तेजसि तेजः परस्यां देवतायाम्ऽ (छा. 6.8.6) इति ।
किम् इह वाच एव वृत्तिमत्त्या मनसि संपत्तिः उच्यत उत वाग्वृत्तेःइति विशयः ।
तत्र वाक् एव तावत् मनसि संपद्यत इति प्राप्तम् ।
तथा हि श्रुतिः अनुगृहीता भवति ।
इतरथा लक्षणा स्यात् ।
श्रुतिलक्षण अविशये च श्रुतिः न्याय्या न लक्षणा ।
तस्मात् वाच एव अयं मनसि प्रलय इति ।
एवं प्राप्ते ब्रूमः - वाक् वृत्तिः इति व्याख्याते यावता वाक् मेनसि इति एव आचार्यः पठति ।
सत्यम् एतत् ।
पठिष्यति तु पुरस्तात् ऽअविभागो वचनात्ऽ (ब्र. सू. 4.2.16) इति ।
तस्मात् अत्र वृत्ति उपशममात्रं विवक्षितम् इति गम्यते ।
तत्त्वप्रलयविवक्षायां तु सर्वत्र एव अविभागसाम्यात् किं परत्र एव विशिष्यात् अविभाग इति ।
तस्मात् अत्र वृत्ति उपसंहारविवक्षा ।
वाक् वृत्तिः पूर्वम् उपसंह्रियते मनोवृत्तौ अवस्थितायाम् इति अर्थः ।
कस्मात् ।
दर्शनात् ।
दृश्यते हि वाक् वृत्तेः पूर्व उपसंहारो मनोवृत्तौ विद्यमानायाम् ।
ननु श्रुतिसामर्थ्यात् वाच एव अयं मनसि अप्ययो युक्त इति उक्तम् ।
न इति आह ।
अतत्प्रकृतित्वात् ।
यस्य हि यत उत्पत्तिः तस्य तत्र प्रलयो न्याय्यो मृदीव शरावस्य ।
न च मनसो वाक् उत्पद्यत इति किञ्चन प्रमाणम् अस्ति ।
वृत्त्युत्ति उद्भव अभिभवौ तु अप्रकृतिसमाश्रयौ अपि दृश्येते ।
पार्थिवेभ्यो हि इन्धनेभ्यः तैजसस्य अग्नेः वृत्तिः उद्भवति अप्सु च उपशाम्यति ।
कथं तर्हि अस्मिन् पक्षे शब्दो वाक् मनसि संपद्यत इति ।
अत आह शब्दात् च इति ।
शब्दः अपि अस्मिन् पक्षे अवकल्पते वृत्तिवृत्तिमतोः अभेद उपचारात् इति अर्थः