ब्रह्मसूत्र2 (टीका सहित) · अध्याय 18

fन्: प्रज्ञा वाक्यार्थधीः ।
ब्राह्मणपदमनुक्तद्विजोपलक्षणम् ।
मुक्तैरूपसृप्यं प्रत्यक्त्वेन प्राप्यं यद्ब्रह्म तस्यात्रोक्तेरिति सूत्रार्थः ।
मुक्तिप्रतियोगिनं बन्धं दर्शयति- देहादिष्विति ।
तद्विपर्ययेणेति ।
उक्तपञ्चक्लेशात्मकबन्धनिवृत्त्यात्मना स्थितमित्यर्थः ।
यथा नद्यो गङ्गाद्या नामरूपे विहाय समुद्रात्मना तिष्ठन्ति तथा ब्रह्मात्मविदपि संसारं विहाय परात्कारणादव्यक्तात्परं पूर्णं स्वयञ्ज्योतिरानन्दं प्रत्यक्त्वेन प्राप्य तिष्ठतीत्याह- तथा विद्वानिति ।
इदं प्रधानादेः किं न स्यादत आह- ब्रह्मणश्चेति ।
अस्य मुमुक्षोः, हृदीति पदेनात्मधर्मत्वं कामानां निरस्तम् ।
यदा कामनिवृत्तिरथ तदामृतो भवति;मरणहेत्वभावात् ।
न केवलमनर्थनिवृत्तिः किन्त्वत्र देहे तिष्ठन्नेव ब्रह्मानन्दमश्नुत इत्यर्थः ।
लिङ्गान्तरमाह- अपिचेति ।
धीरो विवेकी तमेवात्मानं विज्ञाय विशुद्दं लक्ष्यपदार्थं ज्ञात्वा वाक्यार्थज्ञानं कुर्यात् ।
ज्ञानार्थिनो ज्ञानप्रतिबन्धककर्मकाण्डादेर्वैमुख्यमाह- नेति ।
बहूनित्युक्त्या अल्पान्वेदान्तशब्दानङ्गीकरोति ।
ऽअष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्थता ।
जिह्वामूलं च दन्ताश्च नासिकोष्ठौ च तालु च ॥
ऽइत्येतानि वागिन्द्रियस्थानत्वाद्वाक्शब्देनोच्यन्ते ।
तेषां शोषणमात्रमनात्मशब्दोच्चारणफलं तद्वयानान्मनसो ग्लानिमात्रमित्यर्थः

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.1.2
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.1.3
नानुमानम् अतच्छब्दात् । ब्ब्स्_1,3.3 ।
यथा ब्रह्मणः प्रतिपादकः वैशेषिको हेतुरुक्तो नैवमर्थान्तरस्य वैशेषिको हेतुः प्रतिपादको ऽस्तीत्याह ।
नानुमानिकं सांख्यस्मृतिपरिकल्पितं प्रधानमिह द्युभ्वाद्यायतनत्वेन प्रतिपत्तव्यम् ।
कस्मात्, अतच्छब्दात् ।
तस्याचेतनस्य प्रधानस्य प्रतिपादकः शब्दस्तच्छब्दः, न तच्छब्दो ऽतच्छब्दः ।
न ह्यत्राचेतनस्य प्रधानस्य प्रतिपादकः कश्चिच्छब्दो ऽस्ति, येनाचेतनं प्रधानं कारणत्वेनायतनत्वेन वावगम्येत ।
तद्विपरीतस्य चेतनस्य प्रतिपादकशब्दो ऽत्रास्ति- ऽयः सर्वज्ञः सर्ववित्ऽ (मुण्ड.1.1.9) इत्यादिः ।
अत एव न वायुरपीह द्युभ्वाद्यातनत्वेनाश्रीयते

वैशेषिक इति ।
असाधारण आत्मशब्दादिरित्यर्थः ।
अतच्छब्दादित्यस्यार्थान्तरमाह- तद्विपरीतस्येति ।
अत एवातच्छब्दादेव

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.1.3
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.1.4
प्राणभृच् च । ब्ब्स्_1,3.4 ।
यद्यपि प्राणभृतो विज्ञानात्मन आत्मत्वं चेतनत्वं च संभवति तथाप्युपाधिपरिच्छिन्नज्ञानस्य सर्वज्ञत्वाद्यसंभवे सत्यस्मादेवातच्छब्दात्प्राणभृदपि न द्युभ्वाद्यायतनाश्रयितव्यः ।
नचोपाधिपरिच्छिन्नस्याविभोः प्राणभृतो द्युभ्वाद्यायतनत्वमपि सम्यक्संभवति ।
पृथग्योगकरणमुत्तरार्थम्

प्राणाभृच्चेति ।
सूत्रे चकारः पूर्वसूत्रस्थनञो ऽनुषङ्गार्थः ।
सर्वज्ञपदसमानाधिकरणं आत्मशब्दो न जीववाचीत्यतच्छब्दस्तस्मादित्यर्थः ।
ननु ऽनानुमानप्राणभृतावतच्छब्दात्ऽइत्येकमेव सूत्रं किमर्थं न कृतं उभयनिरासहेतोरेकत्वादित्यत आह- पृथगिति ।
योगः सूत्रम् ।
उत्तरसूत्रस्थहेतूनां जीवमात्रनिरासेनान्वये ऽपि सुबोधार्थं प्राणभृच्चेति पृथक्सूत्रकरणमित्यर्थः

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.1.4
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.1.5-6
कुतश्च न प्राणभृद्द्यभ्वाद्यायतनत्वेनाश्रितव्यः-
भेदव्यपदेशात् । ब्ब्स्_1,3.5 ।
भेदव्यपदेशश्चेह भवति- ऽतमेवैकं जानथ आत्मानम्ऽ इति ज्ञेयज्ञातृभावेन ।
तत्र प्राणभृत्तावन्मुमुक्षुत्वाज् ज्ञाता, परिशेषादात्मशब्दवाच्यं ब्रह्म द्युभ्वाद्यायतनमिति गम्यते, न प्राणभृत्

कुतश्च न प्राणभृद्द्युभ्वाद्यायतनत्वेनाश्रयितव्यः-
प्रकरणात् । ब्ब्स्_1,3.6 ।
प्रकरणं चेदं परमात्मनः ।
ऽकस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतिऽ (मु. 1.1.3) इत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानापेक्षणात् ।
परमात्मनि हि सर्वात्मके विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं स्यान्न केवले प्राणभृति

तानेव हेतूनाकाङ्क्षाद्वारा व्याचष्टे-- कुतश्चेत्यादिना ।
यद्यपि विशुद्धः प्रत्यगात्मैवात्र ज्ञेयः तथापि जीवत्वाकारेण ज्ञातुर्ज्ञेयाद्भेदान्न ज्ञेयरूपत्वमित्यर्थः ।
एवं च जीवत्वलिङ्गविशिष्टत्वेन जीवस्य द्युभ्वादिवाक्यर्थत्वं निरस्यते न शुद्धरूपेणेति मन्तव्यम्

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.1.5-6
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.1.7
कुतश्च न प्राणभृड्युभ्वाद्यायतनत्वेनाश्रयितव्यः-
स्थित्यदनाभ्यां च । ब्ब्स्_1,3.7 ।
द्युभ्वाद्यायतनं च प्रकृत्य ऽद्वा सुप्रणा सयुजा सखायाऽ (मु. 3.1.1) इत्यत्र स्थित्यदने निर्दिश्येते ।
ऽतयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्तिऽ इतिकर्मफलाशनं, ऽअनश्नन्नन्यो ऽभिचाकशीतिऽ इत्यौदासीन्येनावस्थानं च ।
ताभ्यां च स्थित्यदनाभ्यामीश्वरक्षेत्रज्ञौ तत्र गृह्येते ।
यदि चेश्वरो द्युभ्वाद्यायतनत्वेन विवक्षितस्ततस्तस्य प्रकृतस्येश्वरस्य क्षेत्रज्ञात्पृथग्वचनमवकल्पते ।
अन्यथा ह्यप्रकृतवचनमाकस्मिकमसंबद्धं स्यात् ।
ननु तवापि क्षेत्रज्ञस्येश्वरात्पृथग्वचनमाकस्मिकमेव प्रसज्येत ।
न ।
तस्याविवक्षितत्वात् ।
क्षेत्रज्ञौ हि कर्तृत्वेन भोक्तृत्वेन च प्रतिशरीरं बुद्ध्याद्युपाधिसंबद्धो लोकत एव प्रसिजद्धो नासौ श्रुत्या तात्पर्येण विवक्ष्यते ।
ईश्वरस्तु लोकतो ऽप्रसिद्धत्वाच्छ्रुत्या तात्पर्येण विवक्ष्यत इति न तस्याकस्मिकं वचनं युक्तम् ।
ऽगुहां प्रविष्टावात्मानौ हिऽ इत्यत्राप्येतद्दर्शितं ऽद्वा सुपर्णाऽ इत्यस्यामृचीश्वरक्षेत्रज्ञावुच्येते इति ।
यदापि पैङ्ग्युपनिषत्कृतेन व्याख्यानेनास्यामृचि सत्त्वक्षेत्रज्ञावुच्येते तदापि न विरोधः कश्चित् ।
कथम् ।
प्राणभृद्धीह घटादिच्छिद्रवत्सत्त्वाद्युपाध्यभिमानित्वेन प्रतिशरीरं गृह्यमाणो द्युभ्वाद्यायतनं न भवतीति निषिध्यते ।
यस्तु सर्वशरीरेषूपाधिभिर्विनोपलक्ष्यते न भवतीति निषिध्यते ।
यस्तु सर्वशरीरेषूपाधिभिर्विनोपलक्ष्यते परमात्मैव स भवति ।
यथा घटादिच्छिद्राणि घटादिभिरुपाधिभिर्विनोपलक्ष्यमाणानि महाकाश एव भवन्ति, तद्वत्प्राणभृतः परस्मादन्यत्वानुपपत्तेः प्रतिषेधो नोपपद्यते ।
तस्मात्सत्त्वाद्युपाध्यभिमानिन एव द्युभ्वाद्यायतनत्वप्रतिषेधः ।
तस्मात्परमेव ब्रह्म द्युभ्वाद्यायतनम् ।
तदेतत् ऽअदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेःऽ इत्यनेनैव सिद्धम् ।
तस्यैव हि भूतयोनिवाक्यस्य मध्य इदं पठितम् ऽयस्मिन्द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षम्ऽ इति ।
प्रपञ्चार्थं तु पुनरुपन्यस्तम्

ननु स्थित्येश्वरस्यादनाजीवस्य ऽद्वा सुपर्णाऽइत्यत्रोक्तावपि ईश्वर आयतनवाक्येन किमर्थं ग्राह्य इत्यत आह- यदि चेश्वर इति ।
अत्र चेश्वरः शुद्धचिन्मात्रो ग्राह्यः, न सर्वज्ञत्वादिविशिष्टः, तस्यात्राप्रतिपाद्यत्वात् ।
तथा चाप्रतिपाद्यार्थस्याकस्मान्मध्ये वचनासंभवादाद्यवाक्येन ग्रहणं कार्यमित्यभिसंधिः ।
तमज्ञात्वा शङ्कते- ननु तवापीति ।
ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादनार्थमकस्मादप्रकृतस्यापि लोकप्रसिद्धस्य जीवस्यानुवादसंभव इति परिहरति- नेति ।
ननु ऽद्वा सुपर्णाऽइत्यत्र बुद्धिजीवयोरुक्तेः कथमिदं सूत्रमित्यत इति- गुहामिति ।
स्थित्यदनाभ्यामीश्वरक्षेत्रज्ञयोरनुवादेनैक्यं दर्शितमित्यर्थः ।
नन्वत्र जीवेशौ नानुवाद्यौ, पैङ्गिव्याख्याविरोधादतः सूत्रासंगतिरित्यत आह- यदापीति ।
तदापि सूत्रस्यासंगतिर्नास्तीत्यर्थः ।
अदनवाक्येन बुद्धिमनूद्य स्थितिवाक्येन बुद्ध्यादिविलक्षणशुद्धप्रत्यग्ब्रह्मणो ज्ञेयस्योक्तेर्द्युभ्वादिवाक्ये तदेव ग्राह्यं, न बुद्ध्युपहितो जीव इति सूत्रसंगतिमाह- कथमित्यादिना ।
नन्वत्रानुपहितो जीव उक्तो न परं ब्रह्मेत्यत आह- यस्त्विति ।
पौनरुक्त्यं शङ्कते- तदेतदिति ।
द्युभ्वादिवाक्यस्य ब्रह्मपरत्वमित्यर्थः ।
समाधत्ते- प्रपञ्चार्थमिति ।
सेतुशब्दव्याख्यानेन भूतयोनेः प्रत्यगात्मत्वस्फुटीकरणार्थमित्यर्थः ।
तस्मान्मुण्डकोपनिषद् ब्रह्मणि समन्वितेति सिद्धम्

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.1.7
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.2.8
2 भूमाधिकरणम् । सू. 8-9
भूमा संप्रसादाद् अध्युपदेशात् । ब्ब्स्_1,3.8 ।
इदं समामनन्ति- ऽभूमा त्वेव विदिज्ञासितव्य इति भूमानं भगवो विजिज्ञास इति ।
यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमाथ यत्रान्यत्पश्यत्यन्यच्छृणोत्यन्यद्विजानाति तदल्पम्ऽ (छा. 7.23,24) इत्यादि ।
तत्र संशयः ।
भूमेति तावद्बहुत्वमभिधीयते, ऽबहोर्लोपो भू च बहोःऽ (पा. 6.4.158) इति भूमशब्दस्य भावप्रत्ययान्ततास्मारणात् ।
किमात्मकं पुनस्तद्बहुत्वमिति विशेषाकाङ्क्षायां ऽप्राणो वा आशाभूयान्ऽ (छा. 7.15.1) इति संनिधानात्प्राणो भूमेति प्रतिभाति ।
तथा ऽश्रुतं ह्येव मे भगवद्दृशेभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति सो ऽहं भगवः शोचामि तं मा भगवाञ्शोकस्य पारं तारयतुऽ (छां. 7.1.3) इति प्रकरणोत्थानात्परमात्मा भूमेत्यपि प्रतिभाति ।
तत्र कस्योपादनं न्याय्यं कस्य वा हानमिति भवति संशयः ।
किं तावत्प्राप्तम् ।
प्राणो भूमेति ।
कस्मात् ।
भूयः प्रश्नप्रतिवचनपरंपरादर्शनात् ।
यथा हि ऽअस्ति भगवो नाम्नो भूयःऽ इति, ऽवाग्वाव नाम्नो भूयसीऽ इति ।
तथा ऽअस्ति भगवो नाम्नो भूयःऽ इति, मनो वाव वाचो भूयःऽ इति च नामादिभ्यो ह्या प्राणाद्भूयःप्रश्नप्रतिवचनप्रवाहः प्रवृत्तः ।
नैवं प्राणात्परं भूयःप्रश्नप्रतिवचनं दृश्यते ऽस्ति भगवः प्राणाद्भूय इत्यादो वाव प्राणाद्भूय इति ।
प्राणमेव तु नामादिभ्य आशान्तेभ्यो भूयासं ऽप्राणो वा आशाया भूयान्ऽ इत्यादिना सप्रपञ्चमुक्त्वा प्राणदर्शिनश्चातिवादित्वम्- ऽअतिवाद्यसीत्यतिवाद्यस्मीति ब्रूयान्नापह्नुवीतऽ इत्यभ्यनुज्ञाय ऽएष तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदतिऽ इति प्राणव्रतमतिवादित्वमनुकृष्यापरित्यज्यैव प्राणं सत्यादिपरम्परया भूमानमवतारयन्प्राणमेव भूमानं मन्यन्त इति गम्यते ।
कथं पुनः प्राणे भूमनि व्याख्यायमाने ऽयत्र नान्यत्पश्यतिऽ इत्येतद्भूम्नो लक्षणपरं वचनं व्याख्यायेतेति ।
उच्यते- सुषुप्त्यवस्थायां प्राणग्रस्तेषु करणेषु दर्शनादिव्यवहारनिवृत्तिदर्शनात्संभवति प्राणस्यापि ऽयत्र नान्यत्पश्यतिऽ इत्येतल्लक्षणम् ।
तथाच श्रुतिः ऽन शृणोति न पश्यतिऽ इत्यादिना सर्वकरणव्यापारप्रत्यस्तमयरूपां सुषुप्त्यवस्थामुक्त्वा ऽप्राणाग्नय एवैतस्मिन्पुरे जाग्रतिऽ (प्र. 4.2.3) इति तस्यामेवावस्थायां पञ्चवृत्तेः प्राणस्य जागरणं ब्रुवती प्राणप्रधानां सुषुप्त्यवस्थां दर्शयति ।
यच्चैतद्भूम्नः सुखत्वं श्रुतम्- ऽयो वै भूमा तत्सुखम्ऽ (छा. 7.23) इति, तदप्यविरुद्धम् ।
ऽअत्रैष देवः स्वप्नान्न पश्यत्यथ यदेतस्मिञ्शरीरे सुखं भवतिऽ (प्र. 4.6) इति सुषुप्त्यवस्थायामेव सुखश्रवणात् ।
यच्च ऽयो वै भूमा तदमृतम्ऽ (छा. 7.24.1) इति तदपि प्राणस्याविरुद्धं, ऽप्राणो वा अमृतम्ऽ (कौ. 3.2) इति श्रुतेः ।
कथं पुनः प्राणं भूमानं मन्यमानस्य तरति शोकमात्मवित् इत्यात्मविविदिषया प्रकरणस्योत्थानमुपपद्यते ।
प्राण एवेहात्मा विवक्षित इति ब्रूमः ।
तथाहि-ऽ प्राणो ह पिता प्राणो माता प्राणो भ्राता प्राणः स्वसा प्राण आचार्यः प्राणो ब्राह्मणःऽ (छा. 7.15.1) इति प्राणमेव सर्वात्मानं करोति ।
ऽयथा वा अरा नाभौ समर्पिता एवमस्मिन्प्राणे सर्वं समर्पितम्ऽ इति च सर्वात्मत्वारनाभिनिदर्शनाभ्यां च संभवति वैपुल्यात्मिका भूमरूपता प्राणस्य ।
तस्मात्प्राणो भूमेत्येवं प्राप्तम् ।
तत इदमुच्यते- परमात्मैवेह भूमा भवितुमर्हति न प्राणः ।
कस्मात् ।
संप्रसादादध्युपदेशात् ।
संप्रसाद इति सुषुप्तं स्थानमुच्यते, सम्यक्प्रसीदत्यस्मिन्निति निर्वचनात् ।
बृहदारण्यके च स्वप्नजागरितस्थानाभ्यां सह पाठात् तस्यां च संप्रसादावस्थायां प्राणो जागर्तीति प्राणो ऽत्र संप्रसादो ऽभिप्रेयते ।
प्राणादूर्ध्वं भूम्न उपदिश्यमानत्वादित्यर्थः ।
प्राण एव चेद्भूमास्यात्स एव तस्मादूर्ध्वमुपदिश्येतेत्यश्लिष्टमेवैतत्स्यात् ।
नहि नामैव नाम्नो भूय इति नाम्न ऊर्ध्वमुपदिष्टम् ।
किं तर्हि नाम्नो ऽन्यदर्थान्तरमुपदिष्टं वागाख्यम्- ऽवाग्वाव नाम्नो भूयसीऽ इति ।
तथा वागादिभ्यो ऽप्या प्राणादर्थान्तरमेव तत्र तत्रोर्ध्वमुपदिष्टम् ।
तद्वत्प्राणादूर्ध्वमुपदिश्यमानो भूमा प्राणादर्थान्तरभूतो भवितुमर्हति ।
नन्विह नास्ति प्रश्नो ऽस्ति भगवः प्राणाद्भूय इति, नापि प्रतिवचनमस्ति प्राणाद्वाव भूयो ऽस्तीति, कथं प्राणादधि भूमोपदिश्यते ।
प्राणविषयमेव चातिवादित्वामुत्तरत्रानुकृष्यमाणं पश्यामः- ऽएष तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदतिऽ इति ।
तस्मान्नास्ति प्रादध्युपदेश इति ।
अत्रोच्यते- न तावत्प्राणविषयस्यैवातिवादित्वस्यैतदनुकर्षणमिति शक्यं वक्तुं, विशेषवादात् ऽयः सत्येनातिवदतिऽ इति ।
ननु विशेषवादो ऽप्ययं प्राणविषय एव भविष्यति ।
कथम् ।
यथैषो ऽग्निहोत्री यः सत्यं वदतीत्युक्ते न सत्यवदनेनाग्निहोत्रित्वं, केन तर्हि, अग्निहोत्रेणैव ।
सत्यवदनं त्वग्निहोत्रिणो विशेष उच्यते ।
तथा ऽएष तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदतिऽ इत्युक्ते न सत्यवदनेनातिवादित्वम्, केन तर्हि, प्रकृतेन प्राणविज्ञानेनैव ।
सत्यवदनं तु प्राणविदो विशेषो विवक्ष्यत इति ।
नेति ब्रूमः ।
श्रुत्यर्थपरित्यागप्रसङ्गात् ।
श्रुत्या ह्यत्र सत्यवदनेनातिवादित्वं प्रतीयते- ऽयःसत्येनातिवदति सो ऽतिवदतिऽ इति ।
नात्र प्राणविज्ञानस्य संकीर्तनमस्ति ।
प्रकरणात्तु प्राणविज्ञानं संबध्येत ।
तत्र प्रकरणानुरोधेन श्रुतिः परित्यक्ता स्यात् ।
प्रकृतव्यावृत्त्यर्थश्च तुशब्दो न संगच्छते ऽएष तु वा अतिवदतिऽ इति ।
ऽसत्यं त्वेव विजिज्ञासितव्यम्ऽ (छा. 7.16) इति च प्रयत्नान्तरकरणमर्थान्तरविवक्षां सूचयति ।
तस्माद्यथैकवेदप्रशंसायां प्रकृतायामेष तु महाब्राह्मणो यश्चतुरो वेदानधीत इत्येकवेदेभ्योर्ऽथान्तरभूतश्चतुर्वेदः प्रशस्यते तादृगेतद्द्रष्टव्यम् ।
नच प्रश्नप्रतिवचनरूपयैवार्थान्तरविवक्षया भवितव्यमिति नियमो ऽस्ति ।
प्रकृतसंबन्धासंभवकारितत्वादर्थान्तरविवक्षायाः ।
तत्र प्राणान्तमनुशासनं श्रुत्वा तूष्णीभूतं नारदं स्वयमेव सनत्कुमारो व्युत्पादयति ।
यत्प्राणविज्ञानेन विकारानृतविषयेणातिवादित्वमनतिवादित्वमेव तत् ऽएष तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदतिऽ इति ।
तत्र सत्यमिति परं ब्रह्मोच्यते, परमार्थरूपत्वात् ।
ऽसत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मऽ (तै. 2.1) इति च श्रुत्यन्तरात् ।
तथा व्युत्पादिताय नारदाय ऽसो ऽहं भगवः सत्येनातिवदानिऽ इत्येवं प्रवृत्ताय विज्ञानादिसाधनपरम्परया भूमानमुपदिशति ।
तत्र यत्प्राणादधि सत्यं वक्तव्यं प्रतिज्ञातं तदेवेह भूमेत्युच्यत इति गम्यते ।
तस्मादस्ति प्राणादधि भूम्न उपदेश इत्यतः प्राणादन्यः परमात्मा भूमा भवितुमर्हति ।
एवञ्चेहात्मविविदिषया प्रकरणस्योत्थानमुपपन्नं भविष्यति ।
प्राण एवेहात्मा विवक्षित इत्येतदपि नोपपद्यते ।
नहि प्राणस्य मुख्यया वृत्त्यात्मत्वमस्ति ।

