ब्रह्मसूत्र2 (टीका सहित) · अध्याय 59

स्तर्त् ब्स्चोम्_4,1.1.1
1 आवृत्ति अधिकरणम् । सू. 1-2
आवृत्तिर् असकृदुपदेशात् । ब्ब्स्_4,1.1 ।
तृतीये अध्याये परा अपरासु विद्यासु साधन आश्रयो विचारः प्रायेणात्यगात् ।
अथ इह चतुर्थे फलाश्रय आगमिष्यति ।
प्रसङ्गागतं च अन्यदपि किञ्चित् चिन्तयिष्यते ।
प्रथमं तावत् कतिभिः चिदधिकरणैः साधन आश्रयविचारशेषमेव अनुसरामः ।
ऽआत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यःऽ (बृ. 4.4.21) ऽतमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीतऽ(बृ. 4.5.6) ऽसो ऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यःऽ (छा. 8.7.1) इति च एवमादिश्रवणेषु संशयः - किं सकृत् प्रत्ययः कर्तव्य आहोस्वित् आवृत्त्य इति ।
किं तावत् प्राप्तं सकृत् प्रत्ययः स्यात् प्रयाजादिवत् ।
तावता शास्त्रस्य कृतार्थत्वात् ।
अश्रूयमाणायां क्रियमाणायाम् अशास्त्रार्थः कृतो भवेत् ।
ननु असकृत् उपदेशा उदाहृताः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इति एवमादयः ।
एवम् अपि यावत् शब्दम् आवर्तयेत् सकृत् श्रवणं सकृत् मननं सकृत् निदिध्यासनं च इति न अतिरिक्तम् ।
सकृत् उपदेशेषु तु वेद उपासीत इति एवमादिषु अनावृत्तिः इति ।
एवं प्राप्ते ब्रूमः - प्रत्ययावृत्तिः कर्तव्या ।
कुतः - असकृत् उपदेशात् ।
ऽश्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यःऽ इति एवञ्जातीयको हि असकृत् उपदेशः प्रत्ययावृत्तिं सूचयति ।
ननु उक्तं यावत् शब्दमेव आवर्तयेत् न अधिकम् इति ।
न ।
दर्शनपर्यवसितत्वात् अदोषम् ।
दर्शनपर्यवसानानि हि श्रवणादीनि आवर्त्यमानानि दृष्टार्थानि भवन्ति ।
यथा अवघातादीनि तण्डुलादि निष्पत्तिपर्यसानानि तद्वत् ॥
अपि च उपासनं निदिध्यासनं च इति अत्यन्तर्णीतावृत्तिगुण एव क्रियाभिधीयते ।
तथा हि - लोके गुरुम् उपास्ते राजानम् उपास्त इति च यः तात्पर्येण गुर्वादीन् अनुवर्तते स एवम् उच्यते ।
तथा ध्यायति प्रोषितनाथा पतिम् इति या निरन्तर स्मरणा पतिं प्रति सा उत्कण्ठा सा एवम् अभिधीयते ।
विद्युपास्त्योः च वेदान्तेषु अव्यतिरेकेण प्रयोगो दृश्यते ।
क्वचित् विदिना उपक्रम्य उपासिन उपसंहरति यथा - ऽयस्तद्वेद यत्स वेद स मयैतदुक्तःऽ (छा. 4.1.4) इति अत्र ऽअनु म एतां भगवो देवतां शाधि यां देवतामुपाःसेऽ (छा. 5.2.2) इति ।
क्वचित् च उपासिन उपक्रम्य विदिना उपसंहरति यथा - ऽमनो ब्रह्मेत्युपासीतऽ (छा. 3.18.1) इति अत्र ऽभाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेदऽ (छा. 3.18.3) इति ।
तस्मत् सकृत् उपदेशेषु अपि आवृत्तिसिद्धिः ।
असकृत् उपदेशः तु आवृत्तेः सूचकः