नचान्यत्र परमात्मज्ञानाच्छोकविनिवृत्तिरस्ति, ऽनान्यः पन्था विद्यते ऽयनायऽ (श्वे. 6.15) इति श्रुत्यन्तरात् ।
ऽतं मा भगवाञ्शोकस्य पारं तारयतुऽ (छा. 7.1.3) इति चोपक्रम्योपसंहरति- ऽतस्मै मृदितकषायाय तमसः पारं दर्शयति भगवान्सनत्कुमारःऽ (छा. 7.26.2) इति ।
तम इति शोकादिकारणमविद्योच्यते ।
प्राणान्ते चानुशासने न प्राणस्यान्यायत्ततोच्येत ।
ऽआत्मतः प्राणःऽ (छा. 7.26.2) इति च ब्राह्मणम् ।
प्रकरणान्ते परमात्मविवक्षा भविष्यति, ऽभूमा तु प्राण एवेति चेत्ऽ न ।
ऽस भगवः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति स्वे महिम्निऽ (छा. 7.24.1) इत्यादिना भूम्न एवा प्रकरणसमाप्तेरनुकर्षणात् ।
वैपुल्यात्मिका च भूमरूपता सर्वकारणत्वात्परमात्मनः सुतरामुपपद्यते

fन्: व्यवहारातितं पूर्णं वस्तु भूमा ।
भगवद्दृशेभ्यो युष्मत्सदृशेभ्यः ।
देवः बुद्ध्याद्युपाधिको जीवः ।
प्रकरणात्तु संबध्येत अतिवादित्वे हेतुत्वेनेति शेषः ।
प्रयत्नान्तरं विचारः ।
विज्ञानमत्र निदिध्यासनादि ।
भूमा ।
छान्दोग्यमुदाहरति -इदमिति ।
नाल्पे सुखमस्ति भूमैव सुखम्, तस्मान्निरतिशयसुखार्थिना भूमैव विचार्य इति नारदं प्रति सनत्कुमारेणोक्ते सति नारदो ब्रूते- भूमानमिति ।
भूम्नो लक्षणमद्वितीयत्वमाह- यत्रेति ।
भूमलक्षणं परिच्छिन्नलक्षणोक्त्या स्फुटयति- अथेति ।
अत्र संशयबीजं प्रश्नपूर्वकमाह- कुत इत्यादिना ।
बहोर्भाव इति विग्रहे ऽपृथ्वादिभ्या इमनिच्ऽइतीमन्प्रत्यये कृते ऽबहोर्लोपो भू च बहोःऽइति सूत्रेण बहोः परस्येमनिच्प्रत्ययस्यादेरिकारस्य लेपः स्यात्, बहोः स्थाने भूरित्यादेशश्च स्यादित्युक्तेर्भूमन्निति शब्दो निष्पन्नः ।
तस्य भावार्थकेमन्प्रत्ययान्तत्वाद्बहुत्वं वाच्यम् ।
तत्किन्धर्मिकमित्याकाङ्क्षायां संनिहितप्रकरणस्थः प्राणो धर्मो भाति ।
वाक्योपक्रमस्थ आत्मापि स्वप्रतिपादनापेक्षो धर्मित्वेन भातीति संनिहितव्यवहितप्रकरणाभ्यां संशय इत्यर्थः ।
पूर्वमात्मशब्दात् द्युभ्वाद्यायतनं ब्रह्मेत्युक्तं, तदयुक्तं, ऽतरति शोकमात्मवित्ऽइत्यब्रह्मण्यप्यात्मशब्दप्रयोगादित्याक्षेपसंगत्या पूर्वपक्ष्यति- प्राणो भूमेति ।
धर्मधर्मिणोरभेदात्सामानाधिकरण्यं दृष्टव्यम् ।
पूर्वोत्तरपक्षयोः प्राणोपास्तिः ब्रह्मज्ञानं च फलं क्रमेण मन्तव्यम् ।
अत्राध्याये भूयः प्रश्नोत्तरभेदादर्थभेदो दृश्यते ।
भूमा तु प्राणात्परं भूयःप्रक्षं विनैवोक्तलिङ्गेन प्राणादभिन्न इत्याह- कस्मादित्यादिना ।
प्राणाद्भूय इति न दृश्यत इति पूर्वेण संबन्धः ।
ननु ऽएष तु वा अतिवदतिऽइति तुशब्देन प्राणप्रकरणविच्छेदान्न प्राणो भूमेत्यत आह- प्राणमेवेति ।
नामाद्यशान्तानुपास्यानतीत्य प्राणं श्रेष्ठं वदतीत्यतिवादि प्राणविद् तं प्रति अतिवाद्यसीति केनचित्प्रश्ने कृते अस्मीति ब्रूयात्, नाहमतिवादीत्यपह्नवं न कुर्यादित्युक्तम् ।
प्राणविदमेष इति परामृश्य सत्यवचनध्यानमननश्रद्धादिधर्मपरम्परां विधाय भूमोपदेशान्न प्रकरणविच्छेदः ।
तुशब्दो नामाद्युपासकस्यातिवादित्वनिरासार्थ इत्यर्थः ।
भूम्नो लक्षणवचनं सुखत्वममृतत्वं च प्राणे प्रश्नपूर्वकं योजयति कथं पुनरित्यादिना ।
प्राणग्रस्तेषु प्राणे लीनेषु न शृणोति सुषुप्तपुरुष इति शेषः ।
ऽगार्हपत्यो ह वा एषो ऽपानो व्यानो ऽन्वाहार्यपचन आहवनीयः प्राणःऽइति श्रुतेः प्राणा अग्नय इह पुरे शरीरे जाग्रति सव्यापारा एव तिष्ठन्तीत्यर्थः ।
देवो जीवः ।
अथ तदा स्वप्नादर्शनकाले सुखश्रवणात्प्राणस्य सुखत्वमविरुद्धमित्यन्वयः ।
आत्मपदेनोपक्रमविरोधं परिहरति- प्राण एवेति ।
प्राणस्यात्मत्वं कथमित्याशङ्क्य श्रुतत्वादित्याह- तथा हीति ।
सर्वं समर्पितमिति च सर्वाधिष्ठानं प्राणं स्वीकरोति श्रुतिरित्यन्वयः अत आत्मत्वं मुख्यार्थं दर्शयति- संप्रसाद इति ।
स वा एष एतस्मिन्संप्रसादे स्थित्वा पुनराद्रवतीति प्रयोगाच्च ।
तत्पदं सुषुप्तिवाचकमित्याह- बृहदिति ।
वाच्यार्थसंबन्धात्प्राणो लक्ष्य इत्याह- तस्यां चेति ।
अत्र सूत्र इत्यर्थः ।
भूमा प्राणाद्भिन्नो ऽत्राध्याये, तस्मादूर्ध्वमुपदिष्टत्वात्, नामादेरूर्ध्वमुपदिष्टवागादिवदित्यर्थः ।
विपक्षहेतूच्छेदं बाधकमाह- प्राण एव चेदिति ।
स्वस्यैव स्वस्मादूर्ध्वमुपदिष्टत्वमयुक्तं, नामादिष्वदृष्टं चेत्यर्थः ।
हेत्वसिद्धिं शङ्कते- नन्विहेति ।
प्रकृतप्राणवित्परामर्शक एषशब्दो न भवति, तस्य यच्छब्दपरतन्त्रत्वेन सत्यवादजिवाचित्वात् ।
अतः प्राणप्रकरणं विच्छिन्नमिति हेतुसिद्विरित्याह- अत्रोच्यत इति ।
सत्येनातिवादित्वं विशेषः, तद्वतो य एष इत्युक्तेर्न पूर्वानुकर्ष इत्यर्थः ।
य एष प्राणविदतिवदतीत्यनूद्य स सत्यं वदेदिति विधानान्न प्राणप्रकरणविच्छेद इति दृष्टान्तेन शङ्कते- नन्विति ।
सत्यशब्दो ह्यबाधिते रूढो ब्रह्मवाचकः, तदन्यस्य मिथ्यात्वात् ।
सत्यवचने त्वबाधितार्थसंबन्धाल्लाक्षणिक इति नात्र लक्ष्यवचनविधिरित्याह- नेति ब्रूम इति ।
किञ्च सत्येन ब्रह्मणातिवदतीति तृतीयाश्रुत्या ब्रह्मकरणकमतिवादित्वं श्रुतं, तस्य प्रकरणाद्बाधो न युक्त इत्याह- श्रुत्या हीत्यादिना ।
अत्रेति ।
सत्यवाक्य इत्यर्थः ।
एवं सत्येनेति श्रुत्या प्रकरणं बाध्यमित्युक्त्वा तुशब्देनापि बाध्यमाह- प्रकृतेति ।
विजिज्ञास्यत्वलिङ्गाच्च पूर्वोक्ताद्भिन्नमित्याह- सत्यं त्वेवेति ।
प्रकरणविच्छेदे दृष्टान्तमाह- तस्मादिति ।
श्रुतिलिङ्गबलादेतत्सत्यं प्रकृतात्प्राणात्प्राधान्येन भिन्नं दृष्टव्यमित्यर्थः ।
एवमतिवादित्वस्य ब्रह्मसंबन्धोक्त्या प्राणलिङ्गत्वं निरस्तम् ।
यत्तु प्रश्नं विनोक्तत्वलिङ्गाद्भूमा प्राण इति, तन्न, तस्याप्रयोजकत्वादित्याह- न चेति ।
प्रश्नभेदादर्थभेद इति न नियमः, एकस्यात्मनो मैत्रेय्या बहुशः पृष्टत्वात् ।
प्रश्नं विनोक्तचातुर्वेदस्य प्रकृतैकवेदाद्भिन्नत्वदर्शनाच्चेत्यर्थः ।
तत्र यथा चतुर्वेदत्वस्य प्रकृतासंबन्धादर्थभेदः, एवमिहापीति स्फुटयति- तत्रेत्यदिना ।
सत्यपदेन प्राणोक्तिरित्यत आह- तत्र सत्यमिति ।
विज्ञानं निदिध्यासनम् ।
आदिपदान्मननश्रद्धाश्रवणमनःशुद्धिनिष्टातद्धेतुकर्माणि गृह्यन्ते ।
इमान्यति श्रवणादीनि ज्ञेयस्य सत्यस्य ब्रह्मत्वे लिङ्गानि ।
एवं श्रुतिलिङ्गैः प्राणस्यावान्तरप्रकरणं बाधित्वा प्रस्तुतं सत्यं ब्रह्म भूमपदोक्तबहुत्वधर्मीत्याह- तत्र यदिति ।
किञ्च ऽसंनिहितादपि व्यवहितं साकाङ्क्षं बलीयःऽइति न्यायेन संनिहितं निराकाङ्क्षं प्राणं दृष्ट्वा वाक्योपक्रमस्थ आत्मा स्वप्रतिपादनाय भूमवाक्यापेक्ष इह भूमा ग्राह्य इत्याह- एवं चेति ।
किञ्च शोकस्य पारमित्युपक्रम्य तमसः पारमित्युपसंहारात्, शोकस्य मूलोच्छेदं विना तरणायोगाच्च, शोकपदेन मूलतमो गृह्यते ।
तन्निवर्तकज्ञानगम्यत्वलिङ्गादात्मा ब्रह्मेत्याह- न चान्यत्रेति ।
ब्राह्मणमात्मायत्तत्वं प्राणस्य वदतीति संबन्धः ।
नन्विदं चरमं ब्राह्मणं ब्रह्मपरमस्तु, ततः प्रागुक्तो भूमा प्राण इति शङ्कते- प्रकरणान्त इति ।
तच्छब्देन भूमानुकर्षान्मैवमित्याह- नेति

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.2.8
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.2.9
धर्मोपपत्तेश् च । ब्ब्स्_1,3.9 ।
अपिच ये भूम्नि श्रूयन्ते धर्मास्ते परमात्मन्युपपद्यन्ते ।
ऽयत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्वजानाति स भूमाऽ इति दर्शनादिव्यवहाराभावं भूमान्यवगमयति ।
परमात्मनि चायं दर्शनादिव्यवहाराभावो ऽवगतः ।
ऽयत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्ऽ (बृ. 4.5.15) इत्यादिश्रुत्यन्तरात् ।
यो ऽप्यसौ सुषुप्तावस्थायां दर्शनादिव्यवहाराभाव उक्तः सो ऽप्यात्मन एवासङ्गत्वविवक्षयोक्तो न प्राणस्वभावविवक्षया, परमात्मप्रकरणात् ।
यदपि तस्यामवस्थायां सुखमुक्तं, तदप्यात्मन एव सुखरूपत्वविवक्षयोक्तम् ।
यत आह- ऽएषो ऽस्य परम आनन्द एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तिऽ (बृ. 4.3.32) इति ।
इहापि ऽयो वै भूमा तत्सुखं नाल्पे सुखमस्ति भूमैव सुखम्ऽ इति सामयसुखनिराकरणेन ब्रह्मैव सुखं भूमानं दर्शयति ।
ऽयो वै भूमा तदमृतम्ऽ इत्यमृतत्वमपीह श्रूयमाणं परमकारणं गमयति ।
विकाराणामृतत्वस्यापेक्षिकत्वात्, ऽअतो ऽन्यदार्तम्ऽ (बृ. 3.4.2) इति च श्रुत्यन्तरात् ।
तथाच सत्यत्वं स्वमहिमप्रतिष्ठितत्वं सर्वगतत्वं सर्वात्त्मत्वमिति चैते धर्माः श्रूयमाणाः परमात्मन्येवोपपद्यन्ते नान्यत्र ।
तस्माद्भूमेति सिद्धम्

fन्: उक्तो न शृणोतीत्यादिना ।
आमयेन दुःखेन सहितं सामयम् ।
आर्ते नश्वरम् ।
भूम्नो ब्रह्मत्वे लिङ्गान्तरमाह- धर्मेति ।
सूत्रम् ।
यदुक्तं भूम्नो लक्षणं सुखत्वममृतत्वं च प्राणेषु योज्यमिति तदनूद्य विघटयति- यो ऽप्यसावित्यादिना ।
सति बुद्ध्याद्युपाधावात्मनो द्रष्टृत्वादिः, तदभावे सुषुप्तौ तदभाव इत्यसङ्गत्वज्ञानार्थं प्रश्नोपनिषदि ऽन शृणोति न पश्यतिऽइति परमात्मानं प्रकृत्योक्तम् ।
तथा तत्रैवात्मनः सुखत्वमुक्तं न प्राणस्य ।
यतः श्रुत्यन्तरमात्मन एव सुखत्वमाह तस्मादित्यर्थः ।
आमयो नाशादिदोषः तत्सहितं सामयम् ।
आर्तं नश्वरम् ।
ऽस एवाधस्तात् स उपरिष्टात्ऽइति सर्वगतत्वं, ऽस एवेदं सर्वम्ऽइति सर्वात्मत्वं च श्रुतं, तस्माद्भूमाध्यायो निर्गुणे समन्वित इति सिद्धम्

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.2.9
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.3.10
3 अक्षराधिकरणम् । सू. 10-12
अक्षरम् अम्बरान्तधृतेः । ब्ब्स्_1,3.10 ।
ऽकस्मिन्नु खल्वाकाश ओतश्च प्रोतश्चेति ।
स होवाचैतद्वै तदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्यस्थूलमनणुऽ (बृ. 3.8.7,8)इत्यादि श्रूयते ।
तत्र संशयः- किमक्षरशब्देन वर्ण उच्यते किंवा परमेश्वर इति ।
तत्राक्षरसमाम्नाय इत्यादावक्षरशब्दस्य वर्णे प्रसिद्धत्वात् प्रसिद्ध्यतिक्रमस्य चायुक्तत्वात् ऽओङ्कार एवेदं सर्वम्ऽ (छा. 2.23.3) इत्यादौ च श्रुत्यन्तरे वर्णस्याप्युपास्यत्वेन सर्वात्मकत्वावधारणात्, वर्ण एवाक्षरशब्द इति, एवं प्राप्त उच्यते- पर एवात्माक्षरशब्दवाच्यः ।
कस्मात् ।
अम्बरान्तधृतेः- पृथिव्यादेराकाशान्तस्य विकारजातस्य धारणात् ।
तत्र हि पृथिव्यादेः समस्तविकारजातस्य कालत्रयविभक्तस्य ऽआकाश एव तदोतं च प्रोतं चऽ इत्याकाशे प्रतिष्ठितत्वमुक्त्वा ऽकस्मिन्नु खल्वाकाश ओतश्च प्रोतश्चऽ इत्यनेन प्रश्नेनेदमक्षरमवतारितम् ।
तथाचोपसंहृतम्- ऽएतस्मिन्नु खल्वक्षरे गार्ग्याकाश ओतश्च प्रोतश्चऽ इति ।
नचेयमम्बरान्तधृतिर्ब्रह्मणो ऽन्यत्र संभवति ।
यदपि ऽओङ्कार एवेदं सर्वम्ऽ इति तदपि ब्रह्मप्रतिपत्तिसाधनत्वात्स्तुत्यर्थं द्रष्टव्यम् ।
तस्मान्न क्षरत्यश्नुते चेति नित्यत्वाव्यापितत्वाभ्यामक्षरं परमेव ब्रह्म

fन्: ऽरूढिर्योगमपहरतिऽ इति न्यायेनाह- प्रसिद्धीति ।
अक्षरमम्बरान्तधृतेः ।
बृहदारण्यकं पठति- कस्मिन्न्विति ।
यद्भूतं भवच्च भविष्यच्च तत्सर्वं कस्मिन्नोतमिति गार्ग्या पृष्ठेन मुनिना याज्ञवल्क्येनाव्याकृताकाशः कार्यमात्राश्रय उक्तः ।
आकाशः कस्मिन्नोत इति द्वितीयप्रश्ने स मुनिरुवाच, तदव्याकृतस्याधिकरणमेतदक्षरमस्थूलादिरूपमित्यर्थः ।
उभयत्राक्षरशब्दप्रयोगात्संशयः ।
यथा सत्यशब्दो ब्रह्मणि रूढ इति ब्रह्म भूमेत्युक्तं तथाक्षरशब्दो वर्णे रूढ इति दृष्टान्तेन पूर्वपक्षः ।
तत्र ओङ्कारोपास्तिः फलं, सिद्धान्ते निर्गुणब्रह्मधीरिति विवेकः ।
ननु न क्षरतीत्यचलत्वानाशित्वयोगाद्ब्रह्मण्यप्यक्षरशब्दो मुख्य इत्यत आह- प्रसिद्ध्यतिक्रमस्येति ।
ऽरूढर्योगमपहरतिऽइति न्यायादित्यर्थः ।
वर्णस्य ओङ्कारस्य सर्वाश्रयत्वं कथमित्याशङ्क्य ध्यानार्थमिदं यथा श्रुत्यन्तरे सर्वात्मत्वमित्याह- ओङ्कार इति ।
प्रश्नप्रतिवचनाभ्यामाकाशान्तजगदाधारत्वे तात्पर्यनिश्चयान्न ध्यानार्थता, अतस्तल्लिङ्गबलाद्रूढिं बाधित्वा योगवृत्तिर्ग्राह्येति सिद्वान्तयति- एवमित्यादिना

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.3.10
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.3.11
ऽस्यादेतत् कार्यस्य चेत्कारणाधीनत्वमम्बरान्तधृतिरभ्युपगम्यते, प्रधानकारणवादिनो ऽपीयमुपपद्यते ।
कथमम्बरान्तधृतेर्ब्रह्मत्वप्रतिपत्तिःऽ ।
अत उत्तरं पठति-
सा च प्रशासनात् । ब्ब्स्_1,3.11 ।
सा चाम्बरान्तधृतिः परमेश्वरस्यैव कर्म ।
कस्मात् ।
प्रशासनात् ।
प्रशासनं हीह श्रूयते- ऽएतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतःऽ (बृ. 3.8.9) इत्यादि ।
प्रशासनं च पारमेश्वरं कर्म ।
नाचेतनस्य प्रधानस्य प्रशासनं भवति ।
न ह्यचेतनानां घटादिकारणानां मृदादीनां घटादिविषयं प्रशासनमस्ति

आकाशं भूतं कृत्वा शङ्कते -स्यादेतदिति ।
चेतनकर्तृकशिक्षाया अत्र श्रुतेर्मैवमित्याह- सा चेति ।
सूत्रं व्याचष्टे- सा चेति ।
चकार आकाशस्य भूतत्वनिरासार्थः ।
भूताकाशस्य कार्यन्तःपातिनः श्रुतसर्वकार्याश्रयत्वायोगादव्याकृतमज्ञानमेवाकाशः प्रधानशब्दित इति तदाश्रयत्वाच्चाक्षरं न प्रधानमित्यर्थः ।
विधृतौ विषयत्वेन धृतौ

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.3.11
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.3.12
अन्यभावव्यावृत्तेश्च । ब्ब्स्_1,3.12 ।
अन्यभावव्यावृत्तेश्च कारणाद्ब्रह्मैवाक्षरशब्दवाच्यम् ।
तस्यैवाम्बरान्तधृतिः कर्म नान्यस्य कस्य चित् ।
किमिदमन्यभावव्यावृत्तेरिति ।
अन्यस्य भावो ऽन्यभावस्यस्माद्व्यावृत्तिरन्यभावव्यावृत्तिरिति ।
एतदुक्तं भवति-
यदन्यद्ब्रह्मणो ऽक्षरशब्दवाच्यमिहाशङ्क्यते तद्भावादिदमम्बरान्तविधारणमक्षरं व्यावर्तयति श्रुतिः- ऽतद्वा एतदक्षरं गार्ग्यदृष्टं दष्ट्रश्रुतं श्रोत्रमतं मन्त्रविज्ञातं विज्ञातृऽ (बृ. 3.8.11) इति ।
तत्रादृष्टत्वादिव्यपदेशः प्रधानस्यापि संभवति ।
द्रष्टृत्वादिव्यपदेशस्तु न संभवत्यचेनत्वात् ।
तथा ऽनान्यदतो ऽस्ति द्रष्टृ नान्यदतोस्ति श्रोतृ नान्यदतो ऽस्ति मन्तृ नान्यदतो ऽस्ति विज्ञातृऽ इत्यात्मभेदप्रतिषेधात् न शारीरस्याप्युपाधिमतो ऽक्षरशब्दवाच्यत्वम् ।
ऽअचक्षुष्कमश्रोत्रमवागमनःऽ (बृ. 3.8.8) इति चोपाधिमत्ताप्रतिषेधात् ।
नहि निरुपाधिकः शारीरो नाम भवति ।
तस्मात्परमेव ब्रह्माक्षरमिति निश्चयः

प्रश्नपूर्वकं सूत्रं व्याकरोति- किमिदमिति ।
घटत्वाद्वयावृत्तिरिति भ्रान्तिं निरस्यति- एतदिति ।
अम्बरान्तस्याधारमक्षरं श्रुतिरचेतनत्वाद्व्यावर्तयतीत्यर्तः ।
जीवनिरासपरत्वेनापि सूत्रं योजयति- तथेति ।
अन्यभावो भेदस्तन्निषेधादिति सूत्रार्थः ।
तर्हि शोधितो जीव एवाक्षरं न पर इत्यत आह- नहीति ।
शोधिते जीवत्वं नास्तीत्यर्थः ।
तस्माद्गार्गिब्राह्मणं निर्गुणाक्षरे समन्वितमिति सिद्धम्

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.3.12
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.4.13
4 ईक्षतिकर्मव्यपदेशाधिकरणम् । सू. 13
ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् सः । ब्ब्स्_1,3.13 ।
ऽएतद्वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोङ्कारस्तस्माद्विद्वानेतेनैवायतनेनैकतरमन्वेति इति प्रकृत्य श्रूयते- ऽयः पुनरेतं त्रिमात्रेणोमिथ्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायीतऽ (प्र. 5.2,5) इति ।
किमस्मिन्वाक्ये परं ब्रह्माभिध्यातव्यमुदिश्यत आहोस्विदपरमिति ।
एतेनैवायतनेन परमपरं चैकतरमन्वेतीति प्रकृतत्वात्संशयः ।
तत्रापरमिदं ब्रह्मेति प्राप्तम् ।
कस्मात् ।
ऽस तेजसि सूर्ये संपन्नःऽऽ ऽस सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकम्ऽ इति च तद्विदो देशपरिच्छिन्नस्य फलस्योच्यमानत्वात् ।
नहि परब्रह्मविद्देशपरिच्छिन्नं फलमश्नुवीतेति युक्तम्, सर्वगतत्वात्परस्य ब्रह्मणः ।
नन्वापरब्रह्मपरिग्रहे परं पुरुषमिति विशेषणं नोपपद्यते ।
नैष दोषः ।
पिण्डापेक्षया प्राणस्य परत्वोपपत्तेः ।
इत्येवं प्राप्ते ऽभिधीयते- परमेव ब्रह्मेहाभिध्यातव्यमुपदिश्यते ।
कस्मात् ।
ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् ।
ईक्षतिर्दर्शनम् ।
दर्शनव्याप्यमीक्षतिकर्मा ।
ईक्षतिकर्मत्वेनास्याभिध्यातव्यस्य पुरुषस्य वाक्यशेषे व्यपदेशो भवति- ऽस एतस्माज्जीवघनात्परात्परं पुरिशयं पुरषमीक्षतेऽ इति ।
तत्राभिध्यायतेरतथाभूतमपि वस्तु कर्म भवति ।
मनोरथकल्पितस्याप्यभिध्यायतिकर्मत्वात् ।
ईक्षतेस्तु तथाभूतमेव वस्तु लोके कर्म दृष्टमित्यतः परमात्मैवायं सम्यग्दर्शनविषयभूत ईक्षतिकर्मत्वेन व्यदिष्ट इति गम्यते ।
स एव चेह परपुरुषशब्दाभ्यामभिध्यातव्यः प्रत्यभिज्ञायते ।
नन्वभिध्याने परः पुरुष उक्तः, ईक्षणे तु परात्परः, कथमितर इतरत्र प्रत्यभिज्ञायत इति ।
अत्रोच्यते- परपुरुषशब्दौ तावदुभयत्र साधारणौ ।
नचात्र जीवनघनशब्देन प्रकृतो ऽभिध्यातव्यः परः पुरुषः परामृश्यते, येन तस्मात्परात्परो ऽयमीक्षितव्यः पुरुषो ऽन्यः स्यात् ।
कस्तर्हि जीवघन इति ।
उच्यते- घनो मूर्तिः ।
जीवलक्षणो घनो जीवघनः ।
सैन्धवखिल्यवद्यः परमात्मनो जीवरूपः खिल्यभाव उपाधिकृतः परश्च विषयेन्द्रियेभ्यः सो ऽत्र जीवघन इति ।
अपर आह- ऽस सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकम्ऽ इत्यतीतानन्तरवाक्यनिर्दिष्टो यो ब्रह्मलोकः परश्च लोकान्तरेभ्यः सो ऽत्रजीवघन इत्युच्यते ।
जीवानां हि सर्वेषां करणपरिवृतानां सर्वकरणात्मनि हिरण्यगर्भे ब्रह्मलोकनिवासिनि संघातोपपत्तेर्भवति ब्रह्मलोको जीवघनः ।
तस्मात्परो यः परमात्मेक्षणकर्मभूतः स एवाभिध्याने ऽपि कर्मभूत इति गम्यते ।
परं पुरुषमिति च विशेषणं परमात्मपरिग्रह एवावकल्पते ।
परो हि पुरुषः परमात्मैव भवति यस्मात्परं किञ्चिदन्यन्नास्ति, ऽपुरुषान्न परं किञ्चित्सा काष्ठा सा परा गतिःऽ इति च श्रुत्यन्तरात् ।
ऽपरं चापरं च ब्रह्म यदोङ्कारःऽ इति च विभज्यानन्तरमोङ्कारेण परं पुरुषमभिध्यातव्यं ब्रुवन्परमेव ब्रह्मपरं पुरुषं गमयति ।
ऽयथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यत एवं ह वै स पाप्मना विनिर्मुच्यतेऽ इति पाप्मविनिर्मोकफलवचनं परमात्मानमिहाभिध्यातव्यं सूचयति ।
अथ यदुक्तं परमात्माभिध्यायिनो न देशपरिच्छिन्नफलं युज्यत इति ।
अत्रोच्यते- त्रिमात्रेणोङ्कारेणालम्बनेन परमात्मानमभिध्यायतः फलं ब्रह्मलोकप्राप्तिः क्रमेण च सम्यग्दर्शनोत्पत्तिरिति क्रममुक्त्यभिप्रायमेतद्भविष्यतीत्यदोषः

fन्: परं निर्विशेषम्, अपरं कार्यं, आयतनेन प्राप्तिसाधनेन, अन्वेति प्राप्नोति ।
अपरं ब्रह्म हिरण्यगर्भः ।
पिण्डः स्थूलो विराट् तदपेक्षया सूत्रस्य परत्वम्ति समाध्यर्थः ।
व्याप्यं विषयः ।
सैन्धवाखिल्यो लवणपिण्डः, खिल्यभावो ऽल्पत्वम् ।
पादोदरः सर्पः ।
ईक्षतिकर्मव्यपदेशात्सः ।
प्रश्नोपनिषदमूदाहरति- एतदिति ।
पिप्पलादो गुरुः सत्यकामेन पृष्टो ब्रूते, हे सत्यकाम, परं निर्गुणमपरं सगुणं ब्रह्मैतदेव यो ऽयं ओङ्कारः ।
स हि प्रतिमेव विष्णोस्तस्य प्रतीकः ।
तस्मात्प्रणवं ब्रह्मात्मना विद्वानेतेनैव ओङ्कारध्यानेनायतनेन प्राप्तिसाधनेन यथाध्यानं परमपरं वान्वेति प्राप्नोतीति प्रकृत्य मध्ये एकमात्रद्विमात्रोङ्कारयोर्ध्यानमुक्त्वा ब्रवीति- यः पुनरिति ।
इत्थंभावे तृतीया, ब्रह्मोङ्कारयोरभेदोपक्रमात् ।
यो ह्यकारादिमात्रात्रये एकस्या मात्राया अकारस्य ऋष्यादिकं जाग्रदादिविभूतिं च जानाति तेन सम्यग्ज्ञाता एका मात्रा यस्योङ्कारस्य स एकमात्रः ।
एवं मात्राद्वयस्य सम्यग्विभूतिज्ञाने द्विमात्रस्तथा त्रिमात्रः ।
तमोङ्कारं पुरुषं यो ऽभिध्यायीत स ओङ्कारविभूतित्वेन ध्यातैः सामभिः सूर्यद्वारा ब्रह्मलोकं गत्वा परमात्मानं पुरुषमीक्षत इत्यर्थः ।
संशयं तद्बीजं चाह- किमित्यादिना ।
अस्मिन् त्रिमात्रवाक्य इत्यर्थः ।
पूर्वत्र पूर्वपक्षत्वेनोक्ते ओङ्कारे बुद्धिस्थं ध्यातव्यं निश्चीयत इति प्रसङ्गसंगतिः ।
यद्वा पूर्वत्र वर्णे रूढस्याक्षरशब्दस्य लिङ्गाद्ब्रह्मणि वृत्तिरुक्ता, तद्वदत्रापि ब्रह्मलोकप्राप्तिलिङ्गत्परशब्दस्य हिरण्यगर्भे वृत्तिरिति दृष्टान्तेन पूर्वपक्षयति- तत्रापरमिति ।
कार्यपरब्रह्मणोरूपास्तिरूभयत्र फलम् ।
स उपासकः ।
सूर्ये संपन्नः प्रविष्टः ननु वसुदान ईश्वर इति ध्यानाद्विन्दते वस्वित्यल्पमपि फलं ब्रह्मोपासकस्य श्रुतमित्यत आह- नहीति ।
अन्यत्र तथात्वे ऽपि अत्र परवित्परमपरविदपरमन्वेतीत्युपक्रमात्परविदो ऽपरप्राप्तिरयुक्ता, उपक्रमविरोधात् ।
न चात्र परप्राप्तिरेवोक्तेति वाच्यं, परस्य सर्वगतत्वादत्रैव प्राप्तिसंभवेन सूर्यद्वारा गतिवैयर्थ्यात् ।
तस्मादुपक्रमानुगृहीतादपरप्राप्तिरूपाल्लिङ्गात्परं पुरुषमिति परश्रुतिर्बाध्येत्यर्थः ।
परश्रुतेर्गतिं पृच्छति- नन्विति ।
पिण्डः स्थूलो विराट् तदपेक्षया सूत्रस्य परत्वमिति समाध्यर्थः ।
सूत्रे सशब्द ईश्वरपर इति प्रतिज्ञतत्वेन तं व्याचष्टे- परमेवेति ।
स उपासक एतस्माद्विरण्यगर्भात्परं पुरुषं ब्रह्माहमितीक्षत इत्यर्थः ।
नन्वीक्षणविषयो ऽप्यपरोस्तु, तत्राह- तत्राभिध्यायतेरिति ।
नन्वीक्षणं प्रमात्वाद्विषयसत्यतामपेक्षत इति भवतु सत्यः पर ईक्षणीयः ।
ध्यातव्यस्त्वसत्यो ऽपरः किं न स्यादित्यत आह- स एवेति ।
श्रुतिभ्यां प्रत्यभिज्ञानात्स एवायमिति सौत्रः सशब्दो व्याख्यातः अत्रैवं सूत्रयोजना-ओङ्कारे यो ध्येयः स पर एवात्मा, वाक्यशेषे ईक्षणीयत्वोक्तेः ।
अत्र च श्रुतिप्रत्यभिज्ञानात्स एवायमिति ।
ननु शब्दभेदान्न प्रत्यभिज्ञेति शङ्कते- नन्विति ।
परात्पर इति शब्दभेदमङ्गीकृत्य श्रुतिभ्यामुक्तप्रत्यभिज्ञाया अविरोधमाह- अत्रेति ।
ननु ऽएतस्माज्जीवधनात्परात्ऽइत्येतत्पदेनोपक्रान्तध्यातव्यपरामर्शादीक्षणीयः ।
परात्मा ध्येयादन्य इत्यत आह- न चात्रेति ।
ध्यानस्य तत्फलेक्षणस्य च लोके समानविषयत्वाद्ध्येय एवेक्षणीयः ।
एवं चोपक्रमोपसंहारयोरेकवाक्यता भवतीति भावः ।
ऽस सामभिरून्नीयते ब्रह्मलोकम्ऽऽस एतस्माज्जीवघनात्ऽइत्येतत्पदेन संनिहिततरो ब्रह्मलोकस्वामी परामृश्यत इति प्रश्नपूर्वकं व्याचष्टे- कस्तर्हीत्यादिना ।
ऽमूर्तौ घनःऽइति सूत्रादिति भावः ।
सैन्धवखिल्यो लवणपिण्डः ।
खिल्यवदल्पो भावः परिच्छेदो यस्य स खिल्यभावः ।
एतत्पदेन ब्रह्मलोको वा परामृश्यत इत्याह- अपर इति ।
जीवघनशब्दस्य ब्रह्मलोके लक्षणां दर्शयति- जीवानां हीति ।
व्यष्टिकरणाभिमानिनां जीवानां घनः संघातो यस्मिन्सर्वकरणाभिमानिनि स जीवघनः तत्स्वामिकत्वात्परंपरासंबन्धेन लोको लक्ष्य इत्यर्थः ।
तस्मात्परः सर्वलोकातीतः शुद्ध इत्यर्थः ।
परपुरुषशब्दस्य परमात्मनि मुख्यत्वाच्च स एव ध्येय इत्याह- परमिति ।
यस्मात्परं नापरमस्ति किञ्चित् स एवं मुख्यः परः न तु पिण्डात्परः सूत्रात्मेत्यर्थः ।
किञ्च परशब्देनोपक्रमे निश्चितं परं ब्रह्मैवात्र वाक्यशेषे ध्यातव्यमित्याह- परं चापरं चेति ।
पापनिवृत्तिलिङ्गाचेत्याह- यथेति ।
पादोदरः सर्पः ।
ओङ्कारे परब्रह्मोपासनया सूर्यद्वारा ब्रह्मलोकं गत्वा परब्रह्मेक्षित्वा तदेव शान्तमभयं परं प्राप्नोतीत्यविरोधमाह- अत्रोच्यत इति ।
एवमेकवाक्यतासमर्थनप्रकरणानुगृहीतपरपुरुषश्रुतिभ्यां परब्रह्मप्रत्यभिज्ञया ब्रह्मलोकप्राप्तिलिङ्गं बाधित्वा वाक्यं प्रणवध्येये ब्रह्मणि समन्वितमिति सिद्धम्

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.4.13
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.5.14
5 दहराधिकरणम् । सू. 14-21
दहर उत्तरेभ्यः । ब्ब्स्_1,3.14 ।
ऽअथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरो ऽस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्भाव विजिज्ञासितव्यम्ऽ ।
(छा. 8.1.1) इत्यादिवाक्यं समाम्नायते ।
तत्र यो ऽयं दहरे हृदयपुण्रीके दहर आकाशः श्रुतः स किं भूताकाशो ऽथवा विज्ञानात्माऽथवा परमात्मेति संशय्यते ।
कुतः संशयः ।
आकाशब्रह्मपुरशब्दाभ्याम् ।
आकाशशब्दो ह्ययं भूताकाशे परस्मिंश्च प्रयुज्यमानो दृश्यते ।
तत्र किं भूताकाश एव दहरः स्यात्किंवा पर इति संशयः ।
तथा ब्रह्मपुरमिति किं जीवो ऽत्र ब्रह्मनामा तस्येदं पुरं शरीरं ब्रह्मपुरमथवा परस्यैव ब्रह्मणः पुरं ब्रह्मपुरमिति ।
तत्र जीवस्य परस्य वान्यतरस्य पुरस्वामिनो दहराकाशत्वे संशयः ।
तत्राकाशशब्दस्य भूताकाशे रूढत्वाद्भूताकाश एव दहरशब्द इति प्राप्तम् ।
तस्य च दहरायतनापेक्षया दहरत्वम् ।
ऽयावान्वा अयमाकाशस्तावानेषो ऽन्तर्हदय आकाशःऽ इति च बाह्यायन्तरभावकृतभेदस्योपमानोपमेयभावः द्यावापृथिव्यादि च तस्मिन्नन्तः समाहितं, अवकाशात्मनाकाशस्यैकत्वात् ।
अथवा जीवो दहर इति प्राप्तम्, ब्रह्मपुरशब्दात् ।
जीवस्य हीदं पुरं सच्छरीरं ब्रह्मपुरमित्युच्यते ।
तस्य स्वकर्मणोपार्जितत्वात् ।
भक्त्या च तस्य ब्रह्मशब्दवाच्यत्वम् ।
नहि परस्य ब्रह्मणः शरीरेण स्वस्वामिभावः संबन्धो ऽस्ति ।
तत्र पुरस्वामिनः पुरैकदेशे ऽवस्थानं दृष्टं यथा राज्ञः ।
मनौपाधिकश्च जीवः, मनश्च प्रायेण हृदये प्रतिष्ठितमित्यतो जीवस्यैवेदं हृदये ऽन्तरवस्थानं स्यात् ।
दहरत्वमपि तस्यैव आराग्रोपमितत्वादवकल्पते ।
आकाशोपमितत्वादि च ब्रह्माभेदविवक्षया भविष्यति ।
नचात्र दहरस्याकाशस्यान्वेष्यत्वं विजिज्ञासितव्यत्वं च श्रूयते ।
ऽतस्मिन्यदन्तःऽ इति परविशेषणत्वेनोपादानादिति ।
अत उत्तरं ब्रूमः- परमेश्वर एवात्र दहराकाशो भवितुमर्हति न भूताकाशो जीवो वा ।
कस्मात् ।
उत्तरेभ्यो वाक्यशेषगतेभ्यो हेतुभ्यः ।
तथाहि- अन्वेष्टव्यतया विहितस्य दहरस्याकाशस्य ऽतं चेद्ब्रूयुःऽ इत्युपक्रम्य ऽकिं तदत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्भाव विजिज्ञासितव्यम्ऽ इत्येवमाक्षेपपूर्वकं प्रतिसमाधानवचनं भवति ।
ऽस ब्रूयाद्यवान्वा अयमाकाशस्तावानेषो ऽन्तर्हृदय आकाश उभे अस्मिन्द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहितेऽ (छा. 8.1.3) इत्यादि ।
तत्र पुण्डरीकदहरत्वेन प्राप्तदहरत्वस्याकाशस्य प्रसिद्धाकाशौपम्येन दहरत्वं निवर्तयन्भूताकाशत्वं दहरस्याकाशस्य निवर्तयतीति गम्यते ।
यद्यप्याकाशशब्दो भूताकाशे रूढस्तथापि तेनैव तस्योपमा नोपपद्यत इति भूताकाशशङ्का निवर्तिता भवति ।
नन्वेकस्याप्याकाशस्य बाह्याभ्यन्तरत्वकल्पितेन भेदेनोपमानोपमेयभावः संभवतीत्युक्तम् ।
नैवं संभवति ।
अगतिका हीयं गतिः, यत्काल्पनिकभेदाश्रयणम् ।
अपिच कल्पयित्वापि भेदमुपमानोपमेयभावं वर्णयतः परिच्छिन्नत्वादभ्यन्तराकाशस्य न बाह्याकाशपरिमाणत्वमुपपद्येत ।
ननु परमेश्वरस्यापि ऽज्यायानाकाशात्ऽ (शत. ब्रा. 10.6.6.2) इति श्रुत्यन्तरान्नैवाकाशपरिमाणत्वमुपपद्यते ।
नैष दोषः ।
पुण्डरीकवेष्टनप्राप्तदहरत्वनिवृत्तिपरत्वाद्वाक्यस्य न तावत्त्वप्रतिपादनपरत्वम् ।
उभयप्रतिपादने हि वाक्यं भिद्येत ।
नच कल्पितभेदे पिण्डरीकवेष्टित आकाशैकदेशे द्यावापृथिव्यादीनामन्तःसमाधानमुपपद्यते ।
ऽएष आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्वीशोको विजिघत्सो ऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पःऽ इति चात्मत्वापहतपाप्मत्वादयश्च गुणा न भूताकाशे संभवन्ति ।
यद्यप्यात्मशब्दो जीवे संभवति तथापीतरेभ्यः कारणेभ्यो जीवाशङ्कापि निवर्तिता भवति ।
नह्युपाधिपरिच्छिन्नस्याराग्रोपमितस्य जीवस्य पुण्डरीकवेष्ठनकृतं दहरत्वं शक्यं निवर्तयितुम् ।
ब्रह्माभेदविवक्षया जीवस्य सर्वगतत्वादि विवक्ष्येतेति चेत् ।
यदात्मतया जीवस्य सर्वगतत्वादि विवक्ष्येत तस्यैव ब्रह्मणः साक्षात्सर्वगतत्वादिविवक्ष्यतामिति युक्तम् ।
यदप्युक्तं ब्रह्मपुरमिति जीवेन परस्योपलक्षितत्वाद्राज्ञ इव जीवस्यैवेदं पुरस्वामिनः पुरैकदेशवर्तित्वमस्त्विति ।
अत्र ब्रूमः- परस्यैवेदं ब्रह्मणः पुरं सच्छरीरं ब्रह्मपुरमित्युच्यते, ब्रह्मशब्दस्य तस्मिन्मुख्यत्वात् ।
तस्याप्यस्ति पुरेणानेन संबन्धः, उपलब्ध्यधिष्ठानत्वात् ।
ऽस एतस्माज्जीवघनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षतेऽ (प्रं 5.5) ऽस वा अयं पुरुषः सर्वासु पूर्षु पुरिशयःऽ (बृ. 2.5.18) इत्यादिश्रुतिभ्यः ।
अथवा जीवपुर एवास्मिन्ब्रह्म संनिहितमुपलक्ष्यते ।
यथा शालग्रामे विष्णः संनिहित इति तद्वत् ।
ऽतद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयतेऽ (छा. 8.1.6) इति च कर्मणामन्तवत्फलमुक्त्वा ऽअथ य इहात्मानमनुविद्य व्रजत्येतांश्च सत्यान्कामान्स्तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवतिऽ इति प्रकृतदहराकाशविज्ञानस्यानन्तफलत्वं वदन्परमात्मत्वमस्य सूचयति ।
यदप्येतदुक्तं, न दहरस्याकाशस्यान्वेष्टव्यत्वं विजिज्ञासितव्यं च श्रुतं, परविशेषणत्वेनोपादानादिति अत्र ब्रूमः- यद्याकाशो नान्वेष्टव्यत्वेनोक्तः स्यात् ऽयावान्वा अयमाकाशस्तावानेषो ऽन्तर्हदय आकाशःऽ इत्याद्याकाशस्वरूपप्रदर्शनं नोपयुज्यते ।
नन्वेतदप्यन्तर्वर्तिवस्तुसद्भावप्रदर्शनायैव प्रदर्श्यते ।
ऽतं चेद्ब्रूयुर्यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरो ऽस्मिन्नन्तराकाशः किं तदत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्भाव विजिज्ञासितव्यम्ऽ इत्याक्षिप्य परिहारावसर आकाशौपम्योपक्रमेण द्यावापृथिव्यादीनामन्तःसमाहितत्वदर्शनात् ।
नैतदेवम् ।
एवं हि सति यदन्तःसमाहितं द्यावापृथिव्यादि तदन्वेष्टव्यं विजिज्ञासितव्यं चोक्त स्यात् ।
तत्र वाक्यशेषो नोपपद्येत ।
ऽअस्मिन्कामाः समाहिताःऽ ऽएष आत्मापहतपाप्माऽ इति हि प्रकृतं द्यावापृथिव्यादिसमाधानाधारमाकाशमाकृष्य ऽअथ य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येतांश्च सत्यान्कामान्ऽ इति समुच्चयार्थेन चशब्देनात्मानं कामाधाराश्रितांश्च कामान्विज्ञेयान्वाक्यशेषो दर्शयति ।
तस्माद्वाक्योपक्रमे ऽपि दहर एवाकाशो हृदयपुण्डरीकाधिष्ठानः सहान्तःस्थैः समाहितैः पृथिव्यादिभिः सत्यैश्च कामैर्विज्ञेय उक्त इति गम्यते ।
स चोक्तेभ्यो हेतुभ्यः परमेश्वर इति

fन्: ब्रह्मपुरं शरीरं, दहरं सूक्ष्मं, पुण्डरीकं तदाकारत्वात्प्रकृतं हृदयमेव ।
तत्र परस्य संनिधेर्वेश्मशब्दः ।
भक्त्या चैतन्यगुणयोगेन ।
विगता जिघत्सा जग्धुमिच्छा यस्य ।
बभुक्षाशून्य इत्यर्थः ।
दहरत्वं अल्पत्वम् ।
आदिपदं सर्वाधारत्वादिसंग्रहार्थम् ।
पूर्षु शरीरेषु, पुरि हृदये वा शेते इति पुरुषः ।
अनुविद्य ध्यायेनानुभूय ।
समाहिताः प्रतिष्ठिताः ।
दहर उत्तरेभ्यः ।
छन्दोग्यमुदाहरति- अथेति ।
भूमविद्यानन्तरं दहरविद्याप्रारम्भार्थो ऽथशब्दः ।
ब्रह्मणो ऽभिव्यक्तिस्थानत्वाद्ब्रह्मपुरं शरीरम् ।
अस्मिन् यत्प्रसिद्धं दहरमल्पं हृत्पद्मं तस्मिन्हृदये यदन्तराकाशशब्दितं ब्रह्म तदन्वेष्टव्यं विचार्य ज्ञेयमित्यर्थः ।
अत्राकाशो जिज्ञास्यः, तदन्तःस्थं वेति प्रथमं संशयः कल्प्यः ।
तत्र यद्याकाशस्तदा संशयद्वयम् ।
तत्राकाशशब्दादेकं संशयमुक्त्वा ब्रह्मपुरशब्दात्संशयान्तरमाह- तथा ब्रह्मपुरमितीति ।
अत्र शब्दे ।
जीवस्य ब्रह्मणो वा पुरमिति संशयः ।
तत्र तस्मिन्संशये सतीति योजना ।
परपुरुषशब्दस्य ब्रह्मणि मुख्यत्वाद्ब्रह्म ध्येयमित्युक्तम् ।
तथेहाप्याकाशपदस्य भूताकाशे रूढत्वाद्भूताकाशो ध्येय इति दृष्टान्तेन पूर्वपक्षयति- तत्राकाशेत्यादिना ।
दहरवाक्यस्यानन्तरप्रजापतिवाक्यस्य च सगुणे निर्गुणे च समन्वयोक्तेः श्रुत्यादिसंगतयः ।
पूर्वपक्षे भूताकाशाद्युपास्तिः, सिद्धान्ते सगुणब्रह्मोपास्त्या निर्गुणधीरिति फलभेदः ।
नच ऽआकाशस्तल्लिङ्गात्ऽइत्यनेनास्य पुनरुक्तता शङ्कनीया ।
अत्र तस्मिन् ऽयदन्तस्तदन्वेष्टव्यम्ऽइत्याकाशान्तः स्थस्यान्वेष्टव्यत्वादिलिङ्गन्वयेन दहराकाशस्य ब्रह्मत्वे स्पष्टलिङ्गाभावात् ।
ननु भूताकाशस्याल्पत्वं कथं, एकस्योपमानत्वमुपमेयत्वं च कथं, ऽउभे अस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते ।
उभावग्निश्च वायुश्चऽइत्यादिना श्रुतसर्वाश्रयत्वं च कथमित्याशङ्क्य क्रमेण परिहरति- तस्येत्यादिना ।
हृदयापेक्षया अल्पत्वं, ध्यानार्थं कल्पितभेदात्सादृश्यं, स्वत एकत्वात्सर्वाश्रयत्वमित्यर्थः ।
ननु ऽएष आत्माऽइत्यात्मशब्दो भूते न युक्त इत्यरूचेराह- अथवेति ।
भक्त्येति ।
चैतन्यगुणयोगेनेत्यर्थः ।
मुख्यं ब्रह्म गृह्यतामित्यत आह- न हीति ।
अस्तु पुरस्वामीजीवः, हृदयस्थाकाशस्तु ब्रह्मेत्यत आह- तत्रेति ।
पुरस्वामिन एव तदन्तःस्थत्वसंभवान्नान्यापेक्षेत्यर्थः ।
व्यापिनो ऽन्तःस्थत्वं कथमित्यत आह- मन इति ।
आकाशपदेन दहरमनुकृष्योक्तोपमादिकं ब्रह्माभेदविवक्षया भविष्यतीत्याह- आकाशेति ।
ननु जीवस्याकाशपदार्थत्वमयुक्तमित्याशङ्क्य तर्हि भूताकाश एव दहरो ऽस्तु तस्मिन्नन्तःस्थं किञ्चिद्ध्येयमिति पक्षान्तरमाह- न चात्रेति ।
परमान्तःस्थं वस्तु, तद्विशेषणत्वेनाधारत्वेन दहराकाशस्य तच्छब्देनोपादानादित्यर्थः ।
यद्वा अन्वेष्यत्वादिलिङ्गाद्दहरस्य ब्रह्मत्वनिश्चयात् ऽआकाशस्तल्लिङ्गात्ऽइत्यनेन गतार्थत्वमिति शङ्कात्र निरसनीया ।
अन्वेष्यत्वादेः परविशेणत्वेन ग्रहणाद्दरहस्य ब्रह्मत्वे लिङ्गं नास्तीत्यर्थः ।
अपहतपाप्मत्वादिलिङ्गोपेतात्मकश्रुत्या केवलाकाशश्रुतिर्बाध्येति सिद्धान्तयति- परमेश्वर इत्यादिना ।
आकाशस्याक्षेपपूर्वकमिति संबन्धः ।
तमाचार्यं प्रति यदि ब्रूयुः, हृदयमेव तावदल्पं तत्रत्याकाशो ऽल्पतरः किं तदत्राल्पे विद्यते यद्विचार्या ज्ञेयमिति, तदा स आचार्यो ब्रूयादाकाशस्याल्पतानिवृत्तिमित्यर्थः ।
वाक्यस्य तात्पर्यमाह- तत्रेति ।
निवर्तयति ।
आचार्य इति शेषः ।
नन्वाकाशशब्देन रूढ्या भूताकाशस्य भानात्कथं तन्निवृत्तिरित्याशङ्क्याह- यद्यपीति ।
ननु ऽरामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिवऽइत्यभेदे ऽप्युपमा दृष्टेतिचेत्, न अभेदे सादृश्यस्यानन्वयेन युद्धस्य निरूपमत्वे तात्पर्यादयमनन्वयालङ्कार इति काव्यविदः ।
पूर्वोक्तमनूद्य निरस्यति- नन्वित्यादिना ।
ऽसीताश्लिष्ट इवाभाति कोदण्डप्रभया युतःऽइत्यादौ प्रभायोगसीताश्लेषरूपविशेषणभेदाद्भेदाश्रयणमेकस्यैव श्रीरामस्योपमानोपमेयभावसिद्ध्यर्थमगत्य कृतमित्यनुदाहरणं द्रष्टव्यम् ।
नैवमत्राश्रयणं युक्तम् ।
वाक्यस्याल्पत्वनिवृत्तिपरत्वेन गतिसद्भावात् ।
किञ्च हार्दाकाशस्यान्तरत्वात्यागे अल्पत्वेन व्यापकबाह्याकाशसादृश्यं न युक्तमित्याह- अपिचेति ।
आन्तरत्वत्यागे तु अत्यन्ताभेदान्न सादृश्यमिति भावः ।
ननु हार्दाकाशस्याल्पत्वनिवृत्तौ तावत्त्वे च तात्पर्यं किं न स्यादित्यत आह- उभयेति ।
अतो ऽल्पावनिवृत्तावेव तात्पर्यमिति भावः ।
एवमाकाशोपमितत्वाद्दहराकाशो न भूतमित्युक्तम् ।
सर्वाश्रयत्वादिलिङ्गेभ्यश्च तथेत्याह- नचेत्यादिना ।
विगता जिघत्सा जग्धुमिच्छा यस्य सो ऽयं विजिघत्सः ।
बुभुक्षाशून्य इत्यर्थः ।
प्रथमश्रुतब्रह्मशब्देन तत्सापेक्षचरमश्रुतषष्ठीविभक्त्यर्थः संबन्धो नेयः, न तु ब्रह्मणः पुरमिति षष्ठ्यर्थः स्वस्वामिभावो ग्राह्यः ऽनिरपेक्षेण तत्सापेक्षं बाध्यम्ऽइति न्यायादित्याह- अत्र ब्रूम इति ।
शरीरस्य ब्रह्मण तदुपलब्धिस्थानत्वरूपे संबन्धे मानमाह- स इति ।
पूर्षु शरीरेषु, पुरि हृदये शय इति पुरुष इत्यन्वयः ।
ननु ब्रह्मशब्दस्य जीवे ऽप्यन्नादिना शरीरवृद्धिहेतौ मुख्यत्वान्न षष्ठ्यर्थः कथञ्चिन्नेय इत्यत आह- अथवेति ।
बृंहयति देहमिति ब्रह्म जीवः तत्स्वामिके पुरे हृदयं ब्रह्मवेश्म भवतु, राजपुरे मैत्रसद्भवदित्यर्थः ।
अनन्तफललिङ्गादपि दहरः परमात्मेत्याह- तद्यथेति ।
अथ कर्मफलाद्वौराग्यानन्तरमिह जीवदशायामात्मानं दहरं तदाश्रितांश्च सत्यकामादिगुणान् आचार्योपदेशमनुविद्य ध्यानेनानुभूय ये परलोकं गच्छन्ति तेषां सर्वलोकेष्वनन्तमैश्वर्यं स्वेच्छया संचलनादिकं भवतीत्यर्थः ।
दहरे उक्तलिङ्गान्यन्यथासिद्धानि तेषां तदन्तःस्थगुणत्वादियुक्तं स्मारयित्वा दूषयति- यदपीत्यादिना ।
उत्तरत्राकाशस्वरूपप्रतिपादनान्यथानुपपत्त्या पूर्वं तस्यान्वेष्यत्वादिकमित्यत्रान्यथोपपत्तिं शङ्कते नन्विति ।
एतत् आकाशस्वरूपम् ।
आक्षेपबीजमाकाशस्याल्पत्वमुपमया निरस्यान्तःस्थवस्तूक्तेस्तदन्तःस्थमेव ध्येयमित्यर्थः ।
तर्हि जगदेव ध्येयं स्यादित्याह- नैतदेवमिति ।
अस्तु को दोषः, तत्राह- तत्रेति ।
सर्वनामभ्यां दहराकाशमाकृष्यात्मत्वादिगुणानुक्त्वा गुणैः सह तस्यैव ध्येयत्वं वाक्यशेषो ब्रूते तद्विरोध इत्यर्थः ।
ऽतस्मिन् यदन्तःऽइति तत्पदेन व्यवहितमपि हृदयं योग्यतया ग्राह्यमित्याह- तस्मादिति ।
यद्वा आकाशस्तस्मिन् यदन्तस्तदुभयमन्वेष्टव्यमिति योजनां सूचयति- सहान्तःस्थैरिति

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.5.14
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.5.15
गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिङ्गं च । ब्ब्स्_1,3.15 ।
दहरः परमेश्वर उत्तरेभ्यो हेतुभ्य इत्युक्तम् ।
त एवोत्तरे हेतव इदानीं प्रपञ्च्यन्ते ।
इतश्च परमेश्वर एव दहरः, यस्माद्दहरवाक्यशेषे परमेश्वरस्यैव प्रतिपादकौ गतिशब्दौ भवतः- ऽइमाः सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्तिऽ (छा. 8.3.2) इति ।
तत्र प्रकृतं दहरं ब्रह्मलोकशब्देनाभिधाय तद्विषया गतिः प्रजाशब्दवाच्यानां जीवानामभिधीयमाना दहरस्य ब्रह्मतां गमयति ।
तथा ह्यहरहर्जीवानां सुषुप्तवस्थायां ब्रह्मविषयं गमनं दृष्टं श्रुत्यन्तरे- ऽसता सोम्य तदा संपन्नो भवतिऽ (छा. 6.8.1) इत्येवमादौ ।
लोके ऽपि किल गाढं सुषुप्तमाचक्षते ब्रह्मीभूतो ब्रह्मतां गत इति ।
तथा ब्रह्मलोकशब्दो ऽपि प्रकृते दहरे प्रयुज्यमानो जीवभूताकाशशङ्कां निवर्तयन्ब्रह्मतामस्य गमयति ।
ननु कमलासनलोकमपि ब्रह्मलोकशब्दो गमयेत् ।
गमयेद्यदि ब्रह्मणो लोक इति षष्ठीसमासवृत्त्या व्युत्पाद्येत ।
सामानाधिकरणवृत्त्या तु व्युत्पाद्यमानो ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोक इति परमेव ब्रह्म गमयिष्यति ।
एतदेव चाहरर्ब्रह्मलोकगमनं दृष्टं ब्रह्मशब्दस्य सामानाधिकरण्यवृत्तिपरिग्रहे लिङ्गम् ।
नह्यहरहरिमाः प्रजाः कार्यब्रह्मलोकं सत्यलोकाख्यं गच्छन्तीति शक्यं कल्पयितुम्

दहराकाशस्य ब्रह्मत्वे हेत्वान्तरमाह- गतीति ।
प्रजा जीवा एतं हृदयस्थं दहरं ब्रह्मस्वरूपं लोकमहरहः प्रत्यहं स्वापे गच्छन्त्यस्तदात्मना स्थिता अप्यनृताज्ञानेनावृतास्तं न जानन्ति अतः पुनरुत्तिष्ठन्तीत्यर्थः ।
नन्वेतत्पदपरामृष्टदहरस्य स्वापे जीवगम्यत्वे ऽपि ब्रह्मत्वे किमायातमित्यशङ्क्य ऽतथा हि दृष्टम्ऽइति व्याचष्टे- तथा हीति ।
लोके ऽपि दृष्टमित्यर्थान्तरमाह- लोके ऽपीति ।
गतिलिङ्गं व्याख्याय शब्दं व्याचष्टे- तथेति ।
जीवभूताकाशयोर्ब्रह्मलोकशब्दस्याप्रसिद्धेरिति भावः ।
ब्रह्मण्यपि तस्याप्रसिद्धिं शङ्कते- नन्विति ।
निषादस्थपतिन्यायेन समाधत्ते- गमयेदिति ।
षष्ठे चिन्तितम्-स्वपतिर्निषादः, शब्दसामर्थ्यात् ।
रौद्रीमिष्टिं विधाय ऽएतया निषादस्थपतिं याजयेत्ऽइत्याम्नायते ।
तत्र निषादानां स्थपतिः स्वामीति षष्ठीसमासेन त्रैवर्णिको ग्राह्यः, अग्निविद्यादिसामर्थ्यात् ।
न तु निषादश्चासौ स्थपतिरिति कर्मधारयेण निषादो ग्राह्यः, असामर्थ्यादिति प्राप्ते सिद्धान्तः ।
निषाद एव स्थपतिः स्यात्, निषादशब्दस्य निषादे शक्तत्वात्,
तस्याश्रुतषष्ठ्यर्थसंबन्धलक्षकत्वल्पनायोगात् श्रुतद्वितीयाविभक्तेः पूर्वपदसंबन्धकल्पनायां लाघवात्, अतो निषादस्येष्टिसामर्थ्यमात्रं कल्प्यमिति ।
तद्ब्रह्मलोकशब्दे कर्मधारय इत्यर्थः ।
कर्मधारये लिङ्गं चास्तीति व्याचष्टे- एतदेवेति ।
सूत्रे चकार उक्तन्यायसमुच्चयार्थः

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.5.15
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.5.16
धृतेश् च महिम्नो ऽस्यास्मिन्न् उपलब्धेः । ब्ब्स्_1,3.16 ।
धृतेश्च हेतोः परमेश्वर एवायं दहरः ।
कथम् ।
ऽदहरो ऽस्मिन्नन्तराकाशःऽ इति हि प्रकृत्याकाशौपम्यपूर्वकं तस्मिन्सर्वसमाधानमुक्त्वा तां स्मिन्नेव चात्मशब्दं प्रयुज्यापहतपाप्मत्वादिगुणयोगं चोपदुश्य तमेवानतिवृत्तप्रकरणं निर्दिशति- ऽअथ य आत्मा स सेतुर्विधृतिरेषलोकानामसंभेदायऽ (छा. 8.4.1) इति ।
तत्र विधृतिरित्यात्मशब्दसामानाधिकरण्याद्विधारयितोच्यते, क्तिचः कर्तरि स्मरणात् ।
यथोदकसंतानस्य विधारयिता लोके सेतुः क्षेत्रसंपदामसंभेदाय, एवमयमात्मात्मैषामध्यात्मादिभेदभिन्नानां लोकानां वर्णाश्रमादीनां च विधारिता सेतुरसंभेदायासंकरायेति ।
एवमिह प्रकृते दहरे विधारणलक्षणं महिमानं दर्शयति ।
अयं च महिमा परमेश्वर एव श्रुत्यन्तरादुपलभ्यते ऽएतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतःऽ इत्यादेः ।
तथान्यत्रापि निश्चिते परमेश्वरवाक्ये श्रूयते- ऽएष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिरेष भूतपाल एष सेतुर्विधारण एषां लोकानामसंभेदायऽ इति ।
एवं धृतेश्च हेतोः परमेश्वर एवायं दहरः

fन्: सेतुरसंकरहेतुः ।
सर्वजगद्धारणलिङ्गाच्च दहरः पर इत्याह- धृतेरिति ।
नन्वथशब्दाद्दहरप्रकरणं विच्छिद्य श्रुता धृतिर्न दहरलिङ्गमिति शङ्कते- कथमिति ।
ऽय आत्माऽइति प्रकृताकर्षादथशब्दो दहरस्य धृतिगुणविधिप्रारम्भार्थ इत्याह- दहरो ऽस्मिन्नित्यादिना ।
श्रुतौ विधृतिशब्दः कर्तृवाचित्वात् क्तिजन्तः ।
सूत्रे तु महिमशब्दसामानाधिकरण्याद्धृतिशब्दः क्तिन्नन्तो विधारणं ब्रूते, ऽस्त्रियां क्तिन्ऽइति भावे क्तिनो विधानादिति विभागः ।
सेतुरसंकरहेतुः, विधृतिस्तु स्थितिहेतुरित्यपौनरुक्त्यमाह- यथोदकेति ।
सूत्रं योजयति- एवमिहेति ।
धृतेश्च दहरः परः अस्य धृतिरूपस्य नियमनस्य च महिम्नो ऽस्मिन्परमात्मन्येव श्रुत्यन्तर उपलब्धेरिति सूत्रार्थः ।
धृतेश्चेति चकारात्सेतुपदोक्तनियामकत्वलिङ्गं ग्राह्यम् ।
तत्र नियमने श्रुत्यन्तरोपलब्धिमाह- एतस्येति ।
धृतौ तमाह- तथेति

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.5.16
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.5.17
प्रसिद्धेश् च । ब्ब्स्_1,3.17 ।
इतश्च परमेश्वर एव ऽदहरो ऽस्मिन्नन्तराकाशःऽ इत्युच्यते ।
यत्कारणमाकाशशब्दः परमेश्वरे प्रसिद्धः ।
ऽआकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिताऽ (छा. 8.1.4), ऽसर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्तेऽ (छा. 1.9.1) इत्यादिप्रयोगदर्शनात् ।
जीवे तु न क्वचिदाकाशशब्दः प्रयुज्यमानो दृश्यते ।
भूताकाशस्तु सत्यामप्याकाशशब्दप्रसिद्धावुपमानोपमेयभावाद्यसंभवान्न ग्रहीतव्य इत्युक्तम्

fन्: आ समान्तात्काशते दीप्यत इत्याकाशः स्वयञ्ज्योतिरीश्वरः ।
आ समन्तात्काशते दीप्यत इति स्वयञ्ज्योतिषि ब्रह्मण्याकाशशब्दस्य विभुत्वगुणतो वा प्रसिद्धिः प्रयोगप्राचुर्यम्

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.5.17
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.5.18
इतरपरामर्शात् स इति चेन् नासंभवात् । ब्ब्स्_1,3.18 ।
यदि वाक्यशेषबलेन दहर इति परमेश्वरः परिगृह्येतास्तीतरस्यापि जीवस्य वाक्यशेषे परामर्शः - ऽअथ य एष संप्रसादो ऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरूपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत एष आत्मेति होवाचऽ (छा. 8.3.4) इति ।
अत्र हि संप्रसादशब्दः श्रुत्यन्तरे सुषुप्तावस्थायां दृष्टत्वात्तदवस्थावन्तं जीवं शक्नोत्युपस्थापयितुं नार्थान्तरम् ।
तथा शरीरव्यपाश्रयस्येव जीवस्य शरीरात्समुत्थानं संभवति ।
यथाकाशव्यपाश्रयाणां वाय्वादीनामाकाशात्समुत्थानं तद्वत् ।
यथा चादृष्टो ऽपि लोके परमेश्वरविषय आकाशशब्दः परमेश्वरधर्मसमभिव्याहारात् ऽआकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिताऽ इत्येवमादौ परमेश्वरविषयो ऽभ्युपगत एवं जीवविषयो ऽपि भविष्यति ।
तस्मादितरपरामर्शात् ऽदहरो ऽस्मिन्नन्तराकाशऽ इत्यत्र स एव जीव उच्यते इति चेत् ।
नैतदेवं स्यात् ।
कस्मात्. असंभवात् ।
नहि जीवो बुद्ध्याद्युपाधिपरिच्छेदाभिमानी सन्नाकाशेनोपमीयेत ।
नचोपाधिधर्मानभिमन्यमानस्यापहतपाप्मत्वादयो धर्माः संभवन्ति ।
प्रपञ्चितं चैतत्प्रथमसूत्रे ।
अतिरेकाशङ्कापरिहारायात्र तु पुनरुपन्यस्तम् ।
पठिष्यति चोपरिष्टात् ऽअन्यार्थश्च परामर्शःऽ (ब्र. 1.3.20) इति

fन्: सम्यक्प्रसीदत्यस्मिञ्जीवो विषयेन्द्रियसंयोगजनितं कालुष्यं जहातीति सुषुप्तिः संप्रसादो जीवस्यावस्थाभेदः ।
ऽसंप्रसादे रत्वा चरित्वाऽ इति बृहदारण्यकस्थं श्रुत्यन्तरम् ।
उपाधिधर्माः पाप्मादयः ।
यदि ऽएष आत्मापहतपाप्माऽइत्यादिवाक्यशेषबलेन दहरः परस्तर्हि जीवो ऽपीत्याशङ्क्य निषेधति- इतरेति ।
जीवस्यापि वाक्यशेषमाह- अथेति ।
दहरोक्त्यनन्तरं मुक्तोपसृप्यं शुद्धं ब्रह्मोच्यते ।
य एष संप्रसादो जीवो ऽस्मात्कार्यकरणसंघातात्सम्यगुत्थाय आत्मानं तस्माद्विविच्य विविक्तमात्मानं स्वेन ब्रह्मरूपेणाभिनिष्पद्य साक्षात्कृत्य तदेव प्रत्यक्परं ज्योतिरूपसंपद्यते प्राप्नोतीति व्याख्येयम् ।
यथा मुखं व्यादाय स्वपितीति वाक्यं सुप्त्वा मुखं व्यादत्ते इति व्याख्यायते तद्वत् ।
ज्योतिषो ऽनात्मत्वं निरस्यति- एष इति ।
ऽसंप्रसादे रत्वाचरित्वाऽइति श्रुत्यन्तरम् ।
अवस्थावदुत्थानमपि जीवस्य लिङ्गमित्याह- तथेति ।
तदाश्रितस्य तस्मात्समुत्थाने दृष्टान्तः- यथेति ।
ननु क्वाप्याकाशशब्दो जीवे न दृष्ट इत्याशङ्क्योक्तावस्थोत्थानलिङ्गबलात्कल्प्य इत्याह- यथा चेति ।
नियामकाभावाज्जीवो दहरः किं न स्यादिति प्राप्ते नियामकमाह- नैतदित्यादिना ।
दहरे श्रुतधर्माणामसंभवान्न जीवो दहर इत्यर्थः ।
तर्हि पुनरुक्तिः, तत्राह- अतिरेकेति ।
उत्तराच्चेत्याधिकाशङ्कानिरासार्थमित्यर्थः ।
का तर्हि जीवपरामर्शस्य गतिः, तत्राह- पठिष्यतीति ।
जीवस्य स्वापस्थानभूतब्रह्मज्ञानार्थो ऽयं परामर्श इति वक्ष्यते

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.5.18
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.5.19
उत्तराच् चेद् आविर्भूतस्वरूपस् तु । ब्ब्स्_1,3.19 ।
इतरपरामर्शाद्या जीवाशङ्का जाता सासंभवान्निराकृता ।
अथेदानीं मृतस्येवामृतसेकात्पुनः समुत्थानं जीवाशङ्कायाः क्रियते उत्तरस्मात्प्रजापत्याद्वाक्यात् ।
तत्रहि ऽय आत्मापहतपाप्माऽ इत्यपहतपाप्मत्वादिगुणकमात्मानमन्वेष्टव्यं विजिज्ञासितव्यं च प्रतिज्ञाय ऽय एषो ऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्माऽ
(छा. 8.7.4) इति ब्रुवन्नक्षिस्थं द्रष्टारं जीवमात्मानं निर्दिशति ।
ऽएतं त्वेव ते भूयो ऽनुव्याख्यास्यामिऽ (छा. 8.9.3) इति च तमेव पुनः पुनः परामृश्य ऽय एष स्वप्ने महीयमानश्चरत्येष आत्माऽ (छा. 8.10.1) इति ऽतद्यत्रैतत्सुप्तः समस्तः संप्रसन्नः स्वप्नं न विजानात्येष आत्माऽ इति च जीवमेवावस्थान्तरगतं व्याचष्टे ।
तस्यैव चापहतपाप्मत्वादि दर्शयति- ऽएतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मऽ इति ।
नाहं खल्वयमेवं संप्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानिऽ (छा. 8.11.1,2) इति च सुषुप्तावस्थायां दोषमुपलभ्य ऽएतं त्वेव ते भूयो ऽनुव्याख्यास्यामि नो एवान्यत्रैतस्मात् इति चोपक्रम्य शरीरसंबन्धनिन्दापूर्वकं ऽएष संप्रसादो ऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमः पुरुषःऽ इति जीवमेव शरीरात्समुत्थितमुत्तमपुरुषं दर्शयति ।
तस्मादस्ति संभवो जीवे पारमेश्वराणां धर्माणाम् ।
अतः ऽदहरो ऽस्मिन्नन्तराकाशःऽ इति जीव एवोक्त इति चेत्कश्चिद्ब्रूयात्, तं प्रति ब्रूयात्- ऽआविर्भूतस्वरूपस्तुऽ इति ।
तुशब्दः पूर्वपक्षव्यावृत्त्यर्थः ।
नोत्तरस्मादपि वाक्यादिह जीवस्याशङ्का संभवतीत्यर्थः ।
कस्मात् ।
यतस्तत्राप्याविर्भूतस्वरूपो जीवो विवक्ष्यते ।
आविर्भूतं स्वरूपमस्येत्याविर्भूतस्वरूपः ।
भूतपूर्वगत्या जीववचनम् ।
एतदुक्तं भवति- ऽय एषो ऽक्षिणि इत्यक्षिलक्षितं द्रष्टारं निर्दिश्योदशरावब्राह्मणेनैनं शरीरात्मताया व्युत्थाप्य ऽएतं त्वेव तेऽ इति पुनःपुनस्तमेव व्याख्यायेयत्वेनाकृष्य स्वप्नसुषुप्तोपन्यासक्रमेण ऽपरं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यतेऽ इति यदस्य पारमार्थिकं स्वरूपं परं ब्रह्म तद्रूपतयैनं जीवं व्याचष्टे न जैवेन रूपेण ।
यत्परं ज्योतिरूपसंपत्तव्यं श्रुतं तत्परं ब्रह्म ।
तच्चापहतपाप्मत्वादिधर्मकं, तदेव च जीवस्य पारमार्थिकं स्वरूपं ऽतत्त्वमसिऽ इत्यादिशास्त्रेभ्यः, नेतरदुपाधिकल्पितम् ।
यावदेव हि स्थाणाविव पुरुषबुद्धिं द्वैतलक्षणामविद्यां निवर्तयन्कूटस्थनित्यदृक्स्वरूपमात्मानमहं ब्रह्मास्मीति न प्रतिपद्यते तावज्जीवस्य जीवत्वम् ।
यदा तु देहेन्द्रियमनोबुद्धिसंघाताद्व्युत्थाप्य श्रुत्या प्रतिबोध्यते, नासि त्वं देहेन्द्रियमनोबुद्धिसंघातः, नासि संसारी, किं तर्हि तद्यत्सत्यं स आत्मा चैतन्यमात्रस्वरूपस्तत्त्वमसीति, तदा कूचस्थनित्यदृक्स्वरूपमात्मानं प्रतिबुदध्यास्माच्छरीराद्यभिमानात्समुत्तिष्ठन्स एव कूटस्थनित्यदृक्स्वरूप आत्मा भवति ।
ऽस यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतिऽ (मुण्ड. 3.2.1) इत्यादिश्रुतिभ्यः ।
तदेव चास्य पारमार्थिकं स्वरूपं येन शरीरात्समुत्थाय स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते ।
कथं पुनः स्वं च रूपं स्वेनैव निष्पद्यत इति संभवति कूटस्थनित्यस्य सुवर्णादीनां तु द्रव्यान्तरसंपर्कादभिभूतस्वरूपाणामनभिव्यक्तासाधारणविशेषाणां क्षारप्रक्षेपादिभिः शोध्यमानानां स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिः स्यात् ।
तथा नक्षत्रादीनामहन्यभिभूतप्रकाशानामभिभावकवियोगे रात्रौ स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिः स्यात् ।
नतु तथात्मचैतन्यज्योतिषो नित्यस्य केनचिदभिभवः संभवत्यसंसर्गित्वाद्व्योम्न इव, दृष्टविरोधाच्च ।
दृष्टिश्रुतिमतिविज्ञातयो हि जीवस्य स्वरूपम् ।
तच्च शरीरादसमुत्थितस्यापि जीवस्य सदा निष्पन्नमेव दृश्यते ।
सर्वो हि जीवः पश्यन्शृण्वन्मन्वानो विजानन्व्यवहरत्यन्यथा व्यवहारानुपपत्तेः ।
तच्चेच्छरीरात्समुत्थितस्य निष्पद्येत प्राक्समुत्थानाद्दृष्टो व्यवहारो विरुध्येत ।
अतः किमात्मकमिदं शरीरात्समुत्थानं, किमात्मिका वा स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिरिति ।
अत्रोच्यते- प्राग्विवेकविज्ञानोत्पत्तेः शरीरेन्द्रियमनोबुद्धिविषयवेदनोपाधिभिरविविक्तमिव जीवस्य दृष्ट्यादिज्योतिःस्वरूपं भवति ।
यथा शुद्धस्य स्फटिकस्य स्वाच्छ्यं शौक्ल्यं च स्वरूपं प्राग्विवेकग्रहणाद्रक्तनीलाद्युपाधिभिरविविक्तमिव भवति ।
प्रमाणजनितविवेकग्रहणात्तु पराचीनः स्फटिकः स्वाच्छ्येन शौक्ल्येन च स्वेनरूपेणाभिनिष्पद्यत इत्युच्यते प्रागपि तथैव सन् ।
तथा देहाद्युपाध्यविविक्तस्यैव सतो जीवस्य श्रुतिकृतं विवेकविज्ञानं शरीरात्समुत्थानं विवेकविज्ञानफलं स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिः केवलात्मस्वरूपावगतिः ।
तथा विवेकाविवेकमात्रेणैवात्मनो ऽशरीरत्वं सशरीरत्वं च, मन्त्रवर्णात् ऽअशरीरं शरीरेषुऽ (का. 1.2.22) इति, ऽशरीरस्थो ऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यतेऽ (गी.13.31) इति च सशरीरत्वाशरीरत्वविशेषाभावस्मरणात् ।
तस्माद्विवेकविज्ञानाभावादनाविर्भूतस्वरूपः सन्विवेकविज्ञानादाविर्भूतस्वरूप इत्युच्यते ।
नत्वान्यादृशावाविर्भावानाविर्भावौ स्वरूपस्य संभवतः स्वरूपत्वादेव ।
एवं मिथ्याज्ञानकृत एव जीवपरमेश्वरयोर्भेदो न वस्तुकृतः, व्योमवदसङ्गत्वाविशेषात् ।
कुतश्चिदेवं प्रतिपत्तव्यम् ।
यतो ऽय एषो ऽक्षिणि पुरुषो दृश्यतेऽ इत्युपदिश्य ऽएतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मऽ इत्युपदिशति ।
यो ऽक्षिणि प्रसिद्धो द्रष्टा द्रष्टृत्वेन विभाव्यते सो ऽमृताभयलक्षणाद्ब्रह्मणो ऽन्यश्चेत्स्यात्ततो ऽमृताभयब्रह्मसामानाध् इकरण्यं न स्यात् ।
नापि प्रतिच्छायात्मायमक्षिलक्षितो निर्दिश्यते, प्रजापतेर्मृषावादित्वप्रसङ्गात् ।
तथा द्वितीये ऽपि पर्याये ऽय एषः स्वप्ने महीयमानश्चरतिऽ इति न प्रथमपर्यायनिर्दिष्टादक्षिपुरुषाद्द्रष्टुरन्यो निर्दिष्टः, ऽएतं त्वेव ते भूयो ऽनुव्याख्यास्यामिऽ इत्युपक्रमात् ।
किञ्चाहमद्य स्वप्ने हस्तिनमद्राक्षं नेदानीं तं पश्यामीति दृष्टमेव प्रतिबुद्धः प्रत्याचष्टे ।
द्रष्टारं तु तमेव प्रत्यभिजानाति य एवाहं स्वप्नमद्राक्षं स एवाहं जागरितं पश्यमीति ।
तथा तृतीये ऽपि पर्याये ऽनहि खल्वयमेवं संप्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि इति सुषुप्तावस्थायां विशेषविज्ञानाभावमेव दर्शयति न विज्ञातारं प्रतिषेधति ।
यत्तु तत्र ऽविनाशमेवापीतो भवतिऽ इति तदपि विशेषविज्ञानविनाशाभिप्रायमेव न विज्ञातृविनाशाभिप्रायम् ।
ऽनहि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वात्ऽ (बृ. 4.3.30) इति श्रुत्यन्तरात् ।

तथा चतुर्थे ऽपि पर्याये ऽएतं त्वेव ते भूयो ऽनुव्याख्यास्यामि नो एवान्यत्रैतस्मात्ऽ इत्युपक्रम्य ऽमघवन्मर्त्यं वा इदं शरीरम्ऽ इत्यादिना प्रपञ्चेन शरीरादुपाधिसंबन्धप्रत्याख्यानेन संप्रसादशब्दोदितं जीवं ऽस्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यतेऽ इति ब्रह्मस्वरूपापन्नं दर्शयन्न परस्माद्ब्रह्मणो ऽमृताभयस्वरूपादन्यं जीवं दर्शयति ।
केचित्तु परमात्मविवक्षायां ऽएतं त्वेव तेऽ इति जीवाकर्षणमन्याय्यं मन्यमाना एतमेव वाक्योपक्रमसूचितमपहतपाप्मत्वादिगुणकमात्मानं ते भूयो ऽनुव्याख्यास्यामीति कल्पयन्ति ।
तेषामेतमिति संनिहितावलम्बिनी सर्वनामश्रुतिर्विप्रकृष्येत ।
भूयःश्रुतिश्चोपरुध्येत, पर्यायान्तराभिहितस्य पर्यायान्तरे ऽनभिधीयमानत्वात् ।
ऽएतं त्वेव तेऽ इति च प्रतिज्ञाय प्राक्चतुर्थात्पर्यायादन्यमन्यं व्याचक्षाणस्य प्रजापतेः प्रतारकत्वं प्रसज्येत ।
तस्माद्यदविद्याप्रत्युपस्थापितपारमार्थिकं जैवं रूपं कर्तृभोक्तृरागद्वेषादिदोषकलुषितमनेकानर्थयोगि तद्विलयनेन तद्विपरीतमपहतपाप्मत्वादिगुणकं पारमेश्वरं स्वरूपं विद्यया प्रतिपाद्यते, सर्पादिविलयनेनेव रज्ज्वादीन् ।
अपरे तु वादिनः पारमार्थिकमेव जैवं रूपमिति मन्यन्ते ऽस्मदीयाश्च केचित् ।
तेषां सर्वेषामात्मैकत्वसम्यग्दर्शनप्रतिपक्षभूतानां प्रतिबोधायेदं शारीरकमारब्धम् ।
एक एव परमेश्वरः कूटस्थनित्यो विज्ञानधातुरविद्यया मायया मायाविवदनेकधा विभाव्यते नान्यो विज्ञानधातुरस्तीति ।
यत्त्विदं परमेश्वरवाक्ये जीवमाशङ्ख्य प्रतिषेधति सूत्रकारः - ऽनासंभवात्ऽ (ब्र.1.3.18) इत्यादिना ।
तत्रायमभिप्रायः - नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावे कूटस्थनित्ये एकस्मिन्नसङ्गे परमात्मनि तद्विपरीतं जैवं रूपं व्योम्नीव तलमलादिपरिकल्पितम् ।
तदात्मैकत्वप्रतिपादनपरैर्वाक्यैर्न्यायोपेतैर्द्वैतवादप्रतिषेधैश्चापनेष्यामीति परमात्मनो जीवादन्यत्वं द्रढयति ।
जीवस्य तु न परस्मादन्यत्वं प्रतिपिपादयिषति किं त्वनुवदत्येवाविद्याकल्पितं लोकप्रसिद्धं जीवभेदम् ।
एवं हि स्वाभाविककर्तृत्वभोक्तृत्वानुवादेन प्रवृत्ताः कर्मविधयो न विरुध्यन्त इति मन्यते ।
प्रतिपाद्यं तु शास्त्रार्थमात्मैकत्वमेव दर्शयति- ऽशास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत्ऽ (ब्र. 1.1.30) इत्यादिनावर्णिश्चास्माभिर्विद्वद्भेदेन कर्मविधिविरोधपरिहारः

fन्: महीयमानो वासनामयैर्विषयैः पूज्यमान इति स्वप्नपर्याये, तद्यत्रेति सुषुप्तिपर्याये च जीवमेव प्रजापतिर्व्याचष्ट इत्यन्वयः ।
अहेति निपातः खेदे ।
एतस्मात्प्रकृतादात्मनो ऽन्यत्र अन्यम् ।
उदशरावेति उदकपूर्णे शरावे प्रतिबिम्बात्मानं देहं स्वस्याज्ञातं यत्तन्मह्यं वाच्यमित्युक्तः श्रुत्यर्थः ।
व्युत्थाप्य विचार्य ।
अभिनिष्पद्यत इत्यत्र एतदुक्तं भवतीति संबन्धः ।
अभिभावकः सौरालोकास्तद्वियोगे ।
वेदना हर्षशोकादयः ।
विवेकविज्ञानं त्वंपदार्थशोधनम् ।
अन्यादृशौ सत्यौ ।
अंशादिशून्यत्वमसङ्गत्वम् ।
अयं सुषुप्तः, संप्रति सुषुप्तौ, अहं आत्मानं अहङ्कारास्पदमात्मानं न जानाति ।
नहीति आत्मानः स्वभावभूतविज्ञाप्तेर्नान्यथाभावो योग्यत्वादित्यर्थः ।
विलयनेन शोधनेन ।
विद्यया महावाक्येन ।
वाक्यानि तत्त्वमस्यादीनि जीवब्रह्मणोश्चैतन्याविशेषात्तदाकारेणाकारान्तरेण वा भेदायोगो न्यायः ।
नेहनानेनेत्यादयो द्वैतवादनिषेधाः ।
असंभावादिति हेतोरसिद्धिमाशङ्क्य परिहरति- उत्तराच्चेदिति ।
सूत्रनिराकृताया जीवाशङ्कायाः प्रजापतिवाक्यबलात्पुनः समुत्थानं क्रियते ।
तत्र जीवस्यैवापहतपाप्मत्वादिग्रहणेनासंभवासिद्धेरित्यर्थः ।
कथं तत्र जीवोक्तिः, तत्राह- तत्रेत्यादिना ।
यद्यप्युपक्रमे जीवशब्दो नास्ति तथाप्यपहतपाप्मत्वादिगुणकमात्मानमुपक्रम्य तस्य जाग्रदाद्यवस्थात्रयोपन्यासादवस्थालिङ्गेन जीवनिश्चयात्तस्यैव ते गुणाः संभवन्तीति समुदायार्थः ।
इन्द्रं प्रजापतिर्बूते- य एष इति ।
प्राधान्यादक्षिग्रहणं सर्वैरिन्द्रियैर्विषयदर्शनरूपजाग्रदवस्थापन्नमित्याह- द्रष्टारमि ति ।
महीयमानः वासनामयैर्विषयैः पूज्यमान इति स्वप्नपर्याये, यद्यत्रेति सुषुप्तिपर्याये च जीवमेव प्रजापतिर्व्याचष्ट इत्यन्वयः ।
तत्र काले तदेतत्स्वपनं यथा स्यात्तथा सुप्तः, सम्यक् अस्तो निरस्तः करणग्रामो यस्य स समस्तः, अत एवोपहृतकरणत्वात्तत्कृतकालुष्यहीनः संप्रसन्नः, स्वप्नं प्रपञ्चमज्ञानमात्रत्वेन विलापयति अतो ऽज्ञानसत्त्वात् मुक्ताद्विलक्षणः प्राज्ञ एष स्वचैतन्येन कारणशरीरसाक्षी तस्य साक्ष्यस्य सत्तास्फूर्तिप्रदत्वादात्मेत्यर्थः ।
चतुर्थपर्याये ब्रह्मोक्तेस्तस्यैवापहतपाप्मत्वादिगुणा इत्याशङ्क्य तस्यापि पर्यायस्य जीवत्वमाह- नाहेति ।
अहेति निपातः खेदार्थे ।
खिद्यमानो हीन्द्र उवाच, न खलु सुप्तः पुमानयं संप्रति सुषुप्त्यवस्थायामयं देवदत्तो ऽहमित्येवमात्मानं जानाति ।
नो एव नैवेमानि भूतानि जानाति किन्तु विनाशमेव प्राप्तो भवति, नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति दोषमुपलभ्य पुनः प्रजापतिमुपससार ।
तं दोषं श्रुत्वा प्रजापतिराह- एतमिति ।
एतस्मात्प्रकृतादात्मनो ऽन्यत्रान्यं न व्याख्यास्यामीत्युपक्रम्य ऽमघवन्मर्त्यं वा इदं शरीरम्ऽइति निन्दापूर्वकं जीवमेव दर्शयतीत्यर्थः ।
तस्मात् प्रजापतिवाक्यात् ।
अतः संभवासिद्धेः ।
सिद्धान्तयति- तं प्रतीति ।
अवस्थात्रयशोधनेनाविर्भूतत्वं शोधितत्वमर्थस्य वाक्योत्थवृत्त्याभिव्यक्तत्वमित्यर्थः ।
तर्हि सूत्रे पुंलिङ्गेन जीवोक्तिः कथं, ज्ञानेन जीवत्वस्य निवृत्तत्वादित्यत आह- भूतपूर्वेति ।
ज्ञानात्पूर्वमविद्यातत्कार्यप्रतिबिम्बितत्वरूपं जीवत्वमभूदिति कृत्वा ज्ञानानन्तरं ब्रह्मरूपो ऽपि जीवनाम्नोच्यत इत्यर्थः ।
विश्वतैजसप्राज्ञतुरीयपर्यायचतुष्टयात्मकप्रजापतिवाक्यस्य तात्पर्यमाह- एतदिति ।
जन्मानाशवत्त्वात् ।
प्रतिबिम्बवद्बिम्बदेहो नात्मेति ज्ञापनार्थं प्रजापतिरिनिन्द्रविरोचनौ प्रत्युवाच, उदशराव आत्मानमवेक्ष्य यदात्मनो रूपं न विजानीथस्तन्मे ब्रूतमित्यादि ब्राह्मणेनेत्याह- उदशरावेति ।
उदकपूर्णे शरावे प्रतिबिम्बात्मानं देहं दृष्ट्वा स्वस्याज्ञातं यत्तन्मह्यं वाच्यमित्युक्तश्रुत्यर्थः ।
व्युत्थाप्य विचार्य ।
अभिनिष्पद्यत इत्यत्रैतदुक्तं भवतीति संबन्धः ।
किमुक्तमित्यत आह- यदस्येति ।
जीवत्वरूपेण जीवं न व्याचष्टे लोकसिद्धत्वात् किन्तु तमनूद्य परस्परव्यभिचारिणीभ्यो ऽवस्थाभ्यो विविच्य ब्रह्मस्वरूपं बोधयति, अतो यद्ब्रह्म तदेवापहतपाप्मत्वादिधर्मकं न जीव इत्युक्तं भवति, शोधितस्य ब्रह्मभेदेन तद्धर्मोक्तेरित्यर्थः ।
एवमवस्थोपन्यासस्य विवेकार्थत्वान्न जीवलिङ्गत्वं, ऽएतदमृतमभयमेतब्रह्मऽइति लिङ्गोपेतश्रुतिविरोधादिति मन्तव्यम् ।
ननु जीवत्वब्रह्मत्वविरुद्धधर्मवतोः कथमभेदः, तत्राह- तदेवेति ।
अन्वयव्यतिरेकाभ्यां जीवत्वस्याविद्याकल्पितत्वादविरोध इति मत्वा दृष्टान्तेनान्वयमाह- यावदिति ।
व्यतिरेकमाह- यदेति ।
अविद्यायां सत्यां जीवत्वं, वाक्योत्थप्रभोधात्तन्निवृत्तौ तन्निवृत्तिरित्याविद्यकं तदित्यर्थः ।
संसारित्वस्य कल्पितत्वे सिद्धं निगमयति- तदेव चास्येति ।
ऽसमुत्थाय स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यतेऽइति श्रुतिं व्याख्यातुमाक्षिपति- कथं पुनरित्यादिना ।
कूटस्थनित्यस्य स्वरूपमित्यन्वयः ।
मनःसङ्गिनो हि क्रियया मलनाशादभिव्यक्तिर्न तु कूटस्थस्यासङ्गिन इत्याह- सुवर्णेति ।
द्रव्यान्तरं पार्थिवो मलः ।
अभिभूतेत्यस्य व्याख्यानमनभिव्यक्तेति ।
असाधारणो भास्वरत्वादिः ।
अभिभावकः सौरालोकः ।
जीवस्वरूपस्याभिभवे बाधकमाह- दृष्टेति ।
ऽविज्ञानघन एवऽइति श्रुत्या चिन्मात्रस्तावदात्मा ।
तच्चैतन्यं चक्षुरादिजन्यवृत्तिव्यक्तं दृष्ट्यादिपदवाच्यं सत् व्यवहाराङ्गं जीवस्य स्वरूपं भवतीति तस्याभिभूतत्वे दृष्टो व्यवहारो विरुध्येत ।
हेत्वभावाद्व्यवहारो न स्यादित्यर्थ ।
अज्ञस्यापि स्वरूपं वृत्तिषु व्यक्तमित्यङ्गीकार्यं, व्यवहारदर्शनादित्याह- तच्चेति ।
अन्यथेत्युक्तं स्फुटयति- तच्चेदिति ।
स्वरूपं चेज्ज्ञानिन एव व्यञ्ज्येत ज्ञानात्पूर्वं व्यवहारोच्छित्तिरित्यर्थः ।
अतः सदैव व्यक्तस्वरूपत्वादित्यर्थः ।
सदा वृत्तिषु व्यक्तस्य वस्तुतो ऽसङ्गस्यात्मन आविद्यकदेहाद्यविवेकरूपस्य मलसङ्गस्य सत्त्वात्तद्विवेकापेक्षया समुत्थानादिश्रुतिरित्युत्तरमाह- अत्रेति ।
वेदना हर्षशोकादिः ।
अविविक्तमिवेति तादात्म्यस्य सङ्गस्य कल्पितत्वमुक्तम् ।
तत्र कल्पितसङ्गे दृष्टान्तः- यथेति ।
श्रुतिकृतमिति ।
त्वंपदार्थश्रुत्या ऽयो ऽयं विज्ञानमयः प्राणेषुऽइत्याद्यया सिद्धमित्यर्थः ।
प्राणादिभिन्नशुद्धत्वंपदार्थज्ञानस्य वाक्यार्थसाक्षात्कारः फलमित्याह- केवलेति ।
सशरीरत्वस्य सत्यत्वात्समुत्थानमुत्क्रान्तिरिति व्याख्येयं न विवेक इत्याशङ्क्याह- तथा विवेकेति ।
उक्तश्रुत्यनुसारेणेत्यर्थः ।
शरीरेष्वशरीरमवस्थितमिति श्रुतेरविवेकमात्रकल्पितं सशरीरत्वम् ।
अतो विवेक एव समुत्थानमित्यर्थः ।
ननु स्वकर्मार्जिते शरीरे भोगस्यापरिहार्यत्वात्कथं जीवत एव स्वरूपाविर्भाव इत्यत आह- शरीरस्थो ऽपीति ।
अशरीरत्ववच्छरीरस्थस्यापि बन्धाभावस्मृतेर्जीवतो मुक्तिर्युक्तेत्यर्थः ।
अविरुद्धे श्रुत्यर्थे सूत्रशेषो युक्त इत्याह- तस्मादिति ।
अन्यादृशौ सत्यावित्यर्थः ।

ज्ञानाज्ञानकृतावाविर्भावतिरोभावाविति स्थिते भेदो ऽप्यंशांशित्वकृतो निरस्त इत्याह- एवमिति ।
अंशादिशून्यत्वमसङ्गत्वम् ।
आत्मा द्रव्यत्वव्याप्यजातिशून्यः विभुत्वात्, व्योमवदित्यात्मैक्यसिद्धेर्भेदो मिथ्येत्यर्थः ।
प्रजापतिवाक्याच्च भेदो मिथ्येत्याकाङ्क्षापूर्वकमाह-- कुतश्चेत्यादिना ।
एतद्भेदस्य सत्यत्वमेव नास्तीति कुत इत्यन्वयः छायायां ब्रह्मदृष्टिपरमिदं वाक्यं नाभेदपरमित्यत आह- नापीति ।
यस्य ज्ञानात्कृतकृत्यता सर्वकामप्राप्तिस्तमात्मानमन्विच्छाव इति प्रवृत्तयोरिन्द्रविरोचनयोर्यद्यनात्मच्छायां प्रजापतिर्ब्रूयात्तदा मृषावादि स्यादित्यर्थः ।
प्रथमवत् द्वितीयादिपर्याये व्यावृत्तास्ववस्थासु उनुस्यूतात्मा ब्रह्मत्वेनोक्त इत्याह- तथेति ।
अवस्थाभेदे ऽपयनुस्यूतौ युक्तिमाह- किञ्चेति ।
सुषुप्तौ ज्ञातुर्व्यावृत्तिमाशङ्क्याह- तथा तृतीय इति ।
सषुप्तौ निर्विकल्पज्ञानरूप आत्मास्तीयत्र बृहदारण्यकश्रुतिमाह- नहीति ।
बुद्धेः साक्षिणो नाशो नास्ति, नाशकाभावादित्यर्थः ।
एतमवस्थाभिरसङ्गत्वेनोक्त आत्मैव तुरीये ऽपि ब्रह्मत्वेनोक्त इत्याह- तथेति ।
श्रुतेरेकदेशिव्याख्यां दूषयति- केचित्त्विति ।
जीवपरयोर्भदादिति भावः ।
श्रुतिबाधान्मैवमित्याह- तेषामिति ।
संनिहितो जीव एव सर्वनामार्थ इत्यर्थः ।
उक्तस्य पुनरुक्तौ भूय इति युज्यते ।
तव तु उपक्रान्तपरमात्मनश्चतुर्थ एवोक्तेस्तद्बाद इत्याह- भूय इति ।
लोकसिद्धजीवानुवादेन ब्रह्मत्वं बोध्यत इति स्वमतमुपसंहरति- तस्मादिति ।
व्याख्यानान्तरसंभवादित्यर्थः ।
विलयनं शोधनम् ।
विद्यया महावाक्येनेति यावत् ।
ये तु संसारं सत्यमिच्छन्ति तेषामिदं शारीरकमेवोत्तरमित्याह- अपरे त्वित्यादिना ।
शारीरकस्यार्थं संक्षेपणोपदिशति- एक एवेति ।
अविद्यामाययोर्भेदं निरसितुं सामानाधिकरण्यं, आवरणविक्षेपशक्तिरूपशब्दप्रवृत्तिनिमित्तभेदात् सहप्रयोगः ।
ब्रह्मैवाविद्यया संसरति न ततो ऽन्यो जीव इति शारीरकार्थ इत्यर्थः ।
तर्हि सूत्रकारः किमिति भेदं ब्रूते, तत्राह- यस्त्त्विति ।
परमात्मनो ऽसंसारित्वसिद्यर्थं जीवाद्भेदं द्रढयति ।
तस्यासंसारित्वनिश्चयाभावे तदभेदोक्तावपि जीवस्य संसारित्वानपायादित्यर्थः ।
अधिष्ठानस्य कल्पिताद्भेदे ऽपि कल्पितस्याधिष्ठानान्न पृथक्सत्त्वमित्याह- जीवस्य त्विति ।
कल्पितभेदानुवादस्य फलमाह- एवं हीति ।
सूत्रेष्वभेदो नोक्त इति भ्रान्तिं निरस्यति- प्रतिपाद्यमिति ।
आत्मेति तूपगच्छन्तीत्यादिसूत्राण्यादिपदार्थः ।
नन्वद्वैतस्य शास्त्रार्थत्वे द्वैतापेक्षविधिविरोधः तत्राह- वर्णितश्चेति ।
अद्वैतमजानतः कल्पितद्वैताश्रया विधयो न विदुष इति सर्वमुपपन्नमित्यर्थः

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.5.19
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.5.20
अन्यार्थश् च परामर्शः । ब्ब्स्_1,3.20 ।
अथ यो दहरवाक्यशेषे जीवपरामर्शो दर्शितः - ऽअथ य एष संप्रसादःऽ (छा. 8.3.4) इत्यादि, स दहरे परमेश्वरे व्याख्यायमाने न जीवोपासनोपदेशो न प्रकृतविशेषोपदेश इत्यर्थकत्वं प्राप्नोतीति ।
अत आह- अन्यार्थो ऽयं जीवपरामर्शौ न जीवस्वरूपपर्यवसायी किं तर्हि परमेश्वरस्वरूपपर्यवसायी ।
कथम् ।
संप्रसादशब्दोदितो जीवो जागरितव्यवहारे देहेन्द्रियपञ्जराध्यक्षो भूत्वा तद्वासनानिर्मितांश्च स्वप्नान्नाडीचरो ऽनुभूय श्रान्तः शरणं प्रेप्सुरुभयरूपादपि शरीराभिमानात्समुत्थाय सुषुप्तावस्थायां परं ज्योतिराकाशशब्दितं परं ब्रह्मोपसंपद्य विशेषविज्ञानवत्त्वं च परित्यज्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते ।
यदस्योपसंपत्तव्यं परं ज्योतिर्येन स्वेन रूपेणायमभिनिष्पद्यते स एष आत्मापहतपाप्मत्वादिगुण उपास्य इत्येवमर्थो ऽयं जीवपरामर्शः परमेश्वरवादिनो ऽप्युपपद्यते

एवं प्रजापतिवाक्ये जीवानुवादेन ब्रह्मण एवापहतपाप्मत्वाद्युक्तेर्जीवे तदसंभवान्न जीवो दहर इत्युक्तम् ।
तर्हि जीवपरामर्शस्य का गतिरित्यत आह- अन्यार्थश्चेति ।
सूत्रं व्याचष्टे- अथेत्यादिना ।
प्रकृते दहरे विशेषो गुणस्तदुपदेशो ऽपि नेत्यर्थः ।
तत्र दहरवाक्यशेषरूपं संप्रसादवाक्यमाशङ्कापूर्वकं दहरब्रह्मपरत्वेन व्याचष्टे- कथमित्यादिना

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.5.20
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.5.21
अल्पश्रुतेर् इति चेत् तद् उक्तम् । ब्ब्स्_1,3.21 ।
यदप्युक्तम्, ऽदहरो ऽस्मिन्नन्तराकाशःऽ इत्याकाशस्याल्पत्वं श्रूयमाणं परमेश्वरे नोपपद्यते, जीवस्य त्वाराग्रोपनिमितस्याल्पत्वमवकल्पत इति तस्य परिहारो वक्तव्यः ।
उक्तो ह्यस्य परिहारः परमेश्वरस्यापेक्षिकमल्पत्वमवकल्पत इति ऽअर्भकौकस्त्वात्तद्व्यपदेशाच्च नेति चेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्चऽ (ब्र. 1.2.7) इत्यत्र ।
स एवेह परिहारो ऽनुसंधातव्य इति सूचयति ।
श्रुत्यैव चेदमल्पत्वं प्रत्युक्तं प्रसिद्धेनाकाशेनोपमिमानया ऽयावान्वा अयमाकाशस्तावानेषो ऽन्तर्हृदय आकाशःऽ इति

उपास्यत्वादल्पत्वमुक्तमिति व्याख्याय श्रुत्या निरस्तमित्यर्थान्तरमाह- श्रुत्यैव चेदमिति ।
एवं दहरवाक्यं प्रजापतिवाक्यं च सगुणे निर्गुणे च समन्वितमिति सिद्धम्

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.5.21
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.6.22
6 अनुकृत्यधिकरणम्. सू. 22-23
अनुकृतेस् तस्य च । ब्ब्स्_1,3.22 ।
ऽन तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतो ऽयमाग्निः ।
तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभातिऽ (मु. 2.210) इति समामनन्ति ।
यत्र यं भान्तमनुभाति सर्वं यस्य च भासा सर्वमिदं विभाति स किं तेजोधातुः कश्चिदुत प्राज्ञ आत्मेति विचिकित्सायां तेजोधातुरिति तावत्प्राप्तम् ।
कुतः, तेजोधातूनामेव सुर्यादीनां भानप्रतिषेधात् ।
तेजःस्वभावकं हि चन्द्रतारकादि तेजःस्वभावक एव सुर्यो भासमाने ऽहनि न भासत इति प्रसिद्धम् ।
तथा सह सूर्येण सर्वमिदं चन्द्रतारकादि यस्मिन्न भासते सो ऽपि तेजःस्वभाव एव कश्चिदित्यवगम्यते ।
अनुभानमपि तेजःस्वभावक एवो ऽपपद्यते, समानस्वभावकेष्वनुकारदर्शनात् ।
गच्छन्तमनुगच्छतीतिवत् ।
तस्मात्तेजोधातुः कश्चिदित्येवं प्राप्ते ब्रूमः - प्राज्ञ एवात्मा भवितुमर्हति ।
कस्मात् ।
अनुकृतेः ।
अनुकरणमनुकृतिः ।
यदेतत् ऽतमेव भान्तमनुभाति सर्वम्ऽ इत्यनुभानं, तत्प्राज्ञपरिग्रहे ऽवकल्पते ।
ऽभारूपः सत्यसंकल्पःऽ (छा.
3.14.2) इति हि प्राज्ञमात्मानमामनन्ति ।
न तु तेजोधातुं कञ्चित्सूर्यादयो ऽनुभान्तीति प्रसिद्धम् ।
समत्वाच्च तेजोधातूनां सूर्यादीनां न तेजोधातुमन्यं प्रत्यपेक्षास्ति यं भान्तमनुभायुः ।
नहि प्रदीपः प्रदीपान्तरमनुभाति ।
यदप्युक्तं समानस्वभावकेष्वनुकारो दृश्यत इति ।
नायमेकान्तो नियमः ।
भिन्नस्वभावकेष्वपि ह्यनुकारो दृश्यते ।
यथा सुतप्तो ऽयःपिण्डो ऽग्न्यनुकृतिरग्निं दहन्तमनुदहति, भौमं वा रजो वायुं वहन्तमनुवहन्तीति ।
अनुकृतेरित्यनुभानमसूसुचत् ।
तस्य चेति चतुर्थं पादमस्य श्लोकस्य सूचयति ।
ऽतस्य भासा सर्वमिदं विभातिऽ इति तधेतुकं भानं सूर्यादेरुच्यमानं प्राज्ञमात्मानं गमयति ।
ऽतद्देवा ज्योतिषां ज्योतिरायुर्हेपासते ऽमृतम्ऽ (बृ. 4.4.16) इति हि प्राज्ञमात्मानमामनन्ति ।
तेजोन्तरेण सुर्यादितेजो विभातीत्यप्रसिद्धं विरुद्धं च, तेजोन्तरेण तेजोन्तरस्य प्रतिधातात् ।
अथवा न सूर्यादीनमेव श्लोकपरिपठितानामिदं तद्धेतुकं विभानमुच्यते ।
किं तर्हि ऽसर्वमिदम्ऽ इत्यविशेषश्रुतेः सर्वस्यैवास्य नामरूपक्रियाकारकफलजातस्य याभिव्यक्तिः सा ब्रह्मज्योतिःसत्तानिमित्ता ।
यथा सूर्यादिज्योतिःसत्तानिमित्ता सर्वस्य रूपजातस्याभिव्यक्तिस्तद्वत् ।
ऽन तत्र सूर्यो भातिऽ इति च तत्रशब्दमाहरन्प्रकृतग्रहणं दर्शयति ।
प्रकृतं च ब्रह्म ऽयस्मिन्द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतम्ऽ (मु. 2.2.5) इत्यादिना ।
अनन्तरं च ऽहिरण्मये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्फलम् ।
तच्छुभ्रं ज्योतिषां ज्योतिस्तद्यदात्मविदो विदुःऽ इति ।
कथं तज्ज्योतिषां ज्योतिरित्यत इदमुत्थितम्-ऽन तत्र सूर्यो भातिऽ इति ।
यदप्युक्तं सूर्यादीनां तेजसां भानप्रतिषेधस्तेजोधातावेवन्यस्मिन्नवकल्पते सूर्य इवेतरेषामिति ।
तत्र तु स एव तेजोधातुरन्यो न संभवतीत्युपपादितम् ।
ब्रह्मण्यपि चैषां भानप्रतिषेधो ऽवकल्पते ।
यतो यदुपलभन्ते तत्सर्वं ब्रह्मणैव ज्योतिषोपलभ्यते, ब्रह्म तु नान्येन ज्योतिषोपलभ्यते स्वयं ज्योतिःस्वरूपत्वात्, येन सूर्यादयस्तस्मिन्भायुः ।
ब्रह्म ह्यान्यद्व्यनक्ति नतु ब्रह्मान्येन व्यज्यते ।
ऽआत्मनैवायं ज्योतिषास्तेऽ (बृ. 4.3.6), ऽआगृह्यो नहि गृह्यतेऽ (बृ. 4.2.4) इत्यादिश्रुतिभ्यः

fन्: तत्र तारकान्तराणि चन्द्रादि च न भाति तं न भासयतीति यावत् ।
प्राज्ञत्वं स्वप्रकाशकत्वं भासकत्वार्थमुक्तम् ।
अनुकारः अनुभानम् ।
विरजं आगन्तुकमलशून्यम् ।
शुभ्रं नैसर्गिकमलशून्यम् ।
अनुकृतेस्तस्य च ।
मुण्डकवाक्यमुदाहरति- न तत्रेति ।
तस्मिन् ब्रह्मणि विषये न भाति, तं न भासयतीति यावत् ।
यदा चन्द्रभास्करादिर्न भासयति तदा अल्पदीप्तेरग्नेः का कथेत्याह- कुत इति ।
किञ्च सर्वस्य सूर्यादेस्तद्भास्यत्वान्न तद्भासकत्वमित्याह- तमेवेति ।
अनुगमनवदनुमानं स्वगतमिति शङ्कां निरस्यति- तस्येति ।
तत्रेति सप्तम्याः सति विषये च साधारण्यात्संशयमाह- तत्रेति ।
पूर्वत्रात्मश्रुत्यादिबलादाकाशशब्दस्य रूढित्यागादीश्वरे वृत्तिराश्रिता ।
तथेहापि सतिसप्तमीबलाद्वर्तमानार्थत्यागेन यस्मिन्सति सूर्यादयो न भास्यन्ति स तेजोविशेष उपास्य इति भविष्यदर्थे वृत्तिराश्रयणीया ।
अधुना भासमाने सूर्यादौ न भातीति विरोधादिति दृष्टान्तेन पूर्वपक्षयति- तेजोधातुरिति ।
तेजोधानं, निर्गुणस्वयञ्ज्योतिरात्मज्ञानमित्युभयत्र फलम् ।
तेजोधातुत्वे लिङ्गमाह- तेजोधातूनामिति ।
यत्तेजसो ऽभिभावकं तत्तेज इति व्याप्तिमाह- तेजःस्वभावकमिति ।
यस्मिन्सति यन्न भाति तदनु तद्भातीति विरुद्धमित्यत आह- अनुभानमिति ।
ततो निकृष्टभानं विवक्षितमिति भावः ।
मुख्यसंभवे विवक्षानुपपत्तेः मुख्यानुभानलिङ्गात्सर्वभासकः परमात्मा स्वप्रकाशको ऽत्र ग्राह्य इति सिद्धान्तमाह- प्राज्ञ इति ।
प्राज्ञत्वं स्वप्रकाशकत्वं भासकत्वार्थमुक्तम् ।
तत्र श्रुतिमाह- भारूप इति ।
मानाभावाच्च तेजोधातुर्ना ग्राह्य इत्याह- न त्विति ।
किञ्च सूर्यादयस्तेजोन्तरभानमनु न भान्ति, तेजस्त्वात्, प्रदीपवदित्याह- समत्वाच्चेति ।
यो ऽयमनुकरोति स तज्जातीय इति नियमो नास्तीत्याह- नायमेकान्त इति ।
पौनरुक्त्यमाशङ्क्योक्तानुवादपूर्वकं सूत्रोक्तं हेत्वन्तरं व्याचष्टे- अनुकृतेरिति ।
ऽतमेव भान्तम्ऽइत्येवकारोक्तं तद्भानं विना सर्वस्य पृथग्भानाभावरूपमनुभानमनुकृतेरित्यनेनोक्तम्- तस्य चेति ।
सर्वभासकत्वमुक्तमित्यपौनरुक्त्यमित्यर्थः ।
आत्मनः सूर्यादिभासकत्वं श्रुत्यन्तरप्रसिद्धमविरुद्धं चेत्याह- तद्देवा इति ।
सर्वशब्दः प्रकृतसूर्यादिवाचकत्वेन व्याख्यातः ।
संप्रति तस्यासंकुचद्वृत्तितां मत्वार्थान्तरमाह- अथवेति ।
तत्रेति सर्वनामश्रुत्या प्रकृतं ब्रह्म ग्राह्यमित्याह- न तत्र सूर्य इति ।
किञ्च स्पष्टब्रह्मपरपूर्वमन्त्राकाङ्क्षापूरकत्वादयं मन्त्रो ब्रह्मपर इत्याह- अनन्तरं चेति ।
हिरण्मये ज्योतिर्मये अन्नमयाद्यपेक्षया परे कोशे आनन्दमयाख्ये पुच्छशब्दितं ब्रह्म विरजं आगन्तुकमलशून्यं, निष्कलं निरवयवं, शुभ्रं नैसर्गिकमलशून्यं, सूर्यादिसाक्षिभूतं ब्रह्मवित्प्रसिद्धमित्यर्थः ।
सतिसप्तमीपक्षमनुवदति- यदपीति ।
सूर्याद्यभिभावकतेजोधातौ प्रामाणिके तस्येह ग्रहणशङ्का स्यात्, न तत्र प्रमाणमस्तीत्याह- तत्रेति ।
सिद्धान्ते तत्रेति वाक्यार्थः कथमित्याशङ्क्याह- ब्रह्मण्यपीति ।
सतिसप्तमीपक्षे न भातीति श्रुतं वर्तमानत्वं त्यक्त्वा तस्मिन्सति न भास्यन्तीत्यश्रुतभविष्यत्त्वं कल्पनीयं प्रत्यक्षविरोधनिरासाय ।
विषयसप्तमीपक्षे तु न भासयतीत्यश्रुतणिजध्याहारमात्रं कल्प्यं न श्रुतत्याग इति लाघवं, अतो ब्रह्मणि विषये सूर्यादेर्भासकत्वनिषेधेन ब्रह्मभास्यत्वमुच्यत इत्यर्थः ।
येनान्याभास्यत्वेन हेतुना सूर्यादयस्तस्मिन्ब्रह्मणि विषये भासकाः स्युस्तथा तु ब्रह्मान्येन नोपलभ्यते स्वप्रकाशत्वादिति योजना ।
उक्तमेव श्रुत्यन्तरेण द्रढयति- ब्रह्मेति ।
स्वप्रकाशत्वे ऽन्याभास्यत्वे च श्रुतिद्वयम् ।
ग्रहणायोग्यत्वादग्राह्य इत्यर्थः

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.6.22
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.6.23
अपि च स्मर्यते । ब्ब्स्_1,3.23 ।
अपिचेदृग्रूपत्वं प्राज्ञस्यैवैत्मनः स्मर्यते भगवद्गीतासु- ऽन तद्भासयते सूर्यो न शशाङ् को न पावकः ।
यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं ममऽ (15.6) इति, ऽयदादित्यगतं तेजो जगद्भासयते ऽखिलम् ।
यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम्ऽ (15.12) इति च

णिजध्याहारपक्षे स्मृतिबलमप्यस्तीत्याह- अपिचेति ।
सूत्रं व्याचष्टे- अपिचेति ।
अभास्यत्वे सर्वभासकत्वे च श्लोकद्वयं द्रष्टव्यम् ।
तस्मादनुभानमन्त्रो ब्रह्मणि समन्वित इति सिद्धम्

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.6.23
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.7.24
7 प्रमिताधिकरणम् । सू. 24-25
शब्दाद् एव प्रमितः । ब्ब्स्_1,3.24 ।
ऽअङ्गुष्टमात्रः पुरुषः मध्य आत्मनि तिष्ठतिऽ इति श्रूयते ।
तथा अङ्गुष्टमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः ।
ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स उ श्व एतद्वै तत्ऽ (का. 2.4.13) इति च ।
तत्र यो ऽयमङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः श्रूयते स किं विज्ञानात्मा किंवा परमात्मेति संशयः ।
तत्र परिमाणोपदेशात्तावद्विज्ञानात्मेति प्राप्तम् ।
नह्यनन्तायामविस्तारस्य परमात्मनो ऽङ्गुष्ठपरिमाणमुपपद्यते ।
विज्ञानात्मननस्तूपाधिमत्त्वात्संभवति कयाचित्कल्पनयाङ्गुष्ठमात्रत्वम् ।
स्मृतेश्च- ऽअथ सत्यवतः कायात्पाशबद्धं वशं गतम् ।
अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्षं यमो बलात्ऽ ॥
(म.भा. 3.297.17)
इति ।
नहि परमेश्वरो बलाद्यमेन निष्क्रष्टुं शक्यस्तेन तत्र संसार्यङ्गुष्ठमात्रो निश्चितः स एवेहापीत्येवं प्राप्ते ब्रूमः - परमात्मैवायमङ्गुष्ठमात्रपरिमितः पुरुषो भवितुमर्हति ।
कस्मात्, शब्दात्, ऽईशानो भूतभव्यस्यऽ इति ।
नह्यन्यः परमेश्वराद्भूतभव्यस्य निरङ् कुशमीशिता ।
ऽएतद्वै तत्ऽ इति च प्रकृतं पृष्टमिहानुसंदधाति ।
एतद्वै तद्यत्पृष्टं ब्रह्मेत्यर्थः ।
पृष्टं चेह ब्रह्म ऽअन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् ।
अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वदऽ (का. 1.2.14) इति शब्दादेवेत्यभिधानश्रुतेरेवेशान इति परमेश्वरो ऽयं गम्यत इत्यर्थः

कथं पुनः सर्वगतस्य परमात्मनः परिमाणोपदेश इत्यत्र ब्रूमः -
fन्: आत्मनि देहे मध्ये हृदयसप्रनीत्यर्थः ।
भूतभव्यग्रहणं भवतो ऽपि प्रदर्शनार्थम् कालत्रयनियन्तेत्यर्थः ।
कयाचिदिति हृदयकमलकोशस्य जीवोपलब्धिस्थानस्याङ्गुष्ठमात्रतयेत्यर्थः ।
शब्दादेव प्रमितः ।
काठकवाक्यं पठति- अङ्गुष्ठेति ।
पुरुषः पूर्णो ऽप्यात्मनि देहमध्ये अङ्गुष्ठमात्रे हृदये तिष्ठतीत्यङ्गुष्ठमात्र इत्युच्यते, तस्यैव परमात्मत्ववादिवाक्यान्तरमाह- तथेति ।
अधूमकमिति पठनीयम् ।
यो ऽङ्गुष्ठमात्रो जीवः स वस्तुतो निर्धूमज्योतिर्वन्निर्मलप्रकाशरूप इति तमर्थं संशोध्य तस्य ब्रह्मत्वमाह- ईशान इति ।
तस्याद्वितीयत्वमाह -स एवेति ।
कालत्रये ऽपि स एवास्ति नान्यत्किञ्चित् ।
यन्नचिकेतसा पृष्टं ब्रह्म तदेतदेवेत्यर्थः ।
परिमाणेशानशब्दाभ्यां संशयमाह- तत्रेति ।
यथानुभानादिलिङ्गात् णिजध्याहरेण सूर्याद्यगोचरो ब्रह्मेत्युक्तं तथा प्रथमश्रुतपरिमाणलिङ्गाज्जीवप्रतीतावीशानो ऽस्मीति ध्यायेदिति विध्यध्याहरेण ध्यानपरं वाक्यमिति पूर्वपक्षयति- तत्र परिमाणेति ।
पूर्वपक्षे ब्रह्मदृष्ट्या जीवोपास्तिः, सिद्धान्ते तु प्रत्यग्ब्रह्मैक्यज्ञानं फलमिति मन्तव्यम् ।
आयामो दैध्यं, विस्तारो महत्त्वमिति भेदः ।
कयाचिदिति ।
अङ्गुष्ठमात्रहृदयस्य विज्ञानशब्दितबुद्यभेदाध्यासकल्पनयेत्यर्थः ।
स्मृतिसंवादादप्यङ्गुष्ठमात्रो जीवैत्याह- स्मृतेश्चेति ।
अथ मरणानन्तरं यमपाशौर्बद्धं कर्मवशं प्राप्तमित्यर्थः ।
तत्रापीश्वरः किं न स्यादित्यत आह-- नहीति ।
ऽप्रभवति संयमने ममापि विष्णुःऽइति यमस्येश्वरनियम्यत्वस्मरणादिति भावः ।
भूतभव्यस्वेत्युपपदाद्बाधकाभावाच्च ईशान इतीशत्वशब्दान्निरङ्कुशमीशिता भातीति श्रुत्या लिङ्गं बाध्यामिति सिद्धान्तयति- परमात्मैवेति ।
प्रकरणाच्च ब्रह्मपरमिदं वाक्यमित्याह- एतदिति ।
शब्दो वाक्यं लिङ्गाद्दुर्बलमित्याशङ्क्याह- शब्दादिति

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.7.24
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.7.25
हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् । ब्ब्स्_1,3.25 ।
सर्वगतस्यापि परमात्मनो हृदये ऽवस्थानमपेक्ष्याङ्गुष्ठमात्रत्वमिदमुच्यते ।
आकाशस्येव वंशपर्वापेक्षमरत्रिमात्रत्वम् ।
नह्यञ्जसातिमात्रस्य परमात्मनो ऽङ्गुष्ठमात्रत्वमुपपद्यते ।
न चान्यः परमात्मन इह ग्रहणमर्हतीशानशब्दादिभ्य इत्युक्तम् ।
ननु प्रतिप्राणिभेदं हृदयानामनवस्थितत्वादपेक्षमप्यङ्गुष्ठमात्रत्वं नोपपद्यत इत्यत उत्तरमुच्यते- मनुष्याधिकारत्वादिति ।
शास्त्रं ह्यविशेषप्रवृत्तमपि मनुष्यानेवाधिकरोति,
शक्तत्वादर्थित्वादपर्युदस्तत्वादुपनयनादिशास्त्राच्चेति वर्णितमेतदधिकारलक्षणे (जै. 6.1) ।
मनुष्याणां च नियतपरिमाणः कायः ।
औचित्येन नियतपरिमाणमेव चैषामङ्गुष्ठमात्रं हृदयम् ।
अतो मनुष्याधिकारत्वाच्छास्त्रस्य मनुष्यहृदयावस्थानापेक्षमङ्गुष्ठमात्रत्वमुपपन्नं परमात्मनः ।
यदप्युक्तं परिमाणोपदेशात्स्मृतेश्च संसार्येवायमङ्गुष्टमात्रः प्रत्येतव्य इति, तत्प्रत्युच्यते- ऽस आत्मा तत्त्वमसिऽ इत्यादिवत्संसारिण एव सतो ऽङ्गुष्ठमात्रस्य ब्रह्मत्वमिदमुपदिश्यत इति ।
द्विरूपा हि वेदान्तवाक्यानां प्रवृत्तिः, क्वचित्परमात्मस्वरूपनिरूपणपरा क्वचिद्विज्ञानात्मनः परमात्मैकत्वोपदेशपरा ।
तदत्र विज्ञानात्मनः परमात्मनैकत्वमुपदिश्यते नाङ्गुष्ठमात्रत्वं कस्यचित् ।
एतमेवार्थं परेण स्फुटीकरिष्यति- ऽअङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः ।
तं स्वाच्छरीरात्प्रवृहेन्मुञ्जादिवेषिकां धैर्येण ।
तं विद्याच्छुक्रममृतम्ऽ (का. 2.6.17) इति

fन्: सकनिष्ठः करो ऽरत्निः ।
अत्र मनुष्यशब्दस्त्रैवर्णिकपरः ।
ऽशूद्रो यज्ञे ऽनवकॢप्तःऽ इति पर्युदासात्, उपनीयत, तमध्यापयीत, इति शूद्राधिकारवारणम् ।
शरीरात्स्थूलात्सूक्ष्माच्च तं जीवं प्रवृहेत्पृथक्कर्यात् ।
धैर्येण शमादिनेति यावत् ।
करः सकनिष्ठो ऽरत्रिः ।
मुख्याङ्गुष्ठमात्रो जीवो गृह्यतां किं गौणग्रहणेनेत्यत आह- न चान्य इति ।
सति संभवे मुख्यग्रहो न्याय्यः ।
अत्र तु श्रुतिविरोधादसंभव इति गौणग्रह इत्यर्थ ।
मनुष्यानेवेति ।
त्रैवर्णिकानेवेत्यर्थः ।
शक्तत्वादित्यनेन पश्चादीनां देवानामृषीणां चाधिकारो वारितः ।
तत्र पश्वादीनां शास्त्रार्थज्ञानादिसामग्र्यभावात्कर्मण्यशक्तिः ।
इन्द्रादेः स्वदेवताके कर्मणि स्वोद्देशेन द्रव्यत्यागायोगादशक्तिः ।
ऋषीणामार्षेयवरणे ऋष्यन्तराभावादशक्तिः ।
अर्थित्वादित्यनेन निष्कामानां मुमुक्षूणां स्थावराणां चाधिकारो वारितः ।
तत्र मुमुक्षूणां शुद्यर्थित्वे नित्यादिष्वधिकारो न काम्येषु ।
शुद्धचित्तानां मोक्षार्थित्वे श्रवणादिषु व्यञ्जकेष्वधिकारो न कर्मस्विति मन्तव्यम् ।
शूद्रस्याधिकारं निरस्यति- अपर्युदस्तत्वादिति ।
शूद्रो ऽयज्ञे ऽवनकॢप्तःऽइति पर्युदासात्, उपनयीत तमध्यापयीत इति शास्त्राच्च न शूद्रस्य वैदिके कर्मण्यधिकारः ।
तस्यैकजातित्वस्मृतेरूपनयनप्रयुक्तद्विजातित्वाभावेन वेदाध्ययनाभावात् ।
अत्रापेक्षितो न्यायः षष्ठाध्याये वर्णित इत्याह- वर्णितमिति ।
ऽस्वर्गकामो यजेतऽइत्यादिशास्त्रस्याविशेषण सर्वान्फलार्थिनः प्रति प्रवृत्तत्वात्, प्राणिमात्रस्य सुखार्थित्वाच्च फलार्थे कर्मणि पश्वादीनामप्यधिकार इत्याशङ्क्योक्तरित्यातेषां शक्तत्वाद्यभावात्स्वर्गकामपदं मनुष्यपरतया संकोच्य मनुष्याधिकारत्वे स्थापिते चतुर्वर्ण्याधिकारित्वमाशङ्क्य ऽवसन्ते ब्राह्मणो ऽग्नीनादधीत ग्रीष्मे राजन्यः शरदि वैश्यःऽइति त्रयाणामेवाग्निसंबन्धश्चवणात्तेषामेवाधिकार इति वर्णितमित्यर्थः ।
अस्तु, प्रस्तुते किमायातं, तत्राह- मनुष्याणां चेति ।
प्रायेण सप्तवितस्तिपरिमितो मनुष्यदेहैत्यर्थः ।
एवमङ्गुष्ठशब्दो हृत्परिमाणवाचकस्तत्रस्थं ब्रह्म लक्षयतीत्युक्तम् ।
संप्रति तच्छब्देनाङ्गुष्ठमात्रं जीवमनूद्यायमीशान इति ब्रह्माभेदो बोध्य इति वक्तुमनुवदति- यदपीति ।
प्रतिपाद्याभेदविरोधादनुवाद्याङ्गुष्ठमात्रत्वं बाध्यं, तात्पर्यार्थस्य बलवत्त्वादित्याह- तदीति ।
क्वचित् ऽअस्थूलम्ऽइत्यादौ ।
क्वचित् ऽतत्त्वमसिऽइत्यादौ ।
[ननु परमात्मनो ऽङ्गुष्ठपरिमाणत्वं न संभवतीति सूत्रकारेण हृदयापेक्षमङ्गुष्ठमात्रत्वमुक्तं,
द्विविधेत्यादिभाष्यात्तु जीवमुद्दिश्य ब्रह्मत्वबोधनमिति प्रतीयत इति सूत्रार्थास्पर्शित्वाद्भाष्यमनुपपन्नमिति चेत्, न, भाष्यतात्पर्यानभिज्ञानात् ।
कठवल्लीवाक्यस्यावान्तरतात्पर्यमेकं महातात्पर्यं चैकम् ।
तत्रावान्तरतात्पर्यमुपास्ये ब्रह्मणि, महातात्पर्यं च ज्ञेये ब्रह्मणि ।
अत एव भाष्यकारैर्वाक्यद्वयोपन्यासःकृतः ।
अत एवोपासनाफलं कठवल्ल्यामेव-ऽशतं चैका च हृदयस्य नाड्यःऽइत्यादिना बोधितम् ।
अत एव चतुर्थाध्याये द्वितीयचरणे ऽतदोकःऽइति सूत्रे हार्दविद्यां प्रकृत्य समामनन्ति इति भाष्यकारैः प्रथमवाक्यस्य उपास्ये ब्रह्मणि तात्पर्यमिति प्रकटीकृतम् ।
इत्थं चात्रत्यभाष्यं महातात्पर्याभिप्रायकमिति द्रष्टव्यम् ।
रामानुजभाष्यकृता तु पूर्वपक्षो ऽस्मद्भाष्यतात्पर्याज्ञानेनैव कृत इत्यवधेयम् ।
एकत्वार्थे वाक्यशेषमनुकूलयति- एतमिति ।
श्रुतिर्यमो वा द्रष्टव्यः ।
तं जीवं प्रवृहेत्पृथक्कुर्यात्, धैर्येण बलवदिन्द्रियनिग्रहादिना, तं विविक्तमात्मानं शुक्लं स्वप्रकाशममृतं कूटस्थं ब्रह्म जानीयादित्यर्थः ।
तस्मात्कठवाक्यं प्रत्यग्ब्रह्मणि ज्ञेये समन्वितमिति सिद्धम्

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.7.25
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.8.26
8 देवताधिकरणम् । सू. 26-33
तदुपर्य् अपि बादरायणः संभवात् । ब्ब्स्_1,3.26 ।
अङ्गुष्ठमात्रश्रुतिर्मनुष्यहृदयापेक्षया मनुष्याधिकारत्वाच्छास्त्रस्येत्युक्तं, तत्प्रसङ्गेनेदमुच्यते ।
बाढं मनुष्याधिकारेति शास्त्रम् ।
नतु मनुष्यानेवेतीह ब्रह्मज्ञाने नियमो ऽस्ति ।
तेषां मनुष्याणामुपरिष्टाद्ये देवादयस्तानप्यधिकरोति शास्त्रमिति बादरायण आचार्यो मन्यन्ते ।
कस्मात् ।
संभवात् ।
संभवति हि तेषामप्यर्थित्वाद्यधिकारकारणम् ।
तत्रार्थित्वं तावन्मोक्षविषयं देवादीनामपि संभवति विकारविषयविभूत्यनित्यत्वालोचनादिनिमित्तम् ।
तथा सामर्थ्यमपि तेषां संभवति, मन्त्रार्थवादेतिहासपुराणलोकेभ्यो विग्रहवत्त्वाद्यवगमात् ।
नच तेषां कश्चित्प्रतिषेधो ऽस्ति ।
नचोपनयनशास्त्रेणैषामधिकारो निवर्त्येत, उपनयनस्य वेदाध्ययनार्थत्वात् ।
तेषां च स्वयंप्रतिभातवेदत्वात् ।
अपिचैषां विद्याग्रहणार्थं ब्रह्मचर्यादि दर्शयति- ऽएकशतं ह वै वर्षाणि मघवान्प्रजापतौ ब्रह्मचर्यमुवासऽ (छा. 8.11.3), ऽभृगुर्वै वारुणिः ।
वरुणं पितरमुपससार ।
अधीहि भगवो ब्रह्मऽ (तै. 3.1) इत्यादि ।
यदपि कर्मस्वनधिकारकारणमुक्तम्- ऽन देवानां देवतान्तराभावात्ऽ इति, ऽन ऋषीणामार्षेयान्तराभावात्ऽ (जै.6.1.6,7) इति ।
न तद्विद्यास्वस्ति ।
नहीन्द्रादीनां विद्यास्वधक्रियमाणानामिन्द्राद्युद्देशेन किञ्चित्कृत्यमस्ति ।
नच भृग्वादीनां भृग्वादिसगोत्रतया ।
तस्माद्देवादीनामपि विद्यास्वधिकारः केन वार्यते ।
देवाद्यधिकारे ऽप्यङ्गुष्टमात्रश्रुतिः स्वाङ्गुष्ठापेक्षया न विरुध्यते

fन्: देवानां कर्मसु नाधिकारः, देवतान्तराणामुद्देश्यानामभावादिति प्रथमसूत्रार्थः ।
ऋषीणामपि न, ऋष्यान्तराभावादृषियुक्ते कर्मण्यशक्तेरिति द्वितीयसूत्रार्थः ।
तत् असामर्थ्यरूपं कारणम् ।
शास्त्रस्य मनुष्याधिकारत्वे देवादीनां ब्रह्मविद्यायमाप्यनधिकारः स्यादित्याशङ्क्याह- तदुपर्यपि बादरायणः संभवात् ।
ननु समन्वयाध्याये ऽधिकारचिन्ता न संगतेत्यत आह- उङ्गुष्ठेति ।
स्मृतस्योपेक्षानर्हत्वं प्रसङ्गः ।
अत्र मनुष्याधिकारत्वोक्त्या स्मृतानां देवादिनां वेदान्तश्रवणादावधिकारो ऽस्ति न वेति संदेहे भोगासक्तानां वैराग्याद्यसंभवान्नेति प्राप्ते सिद्धान्तमाह- बाढमिति ।
एवमधिकारविचारात्मकाधिकरणद्वयस्य प्रसङ्गिकी संगतिः ।
अत्र पूर्वपक्षे देवादिनां ज्ञानानधिकाराद्देवत्वप्राप्तिद्वारा क्रममुक्तिफलासु दहराद्युपासनासु क्रममुक्त्यर्थिनां मनुष्याणामप्रवृत्तिः फलं, सिद्धान्ते तु प्रवृत्तिः ।
उपासनाभिर्देवत्वं प्राप्तानां श्रवणादिना ज्ञानान्मुक्तिसंभवादिति सफलो ऽयं विचारः ननु भोगासक्तानां तेषां मोक्षार्थित्वाभावान्नाधिकार इत्यत आह- अर्थित्वं तावदिति ।
विकारत्वेनानृतविषयसुखस्य क्षयासूयादिदोषद्दष्ट्या निरतिशयसुखमोक्षार्थित्वं सत्त्वप्रकृतीनां देवानां संभवतीत्यर्थः ।
नन्विन्द्राय स्वाहेत्यादौ चतुर्थ्यन्तशब्दातिरिक्ता विग्रहवती देवता नास्ति, शब्दस्य चासामर्थ्यान्नाधिकार इत्यत आह-- तथेति ।
अर्थित्ववदित्यर्थः ।
अपर्युदस्तत्वमाह- नचतेषामिति ।
ऽशूद्रो यज्ञे ऽनवल्कृप्तःऽइतिवद्देवादीनां विद्याधिकारनिषेधो नास्तीत्यर्थः ।
ननु विग्रहवत्त्वेन दृष्टसामर्थ्ये सत्यप्युपनयनाभावाच्छास्त्रीयं सामर्थ्यं नास्तीत्यत आह -न चेति ।
जन्मान्तराध्ययनबलात्स्वयमेव प्रतिभाताः स्मृता वेदा येषां ते तथा तद्भावादित्यर्थः ।
बालादिषु प्रविष्टपिशाचादीनां वेदोद्घोषदर्शनाद्देवयोनीनां जन्मान्तरस्मरणमस्तीति स्मृतवेदान्तानामर्थविचारो युक्त इत्यर्थः ।
देवानामृषीणां च विद्याधिकारे कारणमर्थित्वादिकमुक्त्वा श्रौतं गुरुकुलवासादिलिङ्गमाह- अपिचेति ।
ननु ब्रह्मविद्या देवादीन्नाधिकरोति, वेदार्थत्वात्, अग्निहोत्रवदित्यत आह- यदपीति ।
देवानां कर्मसु नाधिकारः,
देवतान्तराणामुद्देश्यानामभावादिति प्रथमसूत्रार्थः ।
ऋषीणामनधिकारः, ऋष्यन्तराभावादृषियुक्ते कर्मण्यशक्तेरिति द्वितीयसूत्रार्थः ।
असामर्थ्यमुपाधिरिति परिहरति- न तदिति ।
असामर्थ्यरूपं कारणमित्यर्थः ।
न ह्यस्ति येनासामर्थ्यं स्यादिति शेषः ।
ऽतद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत्तथर्षीणाम्ऽइतिवाक्यबाधो ऽप्यनुमानस्य द्रष्टव्यः ।
ननु देवादीन्प्रत्यङ्कुष्ठमात्रश्रुतिः कथं,
तेषां महादेहत्वेन हृदयस्यास्मदङ्गुष्ठमात्रत्वाभावात् ।
अतः श्रुतिषु तेषां नाधिकार इत्यत आह- देवाद्यधिकारे ऽपीति

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.8.26
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.8.27
विरोधः कर्मणीति चेन् नानेकप्रतिपत्तेर् दर्शनात् । ब्ब्स्_1,3.27 ।
स्यादेतत्, यदि विग्रहवत्त्वाद्यभ्युपगमेन देवादीनां विद्यास्वधिकारो वर्ण्येत विग्रहवत्त्वादृत्विगादिन्द्रादीनामपि स्वरूपसंनिधानेन कर्माङ्गभावो ऽभ्युपगम्येत ।
तदा च विरोधः कर्मणि स्यात् ।
नहीन्द्रादीनां स्वरूपसंनिधानेन यागे ऽङ्गभावो दृश्यते ।
नच संभवति ।
बहुषु यागेषु युगपदेकस्येन्द्रस्य स्वरूपसंनिधानतानुपपत्तेरिति चेत् ।
नायमस्ति विरोधः ।
कस्मात् ।
अनेकप्रतिपत्तेः ।
एकस्यापि देवतात्मनो युगपदनेकस्वरूपप्रतिपत्तिः संभवति ।
कथमेतदवगम्यते ।
दर्शनात् ।
तथाहि-ऽकति देवाःऽ इत्युपक्रम्य ऽत्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्राऽ इति निरुच्य ऽकतम तेऽ इत्यस्यां पृच्छायाम् ऽमहिमान एवैषामेते त्रयस्त्रिंशत्त्वेव देवाःऽ (बृ. 3.9.1,2) इति निर्ब्रुवती श्रुतिरेकैकस्य देवतात्मनो युगपदनेकरूपतां दर्शयति ।
तथा त्रयस्त्रिंशतो ऽपि षडाद्यन्तर्भावक्रमेण ऽकतम एको देव इति प्राणःऽ इति प्राणैकरूपतां देवानां दर्शयन्ती तस्यैकस्य प्राणस्य युगपदनेकरूपतां दर्शयति ।
तथा स्मृतिरपि- ऽआत्मनो वै शरीराणि बहूनि भरतर्षभ ॥
योगी कुर्याद्बलं प्राप्य तैश्च सर्वैर्महीं चरेत् ॥
प्राप्नुयाद्विषयान्कैश्चिदुग्रं तपश्चरेत् ॥
संक्षिपेच्च पुनस्तानि सूर्यो रश्मिगणानिवऽ ॥
इत्येवञ्जातीयका प्राप्ताणिमाद्यैश्वर्याणां योगिनामपि युगपदनेकशरीरयोगं दर्शयति ।
किमु वक्तव्यमाजानसिद्धानां देवानाम् ।
अनेकरूपप्रतिपत्तिसंभवाच्चैकैका देवता बहुभी रूपैरात्मानं प्रविभज्य बहुषु यागेषु युगपदङ्गभावं गच्छतीति ।
परैश्च न दृश्यते ऽन्तर्धानादिक्रियायोगादित्युपपद्यते ॥
अनेकप्रतिपत्तेर्दर्शनादित्यस्यापरा व्याख्या- विग्रहवतामपि कर्माङ्गभावचोदनास्वनेका प्रतिपत्तिर्दृश्यते ।
क्वचिदेको ऽपि विग्रहवाननेकत्र युगपदङ्गभावं न गच्छति, यथा बहुभिर्भोजयद्भिर्नैको ब्राह्मणो युगपद्भोज्यते ।
क्वचिच्चैको ऽपि विग्रहवाननेकत्र युगपदङ्गभावं गच्छति, यथा बहुभिर्नमस्कुर्वाणैरेको ब्राह्मणो युगपन्नमस्क्रियते ।
तद्वदिहोद्देशपरित्यागात्मकत्वाद्यागस्य विग्रहवतीमप्येकां देवतामुद्दिश्य बहवः स्वं स्वं द्रव्यं युगपत्परित्यक्ष्यन्तीति विग्रहवत्त्वे ऽपि देवतानां न किञ्चित्कर्मणि विरुध्यते

fन्: दर्शनात् श्रुतिप्रामाण्यात् ।
वैश्वदेवशास्त्रस्य हि निविदि कति देवा इत्युपक्रम्य शाकल्याय याज्ञवल्क्येन त्रयश्चेत्त्युत्तरम् ।
निविन्नाम शस्यमानदेवतासंख्यावाचकानि मन्त्रपदानि ।
बलं योगसिद्धिम् ।
ऽअणिमा महिमा चैव गरिमा प्राप्तिरीशिता ।
प्राकम्यं च वशित्वं च तत्र कामावसायिताऽ इत्यणिमाद्याः ।
आजानसिद्धानां जन्मनैव प्राप्तिशयानाम् ।
ननु मन्त्रादीनां प्रतीयमानविग्रहवत्त्वे तात्पर्यं कल्पयित्वा देवादीनामधिकार उक्तः, स चायुक्तः, अन्यपराणां तेषां प्रत्यक्षादिविरोधेन स्वार्थे तात्पर्यकल्पनानुपपत्तेरित्याक्षिप्य सूत्रचतुष्टयेन परिहरति- विरोधःकर्मणीत्यादिना ।
वर्ण्येत, तर्हीति शेषः ।
स्वरूपं विग्रहः ।
अभ्युपगमे प्रत्यक्षेण देवता दृश्येत, नच दृश्यते, अतो योग्यानुपलब्ध्या देवताया विग्रहवत्या अभावात्संप्रदानकारकाभावेन कर्मनिष्पत्तिर्न स्यादित्याह- तदा चेति ।
विग्रहस्याङ्गत्वमुपलब्धिबाधितं युक्त्या च न संभवतीत्याह -न चेति ।
तस्मादर्थोपहितशब्द एव देवता, तस्या अचेतनत्वान्न विद्याधिकार इति शङ्कार्थः ।
परिहरति- नायमिति ।
एकस्यापि देवस्य योगबलादनेकदेहप्राप्तिः श्रुतिस्मृतिदर्शनात्संभवति ।
अतो न कर्मणि विरोध इति व्याचष्टे- कस्मादित्यादिना ।
वैश्वदेवशस्त्रे शस्यमानदेवाः कतीति शाकल्येन पृष्टो याज्ञवल्क्यो निविदा ऽत्रयश्चऽइत्यादिरूपयोत्तरं ददौ ।
निविन्नाम शस्यमानदेवसंख्यावाचकः शब्दः ।
षडधिकानि त्रीणि शतानि त्रीणि सहस्राणीति संख्योक्तौ संख्येयस्वरूपप्रश्ने, महिमानो विभूतयः सर्वे देवा एषां त्रयस्त्रिंशद्देवानामतो ऽष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्या इन्द्रः प्रजापतिश्चेति त्रयस्त्रिंशदेवास्ते ऽपि षण्णामग्निपृथिवीवाय्वन्तरिक्षादित्यदिवां महिमानस्ते ऽपि षट्सु देवेष्वन्तर्भवन्ति ।
षट् देवास्त्रिषु लोकेषु त्रयश्च द्वयोरन्नप्राणयोर्द्वै च एकस्मिन्प्राणे हिरण्यगर्भे ऽन्तर्भवत इति दर्शितमित्यर्थः ।
त्रयस्त्रिंशतो ऽपि देवानामिति संबन्धः ।
दर्शनं श्रौतं व्याख्याय स्मार्तं व्याचष्टे- तथा स्मृतिरिति ।
बलं योगसिद्धिम् ।
ऽअणिमा महिमा चैव लघिमा प्राप्तिरीशिता ।
प्राकाम्यं च वशित्वं च यत्रकामावसायिता ॥
ऽइत्यष्टैश्वर्याणि ।
क्षणेन अणुर्महान् लघुर्गुरुश्च भवति योगी ।
अङ्गुल्या चन्द्रस्पर्शः प्राप्तिः ।
ईशिता सृष्टिशक्तिः ।
प्राकाम्यं इच्छानाभिघातः ।
वशित्वं नियमनशक्तिः ।
संकल्पमात्रादिष्टलाभो यत्रकामावसायितेति भेदः ।
अजानसिद्धानां जन्मना सिद्धानामित्यर्थः ।
फलितमाह- अनेकेति ।
अनेकेषु कर्मस्वेकस्य प्रतिपत्तिरङ्गभावः ।
तस्य लोके दर्शनादिति वक्तुं व्यतिरेकमाह- क्वचिदेक इति ।
प्रकृतोपयुक्तमन्वयदृष्टान्तमाह- क्वचिच्चेति

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.8.27
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.8.28
शब्द इति चेन् नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् । ब्ब्स्_1,3.28 ।
मा नाम विग्रहवत्त्वे देवादीनामभ्युपगम्यमाने कर्मणि कश्चिद्विरोधः प्रसञ्जि ।
शब्दे तु विरोधः प्रसज्येत ।
कथम् ।
औत्पत्तिकं हि शब्दस्यार्थेन संबन्धमाश्रित्य ऽअनपेक्षत्वात्ऽ इति वेदस्य प्रामाण्यं स्थापितम् ।
इदानीं तु विग्रहवती देवताभ्युपगम्यमाना यद्यप्यैश्वर्ययोगाद्युगपदनेककर्मसंबन्धीनि हवींषि भुञ्जीत तथापि विग्रहयोगादस्मदादिवज्जननमरणवती सेति नित्यस्य शब्दस्य नित्येनार्थेन नित्ये संबन्धेप्रतीयमाने यद्वैदिके शब्दे प्रामाण्यं स्थितं तस्य विरोधः स्यादिति चेत् ।
नायमप्यस्ति विरोधः ।
कस्मात् ।
अतः प्रभवात् ।
अत एव हि वैदिकाच्छब्दादेवादिकं जगत्प्रभवति ।
ननु जन्माद्यस्य यतः (ब्र. 1.1.2) इत्यत्र ब्रह्मप्रभवत्वं जगतो ऽवधारितं, कथमिह शब्दप्रभवत्वमुच्यते ।
अपिच यदि नाम वैदिकाच्छब्दादस्य प्रभवो ऽभ्युपगतः, कथमेतावता विरोधः शब्दे परिहृतः यावता वसवो रुद्रा आदित्या विश्वेदेवा मरुत इत्येतेर्ऽथा अनित्या एवोत्पत्तिमत्त्वात् ।
तदनित्यत्वे च तद्वाचिनां वैदिकानां वस्वादिशब्दानामनित्यत्वं केन निवार्यते ।
प्रसिद्धं हि लोके देवदत्तस्य पुत्र उत्पन्ने यज्ञदत्त इति तस्य नाम क्रियत इति ।
तस्माद्विरोध एव शब्द इति चेत् ।
न ।
गवादिशब्दार्थसंबन्धनित्यत्वदर्शनात् ।
नहि गवादिव्यक्तीनामुत्पत्तिमत्त्वे तदाकृतीनीमप्युत्पत्तिमत्त्वं स्यात् ।
द्रव्यगुणकर्मणां हि व्यक्तय एवोत्पद्यन्ते नाकृतयः ।
आकृतिभिश्च शब्दानां संबन्धो न व्यक्तिभिः ।
व्यक्तीनामानन्त्यात्संबन्धग्रहणानुपपत्तेः ।
व्यक्तिषूत्पद्यमानास्वप्याकृतीनां नित्यत्वाच्च गवादिशब्देषु कश्चिद्विरोधो दृश्यते ।
तथा देवादिव्यक्तिप्रभवाभ्युपगमे ऽप्याकृतिनित्यत्वान्न कश्चिद्वस्वादिशब्देषु विरोध इति द्रष्टव्यम् ।
आकृतिविशेषस्तु देवादीनां मन्त्रार्थवादादिभ्यो विग्रहवत्त्वाद्यवगमादवगन्तव्यः ।
स्थानविशेषसंबन्धनिमित्ताश्चेन्द्रादिशब्दाः सेनापत्यादिशब्दवत् ।
ततश्च यो यस्तत्तत्स्थानमधिरोहति स स इन्द्रादिशब्दैरभिधीयत इति न दोषो भवति ।
नचेदं शब्दप्रभवत्वं ब्रह्मप्रभवत्ववदुपादानकारणाभिप्रायेणोच्यते ।
कथं तर्हि स्थिते वाचकात्मना नित्ये शब्दे नित्यार्थसंबन्धिनि शब्दव्यवहारयोग्यार्थव्यक्तिनिष्पत्तिरतः प्रभव इत्युच्यते कथं पुनरवगम्यते शब्दात्प्रभवति जगदिति ।
प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ।
प्रत्यक्षं श्रुतिः, प्रामाण्यं प्रत्यनपेक्षत्वात् ।
अनुमानं स्मृतिः, प्रामाण्यं प्रति सापेक्षत्वात् ।
ते हि शब्दपूर्वो सृष्टिं दर्शयतः ।
ऽएते इति वै प्रजापतिर्देवानसृजतासृग्रमिति मनुष्यानिन्दव इति पितृंस्तिरः पवित्रमिति ग्रहानाशव इति स्तोत्रं विश्वानीति शस्त्रमभिसौभगेत्यन्याः प्रजाःऽ इति श्रुतिः ।
तथान्यत्रापि ऽस मनसा वाचं मिथुनं समभवत्ऽ (बृ. 1.2.4) इत्यादिना तत्रतत्र शब्दपूर्विका सृष्टिः श्राव्यते ।
स्मृतिरपि- ऽअनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा ।
आदौ वेदमयी दिव्या यतः सर्वा प्रवृत्तयःऽ ॥
इति ।
उत्सर्गो ऽप्ययं वाचः संप्रदायप्रवर्तनात्मको द्रष्टव्यः, अनादिनिधनाया अन्यादृशस्योत्सर्गस्यासंभवात् ।
तथा ऽनाम रूपं च भूतानां कर्मणां च प्रवर्तनम् ।
वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरःऽ ॥
(मनु. 1.21) इति ।
ऽ सर्वेषां तु स नामानि कर्माणि च पृथक्पृथक् ।
वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक्संस्थाश्च निर्ममेऽ ॥
इति च ।
अपिच चिकीर्षितमर्थमनुतिष्ठंस्तस्य वाचकं शब्दं पूर्वं स्मृत्वा पश्चात्तमर्थमनुष्ठतीति सर्वेषां नः प्रत्यक्षमेतत् ।
तथा प्रजापतेरपि स्रष्टुः सृष्टेः पूर्वं वैदिकाः शब्दा मनसि प्रादुर्बभूवुः, पश्चात्तदनुगतानर्थान्ससर्जेति गम्यते ।
तथाच श्रुतिः - ऽस भूरिति व्याहारत्स भूमिमसृजतऽ (तै.ब्रा. 2.2.4.2) इत्येवमादिका भूरादिशब्देभ्य एव मनसि प्रादुर्भूतेभ्यो भूरादिलोकान्सृष्टान्दर्शयति ।
किमात्मकं पुनः शब्दमभिप्रेत्येदं शब्दप्रभवत्वमुच्यते ।
स्फोटमित्याह ।
वर्णपक्षे हि तेषामुत्पन्नप्रध्वंसित्वान्नित्येभ्यः शब्देभ्यो देवादिव्यक्तीनां प्रभव इत्यनुपपन्नं स्यात् ।
उत्पन्नध्वंसिनश्च वर्णाः, प्रत्युच्चारणमन्यथा चान्यथा च प्रतीयमानत्वात् ।
तथाहि- अदृश्यमानो ऽपि पुरुषविशेषो ऽध्ययनध्वनिश्रवणादेव विशेषतो निर्धार्यते देवदत्तो ऽयमधीते यज्ञदत्तो ऽयमधीते इति ।
नचायं वर्णविषयो ऽन्यथात्वप्रत्ययो मिथ्याज्ञानं, बाधकप्रत्ययाभावात् ।
नच वर्णेभ्योर्ऽथावगतिर्युक्ता ।
न ह्येकैको वर्णोर्ऽथं प्रत्याययेत्, व्यभिचारात् ।
नच वर्णसमुदायप्रत्ययो ऽस्ति, क्रमवत्त्वाद्वर्णानाम् ।
पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनितसंस्कारसहितो ऽन्त्यो वर्णोर्ऽथं प्रत्याययिष्यतीति यद्युच्येत ।
तन्न ।
संबन्धग्रहणापेक्षो हि शब्दः स्वयं प्रतीयमानोर्ऽथं प्रत्याययेद्धूमादिवत् ।
नच पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनितसंस्कारसहितस्यान्त्यवर्णस्य प्रतीतिरस्ति, अप्रत्यक्षत्वात्संस्काराणाम् ।
कार्यप्रत्यायितैः संस्कारैः सहितो ऽन्त्यो वर्णोर्थं प्रत्याययिष्यतीति चेत् ।
न ।
संस्कारकार्यस्यापि स्मरणस्य क्रमवर्तित्वात् ।
तस्मात्स्फोट एव शब्दः ।
स चैचैकवर्णप्रत्ययाहितसंस्कारबीजे ऽन्त्यवर्णप्रत्ययजनितपरि पाके प्रत्ययिन्येकप्रत्ययविषयतया झटिति प्रत्यवभासते ।
नचायमेकप्रत्ययो वर्णविषया स्मृतिः ।
वर्णानामनेकत्वादेकप्रत्ययविषयत्वानुपपत्तेः ।
तस्य च प्रत्युच्चारणं प्रत्यभिज्ञायमानत्वान्नित्यत्वम् ।
भेदप्रत्ययस्य वर्णविषयत्वात् ।
तस्मान्नित्याच्छब्दस्फोटरूपादभिधायकात्क्रियाकारकफललक्षणं जगदभिधेयभूतं प्रभवतीति ।
वर्णा एव तु न शब्दः इति भगवानुपवर्षः.
ननूत्पन्नप्रध्वंसित्वं वर्णान्मुक्तं, तन्न ।
त एवेति प्रत्यभिज्ञानात् ।
सादृश्यात्प्रत्भिज्ञानं केशादिष्विवेति चेत् ।
न ।
प्रत्यभिज्ञानस्य प्रमाणान्तरेण बाधानुपपत्तेः ।
प्रत्यभिज्ञानमाकृतिनिमित्तमिति चेत् ।
न ।
व्यक्तिप्रत्यभिज्ञानात् ।
यदि हि प्रत्युच्चारणं गवादिव्यक्तिवदन्या अन्या वर्णव्यक्तयः प्रतीयेरंस्तत आकृतिनिमित्तं प्रत्यभिज्ञानं स्यात् ।
नत्वेतदस्ति ।
वर्णव्यक्तय एव हि प्रत्युच्चारणं प्रत्यभिज्ञायन्ते ।
द्विर्गोशब्द उच्चारित इति हि प्रतिपत्तिर्न तु द्वौ गोशब्दाविति ।
ननु वर्णा अप्युच्चारणभेदेन भिन्नः प्रतीयन्ते देवदत्तयज्ञदत्तयोरध्ययनध्वनिश्रवणादेव भेदप्रतीतेरित्युक्तम् ।
अत्राभिधीयते- सति वर्णविषये निश्चिते प्रत्यभिज्ञाने संयोगविभागाभिव्यङ्ग्यत्वाद्वर्णानामभिव्यञ्जकवैचित्र्यनिमित्तो ऽयं वर्णविषयो विचित्रः प्रत्ययो न स्वरूपनिमित्तः ।
अपिच वर्णव्यक्तिभेदवादिनापि प्रत्यभिज्ञानसिद्धये वर्णाकृतयः कल्पयितव्याः ।
तासु च परोपाधिको भेदप्रत्यय इत्यभ्युपगन्तव्यम् ।

तद्वरं वर्णव्यक्तिष्वेव परोपाधिको भेदप्रत्ययः स्वरूपनिमित्तं च प्रत्यभिज्ञानमिति कल्पनालाघवम् ।
एष एव च वर्णविषयस्य भेदप्रत्ययस्य बाधकः प्रत्ययो यत्प्रत्यभिज्ञानम् ।
कथं ह्येकस्मिन्कालं बहूनामुच्चारयतामेक एव सन्गकारो युगपदनेकरूपः स्यात् ।
उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितश्च सानुनासिकश्च निरनुनासिकश्चेति ।
अथवा ध्वनिकृतो ऽयं प्रत्ययभेदो न वर्णकृत इत्यदोषः ।
कः पुनरयं ध्वनिर्नाम ।
यो दूरादाकर्णयतो वर्णविवेकमप्रतिपद्यमानस्य कर्णपथमवतरति ।
प्रत्यासीदतश्च पटुमटुत्वादिभेदं वर्णेष्वासञ्जयति ।
तन्निबन्धनाश्चोदात्तादयो विशेषा न वर्णस्वरूपनिबन्धनाः, वर्णानां प्रत्युच्चाराणं प्रत्यभिज्ञायमानत्वात् ।
एवञ्च सति सालम्बना उदात्तादिप्रत्यया भविष्यन्ति ।
इतरधा हि वर्णानां प्रत्यभिज्ञायमानानां निर्भेदत्वात्संयोगविभागकृता उदात्तादिविशेषाः कल्पेरन् ।
संयोगविभागानां चाप्रत्यक्षत्वाच्च तदाश्रया विशेषा वर्णेष्वध्यवसितुं शक्यन्त इत्यतो निरालम्बना एवैत उदात्तादिप्रत्ययाः स्युः ।
अपिच नैवैतदभिनिवेष्टव्यमुदात्तादिभेदेन वर्णानां प्रत्यभिज्ञायमानानां भेदो भवेदिति ।
नह्यन्यस्य भेदेनान्यस्याभिद्यमानस्य भेदो भवितुमर्हति ।
नहि व्यक्तिभेदेन जातिं भिन्नां मन्यन्ते ।
वर्णेभ्यश्चार्थप्रतीतेः संभवात्स्फोटकल्पनानर्थिका ।
न कल्पयाम्यहं स्फोटं प्रत्यक्षमेव त्वेनमवगच्छामि, एकैकवर्णग्रहणाहितसंस्कारायां बुद्धौ झटिति प्रत्यव ऊभासनादिति चेत् ।
न ।
अस्या अपि बुद्धेर्वर्णविषयत्वात् ।
एकैकवर्णग्रहणोत्तरकाला हीयमेका बुद्धिर्गौरिति समस्तवर्णविषया नार्थान्तरविषया ।
कथमेतदवगम्यते ।
यतो ऽस्यामपि बुद्धौ गकारादयो वर्णा अनुवर्तन्ते नतु दकारादयः ।
यदि ह्यस्या बुद्धेर्गकारादिभ्योर्ऽथान्तरं स्फोटो विषयः स्यात्ततो दकारादय इव गकारादयो ऽप्यस्या बुद्धेर्व्यावर्तेरन् ।
नतु तथास्ति ।
तस्मादियमेकबुद्धिर्वर्णविषयैव स्मृतिः ।
नन्वनेकत्वाद्वर्णानां नैकबुद्धिविषयतोपपद्यत इत्युक्तं, तत्प्रतिब्रूमः - संभवत्यनेकस्याप्येकबुद्धिविषयत्वं, पङ् क्तिर्वनं सेना दश शतं सहस्रमित्यादिदर्शनात् ।
या तु गौरित्येको ऽयं शब्द इति बुद्धिः, सा बहुष्वेव वर्णेष्वेकार्थावच्छेदनिबन्धनौपचारिकी वनसेनादिबुद्धिवदेव ।
अत्राह- यदि वर्णा एव सामस्त्येनैकबुद्धिविषयतामापद्यमानाः पदं स्युस्ततो जारा राजा कपिः पिकः इत्यादिषु पदविशेषप्रतिपत्तिर्न स्यात् ।
त एव हि वर्णा इतरत्र चेतरत्र च प्रत्यवभासन्त इति ।
अत्र वदामः - सत्यपि समस्तवर्णप्रत्यवमर्शे यथा क्रमानुरोधिन्य एव पिपीलिकाः पङ् क्तिबुद्धिमारोहन्ति, एवं क्रमानुरोधन एव वर्णाः पदबुद्धिमारोक्ष्यन्ति ।
तत्र वर्णानामविशेषे ऽपि क्रमविशेषकृता पदविशेषप्रतिपत्तिर्न विरुध्यते ।
वृद्धव्यवहारे चेमे वर्णाः क्रमाद्यनुगृहीता गृहीतार्थविशेषसंबन्धाः सन्तः स्वव्यवहारो ऽप्येकैकवर्णग्रहणानन्तरं समस्तप्रत्यवमर्शिन्यां बुद्धौ तादृशा एव प्रत्यवभासमानास्तं तमर्थमव्यभिचारेण प्रत्याययिष्यन्तीति वर्णवादिनो लघीयसी कल्पना ।
स्फोटवादिनस्तु दृष्टहानिरदृष्टकल्पना च ।
वर्णाश्चेमे क्रमेण गृह्यमाणाः स्फोटं व्यञ्जयन्ति स स्फोटोर्ऽथं व्यनक्तीति गरीयसी कल्पना स्यात्, अथापि नाम प्रत्युच्चारणमन्ये ऽन्ये वर्णाः स्युः, तथापि प्रत्यभिज्ञालम्बनभावेन वर्णसामान्यानामवश्याभ्युपगन्तव्यत्वाद्या वर्णेष्वर्थप्रतिपादनप्रक्रिया रचिता सा सामान्येषु संचारयितव्या ।
ततश्च नित्येभ्यः शब्देभ्यो देवादिव्यक्तीनां प्रभव इत्यविरुद्धम्

fन्: औत्पत्तिकं स्वाभाविकं ।
वसुत्वादिजातिवाचकाच्छब्दात्तज्जातीयां चिकीर्षितां व्यक्ति बुद्धावालिख्य तस्याः प्रभवनं, तदिदं तत्प्रभवत्वम् ।
आकृतीनां जातीनाम् ।
ऽएते असृग्रमिन्दवस्तिरः पवित्रमाशवः ।
विश्वान्यभिसौभगाऽ इति ।
एतन्मन्त्रस्थैः पदैः स्मृत्वा ब्रह्मा देवादीनसृजत ।
तत्र संनिहितवाचकैतच्छब्दो देवानां करणेष्वनुग्राहकत्वेन संनिहितानां स्मारकः ।
असृक् रुधिरं तत्प्रधानदेहरमणान्मनुष्याणामग्रशब्दस्मारकः ।
चन्द्रस्थानां पितृणामिन्दुशब्दः स्मारकः ।
पवित्रं सोमं स्वान्तविस्तरस्कुर्वतां ग्रहाणां तिरःपवित्रशब्दः स्मारकः ।
ऋ.(?).उचोश्नुवतां स्तोत्राणामाशुशब्दः स्तोत्रानन्तरं प्रयोगं विशतां शस्त्राणां विश्वशब्दः ।
संप्रदायो गुरुशिष्यपरंपराध्ययनम् ।
संस्था अवस्थाः ।
वर्णरूपं तदतिरिक्तस्फोटरूपं वेति किंशब्दार्थः ।
स्फुटते वर्णैर्व्यज्यत इति स्फोटो वर्णाभिव्यङ्ग्योर्ऽथस्तस्य व्यञ्जको गवादिशब्दो नित्यस्तमभिप्रेत्येदमुच्यत इति पूर्वेणान्वयः ।
व्यभिचारादेकस्माद्वर्णादर्थप्रतीत्यदर्शनात् वर्णान्तरवैयर्थ्यप्रतीत्यदर्शनाच्चेत्यर्थः ।
एकैकेति यथा रत्नतत्त्वं बहुभिश्चाक्षुषप्रत्ययैः स्फुटं भासते तथा गवादिपदस्फोटो गकाराद्येकैकवर्णकृतप्रत्ययैः स्फोटविषयैराहिताः संस्कारा बीजं यस्मिन् चित्ते तस्मिन् अन्त्यवर्णकृतप्रत्ययेन जनितः परिपाको ऽन्त्यः संस्कारो यस्मिन्प्रत्ययिनि चित्ते एकं गौरिति पदमिति प्रत्ययः प्रत्यक्षस्तद्विषयतया स्पष्टमवभासत इत्यर्थः ।
वपनानन्तरं त एवेमे केशा इति धीर्भ्रान्तिरिति युक्तम्, भेदधीविरोधात् ।
ताल्वादिदेशैःकोष्ठस्थवायुसंयोगविभागाभ्यां विचित्राभ्यां व्यङ्ग्यत्वाद्वर्णेषु वैचित्र्यधीरित्यर्थः ।
यो ऽवतरति स ध्वनिरिति शेषः ।
वर्णातिरिक्तः शब्दः ध्वनिरित्यर्थः ।
प्रत्युच्चारणं वर्णा अनुवर्तन्ते ध्वनिर्व्यावर्तत इति भेदः ।
अप्रत्यक्षत्वं अश्रावणत्वम् ।
यथा खण्डमुण्डादिविरुद्धानेकव्यक्तिष्वभिन्नं गोत्वं तथा ध्वनिषु वर्णा अभिन्ना एवेत्यर्थः ।
उदात्तादिर्ध्वनिस्तद्भेदेन हेतुना वर्णानामपीति योजना ।
अर्थावच्छेदोर्ऽथं निश्चयः ।
प्रत्यवमर्शः स्मृतिः ।
व्युत्पत्तिदशा वृद्धव्यवहारः ।
क्रमादित्यादिशब्देन संख्या गृह्यते ।
स्वस्वव्यवहारो मध्यमवृद्धस्य प्रवृत्त्यवस्था ।
तादृशत्वं व्युत्पत्तिदशादृष्टक्रमाद्यनुगृहीतत्वम् ।
दृष्टं वर्णानामर्थबोधकत्वं, अदृष्टः स्फोटः ।
कर्मण्यविरोधमङ्गीकृत्य शब्दप्रामाण्यविरोधमाशङ्क्य परिहरति ।
शब्द इति चेदिति ।
मा प्रसञ्जि प्रसक्तो मा भून्नामेत्यर्थः ।
औत्पत्तिकसूत्रे शब्दार्थयोरनाद्योः संबन्धस्यानादित्वाद्वेदस्य स्वार्थे मानान्तरानपेक्षत्वेन प्रामाण्यमुक्तम् ।
इदानीमनित्यविग्रहव्यक्त्यभ्युपगमे तत्संबन्धस्याप्यनित्यत्वान्मानान्तरेण व्यक्तिं ज्ञात्वा शब्दस्य संकेतः पुंसा कर्तव्य इति मानान्तरापेक्षत्वात्प्रामाण्यस्य विरोधः स्यादित्याह- कथमित्यादिना ।
किं शब्दानामनित्यतया संबन्धस्य कार्यत्वमापद्यते, उतार्थानामनित्यतया ।
नाद्य इत्याह- नायमपीति ।
कर्मण्यविरोधवदित्यपेरर्थः ।
देवादिव्यक्तिहेतुत्वेन प्रागेव शब्दानां सत्त्वान्नानित्यत्वमिति भावः ।
अत्र पूर्वापरविरोधं शङ्कते- नन्विति ।
शब्दस्य निमित्तत्वेन ब्रह्मसहकारित्वादविरोध इत्याशङ्क्य द्वितीयं कल्पमुत्थापयति- अपिचेति ।
अनित्यत्वं सादित्वम् ।
व्यक्तिरूपार्थानामनित्यतया शब्दानां संबन्धस्यानित्यत्वं दुर्वारं, तस्मात्पौरुषेयसंबन्धसापेक्षत्वात्प्रामाण्यविरोध इत्यर्थः ।
नच व्यक्तिनामनित्यत्वे ऽपि घटत्वादिजातिसमवायवच्छब्दसंबन्धो ऽपि नित्यः स्यादिति वाच्यं, उभयाश्रितसंबन्धस्यान्यतराभावे स्थित्ययोगेन दृष्टान्तासिद्वेरिति भावः ।
यथा गोत्वादयो गवादिशब्दवाच्यास्तथा वसुत्वाद्याकृतयो वस्वादिशब्दार्था न व्यक्त्य इति परिहरति- नेत्यादिना ।
शब्दानां तदर्थानां जातीनां च नित्यत्वात्तत्संबन्धो ऽपि नित्य इति प्रतिपादयति- नहीत्यादिना ।
व्यक्तिनामानन्त्यादिति ।
नच गोत्वावच्छेदेन व्यक्तिषु शक्तिः सुग्रहेति वाच्यं,
सामान्यस्याप्रत्यासत्तित्वेन सर्वव्यक्त्युपस्थित्यभावात्, गोत्वं शक्यतावच्छेदकमिति ग्रहापेक्षया गोत्वं शक्यमिति लाघवात्, निरूढाजहल्लक्षणया व्यक्तेर्लाभेनान्यलभ्यत्वाभावाच्चेति भावः ।
यद्वा केवल व्यक्तिषु शक्तिरत्र निरस्यते, अनुपपत्तिज्ञानं, विनैव व्यक्तेः शब्दशक्त्यायत्तजातिज्ञानविषयत्वेनोभयशक्तेरावश्यकत्वात् ।
तथाच नित्यजातितादात्म्येन व्यक्तेरनादित्वात्तत्संबन्धो ऽप्यनादिः, सत्कार्यवादात् ।
अत एव वाक्यवृत्तौ तत्त्वमस्यादिवाक्ये भागलक्षणोक्ता युज्यते, केवलसामान्यस्य वाच्यत्वे ऽखण्डार्थस्य वाच्यैकदेशत्वाभावात् ।
ऽअतःप्रभवात्ऽइति सूत्रस्वारस्याच्च केवलव्यक्तिशक्तिनिरास इति गम्यते ।
केवलव्यक्तिवचनाः खलु डित्थादिशब्दा अर्थानन्तरभाविनः सांकेतिकाः गवादिशब्दास्तु व्यक्तिप्रभवहेतुत्वेन प्रागेवसन्धीति न व्यक्तिमात्रवचनाः सांकेतिकाः किन्तु स्थूलसूक्ष्मभावेनानुस्यूतव्यक्त्यविनाभूतसामान्यवचना इति मन्तव्यम् ।
न चेन्द्रादिव्यक्तेरेकत्वेन जात्यभावादाकाशशब्दवदिन्द्रचन्द्रादिशब्दः केवलव्यक्तिवचना इति सांप्रतम् ।
अतीतानागतव्यक्तिभेदेन जात्युपपत्तेरित्यलं प्रपञ्चेन ।
दृष्टान्तमुपसंहृत्य दार्ष्टान्तिकमाह- व्यक्तिष्वित्यादिना आकृतिर्जातिः ।
ननु का सा व्यक्तिः, यदनुगतेन्द्रत्वादिजातिः शब्दार्थः स्यादित्यत आह- आकृतिविशेषस्त्विति ।
ऽवज्रहस्तःपुरन्दरःऽइत्यादिभ्य इत्यर्थः ।
इन्द्रादिशब्दानां जातिरिन्द्रादिषु प्रवृत्तिनिमित्तमित्युक्त्वा उपाधिनिमित्तमाह- स्थानेति ।
व्यक्तिप्रलये ऽपि स्थानस्य स्थायित्वाच्छब्दार्थसंबन्धनित्यतेत्यत आह- ततश्चेति ।
उक्तं पूर्वापरविरोधं परिहरति- नचेति ।
शब्दो निमित्तमित्यविरोधं मत्वा सूत्रशेषमवतारयति- कथं पुनरिति ।
स्मृत्या स्वप्रामाण्यार्थं मूलश्रुतिरनुमीयत इत्यनुमानं स्मृतिः ।
ऽएते असृग्रमिन्दवस्तिरः पवित्रमाशवः ।
विश्वान्यस्याभिसौभगा ।
ऽइत्येतन्मन्त्रस्थैः पदैः स्मृत्वा ब्रह्मा देवादीनसृजत् ।
तत्रैत इति पदं सर्वनामत्वाद्देवानां स्मारकम् ।
असृग्रुधिरं तत्प्रधाने देहे रमन्त इति असृग्रा मनुष्याः ।
चन्द्रस्थानां पितृणां इन्दुशब्दः स्मारकः ।
पवित्रं सोमं स्वान्तस्तिरस्कुर्वतां ग्रहाणां तिरः पवित्रशब्दः ।
ऋचो ऽश्रुवतां स्तोत्राणां गीतिरूपाणामाशुशब्दः ।
ऽऋच्यध्यूढं सामऽइति श्रुतेः ।
स्तोत्रानन्तरं प्रयोगं विशतां शास्त्राणां विश्वशब्दः ।
सर्वत्र सौभाग्ययुक्तानामभिसौभगशब्दःस्मारक इति छन्दोगब्राह्मणवाक्यार्थः ।
स प्रजापतिर्मनसा वाचं त्रयीं मिथुनं समभवत् मनोवाग्रूपं मिथुनं संभावितवान् ।
मनसा त्रयीप्रकाशितां सृष्टिमालोचितवानित्यर्थः ।
ऽरश्मिरित्येवादित्यमसृजतऽइत्यादिश्रुतिरादिशब्दार्थः ।
संप्रदायो गुरुशिष्यपरम्पराध्ययनम् ।
संस्था अवस्थाः ।

या प्रजापतिसृष्टिः सा शब्दपूर्विका, सृष्टित्वात्, प्रत्यक्षघटादिवदिति प्रत्यक्षानुमानाभ्यामित्यस्यार्तान्तरमाह- अपिचेति ।
अतः प्रभवत्वप्रसङ्गाच्छब्दस्वरूपं वक्तुमुक्तमाक्षिपति- किमात्मकमिति ।
वर्णरूपं तदतिरिक्तस्फोटरूपं वेति किंशब्दार्थः ।
तत्र वर्णानामनित्यत्वात्स्फोटस्य चासत्त्वान्न जगद्धेतुत्वमित्याक्षेपे द्वितीयपक्षं वैयाकरणो गृह्णाति- स्फोटमिति ।
स्फुट्यते वर्णैर्व्यज्यत इति स्फोटोवर्णाभिव्यङ्ग्योर्ऽथस्तस्य व्यञ्जको गवादिशब्दो नित्यस्तमभिप्रेत्येदमुच्यत इति पूर्वेणान्वयः ।
स एवाद्यपक्षं दूषयति- वर्णेति ।
सो ऽयं गकार इति प्रत्यभिज्ञया वर्णनित्यत्वसिद्धेर्नानुपपत्तिरित्यत आह- उत्पन्नेति ।
तारत्वमन्द्रत्वादिविरुद्धधर्मवत्त्वेन तारो गकारो मन्द्रो गकार इति प्रतीयमानगकारस्य भेदानुमानात्प्रत्यभिज्ञागत्वजातिविषयेत्यर्थः ।
ननु विरुद्धधर्मज्ञानं ध्वन्युपाधिकं भ्रम इत्यत आह- नचेति ।
तथाच वर्णानामनित्यत्वान्न जगद्धेतुत्वमिति भावः किञ्च तेषामर्थबोधकत्वायोगात्स्फोटो ऽङ्गीकार्य इत्याह- नच वर्णेभ्य इत्यादिना ।
व्यभिचारादेकस्माद्वर्णादर्थप्रतीत्यदर्शनात्, वर्णान्तरवैयर्थ्यप्रसङ्गाच्चेत्यर्थः ।
तर्हि वर्णानां समुदायो बोधक इत्याशङ्क्य क्षणिकानां स नास्तीत्याह- नचेति ।
वर्णानां स्वतः साहित्याभावे ऽपि संस्कारलक्षणापूर्वद्वारा साहित्यमाग्नेयादियागानामिवेति शङ्कते- पूर्वेति ।
किमयं संस्कारो वर्णैर्जनितो ऽपूर्वाख्यः कश्चित्, उत वर्णानुभवजनितो भावनाख्यः ।
नाद्यः, मानाभावात् ।
किञ्चायमज्ञातो ज्ञातो वार्थधीहेतुः ।
नाद्य इत्याह- तन्नेति ।
संस्कारसहितः शब्दो ज्ञात एवार्थधीहेतुः, संबन्धग्रहणमपेक्ष्य बोधकत्वात्, धूमादिवदित्यर्थः ।
द्वितीये किं प्रत्यक्षेण ज्ञात उत कार्यलिङ्गेन ।
नाद्य इत्याह- नचेति ।
द्वितीयं शङ्कते- कार्येति ।
कार्यमर्थधीस्तस्यां जातायां संस्कारप्रत्ययः तस्मिञ्जाते सेति परस्पराश्रयेण दूषयति- नेति ।
पदार्थस्मरणस्यापि पदज्ञानान्तरभावित्वात्तेन संस्कारसहितान्त्यवर्णात्मकपदस्य ज्ञानं न युक्तमित्यक्षरार्थः ।
अपिशब्दः परस्पराश्रयद्योतनार्थः ।
एतेन भावानासंस्कारपक्षो ऽपि निरस्तः ।
तस्य वर्णस्मृतिमात्रहेतुत्वेनार्थधीहेतुत्वायोगात् ।
न चान्त्यवर्णसाहित्यादर्थधीहेतुत्वं, केवलसंस्कारस्य तु वर्णस्मृतिहेतुत्वमिति वाच्यं, अर्थधीपूर्वकाले भावनाया ज्ञानाभावेनार्थधीहेतुत्वायोगात् ।
नच वर्णस्मरणेनानुमिता सा अन्त्यवर्णसहितार्थधीहेतुरिति वाच्यं, तत्कार्यस्य क्रमिकस्य वर्णस्मरणस्याप्यन्त्यवर्णानुभवानन्तरभावित्वेन तेनानुमितभावनानामन्त्यवर्णसाहित्याभावादिति भावः ।
वर्णानामर्थबोधकत्वसंभवे फलमाह- तस्मादिति ।
स्फोटे ऽपि किं मानमित्याशङ्क्यैकं पदमिति प्रत्यक्षप्रमाणमित्याह- स चेति ।
यथा रत्नतत्त्वं बहुभिश्चाक्षुषप्रत्ययैः स्फुटं भासते तथा गवादिपदस्फोटो गकारद्येकैकवर्णकृतप्रत्ययैः स्फोटविषयैराहिताः संस्कारा बीजं यस्मिन् चित्ते तस्मिन् अन्त्यवर्णकृतप्रत्ययेन जनितः परिपाको ऽन्त्यः संस्कारोयस्मिंस्तस्मिन्प्रत्ययिनि चित्ते एकं गौरितिपदमिति प्रत्ययः प्रत्यक्षस्तद्विषयतया स्पष्टमवभासत इत्यर्थः ।
अनेन वर्णान्वयव्यतिरेकयोः स्फोटज्ञाने ऽन्यथासिद्धिः ।
नचैकस्माद्वर्णात्सम्यक् स्फोटाभिव्यक्तिः, येन वर्णान्तरवैयर्थ्यं किन्तु रत्नवद्बहुप्रत्ययसंस्कृते चित्ते सम्यक्स्फोटाभिव्यक्तिरित्युक्तं भवति ।
नन्वेकपदमेकं वाक्यमिति प्रत्ययः पदवाक्यस्फोटयोर्न प्रमाणं, तस्य वर्णसमूहालम्बनस्मृतित्वादित्याशङ्क्य निषेधति- न चेति ।
स्फोटस्य जगद्धेतुत्वार्थं नित्यत्वमाह- तस्य चेति ।
ननु तदेवेदं पदमिति प्रत्यभिज्ञा भ्रमः, उदात्तादिभेदप्रत्ययादित्यत आह- भेदेति ।
आचार्यसंप्रदायोक्तिपूर्वकं सिद्धान्तयति- वर्णा एवेति ।
वर्णातिरिक्तस्फोटात्मकशब्दस्यानुभवानारोहादित्यर्थः ।
सादृश्यदोषादियं भ्रान्तिरिति शङ्कते- सादृश्यादिति ।
वपनानन्तरं त एवेमे केशा इति धीर्भ्रान्तिरिति युक्तं, भेदधीविरोधात् ।
स एवायं वर्ण इति धीस्तु प्रमैव, बाधकाभावादित्याह- नेति ।
गोत्वादिप्रत्यभिज्ञावद्वर्णेषु प्रत्यभिज्ञा गवादिविषयेति शङ्कते- प्रत्यभिज्ञानमिति ।
व्यक्तिभेदे सिद्धे प्रत्यभिज्ञाया जातिविषयत्वं स्यात्,
यत्त्वया पीतं जलं तदेव मया पीतमित्यादौ ।
न तथेह व्यक्तिभेदः सिद्ध इति परिहरति- न ।
व्यक्तीति ।
न त्वेतदिति ।
व्यक्त्यन्यत्वज्ञानमित्यर्थः ।
उदात्तत्वादिविरुद्धधर्मत्वाद्व्यक्तिभेदो ऽनुमानसिद्ध इत्यनुवदति- नन्विति ।
भेदप्रत्ययस्य कुम्भकूपाकाशभेदप्रत्ययवदौपाधिकभेदविषयत्वादन्यथासिद्धेरनन्यथासिद्धव्यक्त्यैक्यप्रत्यभिज्ञया निरपेक्षस्वरूपालम्बनया बाध इत्युत्तरमाह- अत्रेति ।
ताल्वादिदेशैः कोष्ठस्थवायुसंयोगविभागाभ्यां विचित्राभ्यां व्यङ्ग्यत्वाद्वर्णेषु वैचित्र्यधीरित्यर्थः ।
कल्पनागौरवाच्च वर्णेषु स्वतो भेदो नास्तीत्याह- अपिचेति ।
अनन्ता गकारादिव्यक्तयस्तासु प्रत्यभिज्ञानार्थं गत्वादिजातयस्तासु चोदात्तत्वादिभेदस्यौपाधिकत्वमिति कल्पनाद्वरं वर्णव्यक्तिभेदमात्रस्यौपाधिकत्वकल्पनमिति व्यक्त्यानन्त्यस्य जातीनां च कल्पनमयुक्तमित्यर्थः ।
ननु भेदस्य बाधकाभावान्नौपाधिकत्वमित्यत आह- एष इति ।
अस्तु तर्हि प्रत्ययद्वयप्रामाण्याय भेदाभेदयोः सत्यत्वं, तत्राह- कथं हीति ।
उभयोरेकत्वविरोधाद्भेद औपाधिक एवेत्यर्थः ।
ननु वायुसंयोगादेरतीन्द्रियत्वान्न तद्गतवैचित्र्यस्योदात्तत्वादेर्वर्णेषु प्रत्यक्षारोपः संभवतीत्यरुचिं वदिष्यन्स्वमतमाह- अथवेति ।
ध्वनिधर्मा उदात्तत्वादयो ध्वन्यभेदाध्यासाद्वर्णेषु भान्तीत्यर्थः ।
प्रश्नपूर्वकं ध्वनिस्वरूपमाह- क इति ।
अवतरति स ध्वनिरिति शेषः ।
वर्णातिरिक्तः शब्दो ध्वनिरित्यर्थः ।
समीपं गतस्य पुंसस्तारत्वमन्दत्वादिधर्मान्स्वगतान्वर्णेषु स एवारोपयतीत्याह- प्रत्यासीदतश्चेति ।
आदिपदं विवृणोति- तदिति ।
नन्वव्यक्तवर्ण एव ध्वनिर्नातिरिक्त इत्यत आह- वर्णानामिति ।
प्रत्युच्चारणं वर्णा अनुवर्तन्ते ध्वनिर्व्यावर्तत इति भेद इत्यर्थः ।
अन्यथा वाचिके जपे वर्णेष्वव्यक्तेषु ध्वनिबुद्धिः स्यात्,
दुन्दुभ्यादिध्वनौ शब्दत्वमात्रेण गृह्यमाणे अयमव्यक्तो वर्ण इति धीः स्यादिति मन्तव्यम् ।
एवं ध्वन्युपाधिकत्वे स्वमते गुणं वदन्वायूपाधिकत्वे पूर्वोक्तामरुचिं दर्शयति-एवञ् चेत्यादिना ।
अस्तु को दोषः, तत्राह- संयोगेति ।
वायुसंयोगादेरश्रावणत्वादित्यर्थः ।
तस्मात् श्रावणध्वनिरेवोदात्तत्वाद्यारोपोपाधिरिति भावः ।
एवं विरुद्धधर्मकध्वनीनां भेदे ऽपि न तेष्वनुगता वर्णा भिद्यन्त इत्युक्तम् ।
तदेव दृष्टान्तेन द्रढयति- अपिचेति ।
यथा खण्डमुण्डादिविरुद्धानेकव्यक्तिष्वभिन्नं गोत्वं तथा ध्वनिषु वर्णा अभिन्ना एवेत्यर्थः ।
उदात्तादिर्ध्वनिस्तद्भेदेन हेतुना वर्णानामपीति योजना ।

प्रत्यभिज्ञाविरोधादित्यक्षरार्थः ।
यद्वा उदात्तत्वादिभेदविशिष्टतया प्रत्यभिज्ञायमानत्वाद्वर्णानां भेद इत्याशङ्कां दृष्टान्तेन निरस्यति- अपिचेति ।
वर्णानां स्थायित्वं प्रसाध्य तेषामेव वाचकत्वं वक्तुं स्फोटं विघटयति- वर्णेभ्यश्चेति ।
कल्पनामसहमान आशङ्कते- नेति ।
चक्षुषा दर्पणयुक्तायां बुद्धौ मुखवच्छ्रोत्रेण वर्णयुक्तायां बुद्धौ विनैव हेत्वन्तरं स्फोटः प्रत्यक्ष इत्याह- झटितीति ।
यस्यां संविदि योर्ऽथो भासते सा तत्र प्रमाणम् ।
एकपदमिति बुद्धौ वर्णा एव स्फुरन्ति नातिरिक्तस्फोट इति न सा स्फोटे प्रमाणमित्याह-- न ।
अस्या अपीत्यादिना ।
ननु गोपदबुद्धेः स्फोटो विषयो गकारादीनां तु व्यञ्जकत्वादनुवृत्तिरित्यत आह-- यदि हीति ।
व्यङ्ग्यवह्निबुद्धौ व्यञ्जकधूमानुवृत्तेरदर्शनादित्यर्थः ।
वर्णसमूहालम्बनत्वोपपत्तैर्न स्फोटः कल्पनीयः, पदार्थान्तरकल्पनागौरवादित्याह- तस्मादिति ।
अनेकस्याप्यौपाधिकमेकत्वं युक्तमित्याह- संभवतीति ।
ननु तत्रैकदेशादिरूपाधिरस्ति, प्रकृते क उपाधिरित्यत आह-- या त्विति ।
एकार्थे शक्तमेकं पदं, प्रधानार्थ एकस्मिन् तात्पर्यवदेकं वाक्यमित्येकार्थसंबन्धादेकत्वोपचार इत्यर्थः ।
न चैकपदत्वे ज्ञाते एकार्थज्ञानं, अस्मिञ्ज्ञाते तदित्यन्योन्याश्रय इति वाच्यम्, उत्तमवृद्धोक्तानाम् वर्णानां क्रमेणान्त्यवर्णश्रवणानन्तरं बालस्यैकस्मृत्यारूढानां मध्यमवृद्धस्य प्रवृत्त्यादिलिङ्गानुमितैकार्थधीहेतुत्वनिश्चये सत्येकपदवाक्यत्वनिश्चयात् ।
वर्णसाम्ये ऽपि पदभेददृष्टेर्वर्णातिरिक्तं पदं स्फोटाख्यमङ्गीकार्यमिति शङ्कते- अत्राहेति ।
कर्मभेदाद्वर्णेष्वेव पदभेददृष्टिरिति परिहरति- अत्रेति ।
ननु नित्यविभूनां वर्णानां कथं क्रमः कथं वा पदत्वज्ञानेनार्थधीहेतुत्वं, तत्राह- वृद्धेति ।
व्युत्पत्तिदशायामुच्चारणक्रमेणोपलब्धिक्रममुपलभ्यमानवर्णेष्वारोप्यैते वर्णा एतत्क्रमैतत्संख्यावन्त एतदर्थशक्ता इति गृहीताः सन्तः श्रोतुः प्रवृत्तिकाले तथैव स्मृत्यारूढाः स्वस्वार्थं बोधयन्तीत्यर्थः ।
स्थायिवर्णवादमुपसंहरति- वर्णेति ।
दृष्टं वर्णानामर्थबोधकत्वम्, अदृष्टः स्फोटः ।
संप्रति वर्णानामस्थिरत्वमङ्गीकृत्य प्रौढिवादेन स्फोटं विघटयति- अथापीति ।
स्थिराणि गत्यादिसामान्यानि क्रमविशेषवन्ति गृहीतसंगतिकान्यर्थबोधकानीति कॢप्तेषु सामान्येषु प्रक्रिया संचारयितव्या न त्वकॢप्तः स्फोटः कल्पनीय इत्यर्थः ।
वर्णानां स्थायित्ववाचकत्वयोः सिद्धौ फलितमाह- ततश्चेति

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.8.28
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.8.29
अत एव च नित्यत्वम् । ब्ब्स्_1,3.29 ।
स्वतन्त्रस्य कर्तुरस्मरणादिभिः स्थिते वेदस्य नित्यत्वे देवादिव्यक्तिप्रभवाभ्युपगमेन तस्य विरोधमाशङ्क्य ऽअतः प्रभवात्ऽ इति परिहृत्येदानीं तदेव वेदनित्यत्वं स्थितं द्रढयति- अत एव च नित्यत्वमिति ।
अत एव नियताकृतेर्देवादेर्जगतो वेदशब्दप्रभवत्वाद्वेदशब्दे नित्यत्वमपि प्रत्येतव्यम् ।
तथाच मन्त्रवर्णः - ऽयज्ञेन वाचः पदवीयमायान्तामन्वविन्दन्नृषिषु प्रविष्टाम् (ऋ.स. 10.71.3) इति स्थितामेव वाचमनुविन्नां दर्शयति ।
वेदव्यासश्चैवमेव स्मरति- ऽयुगान्ते ऽन्तर्हितान्वेदान्सेतिहासान्महर्षयः ।
लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयंभुवाऽ इति

fन्: यज्ञेन पूर्वसुकृतेन कर्मणा वाचो वेदस्य पदवीयं मार्गयोग्यतां ग्रहणयोग्यतां आयन्नाप्तवन्तः, ततःस्तां वाचमृषिषु प्रविष्टां विद्यमानां अन्वविन्दन्ननुलब्धवन्तो याज्ञिका इतियावत् ।
अनुविनान्नामुपलब्धाम् ।
पूर्वमवान्तरकल्पादौ ।
पूर्वतन्त्रवृत्तानुवादपूर्वकं सूत्रं व्याचष्टे- कर्तुरित्यादिना ।
पूर्वतन्त्रसिद्धमेव वेदस्य नित्यत्वं देवादिव्यक्तिसृष्टौ तद्वाचकशब्दस्यापि सृष्टेरसिद्धमित्याशङ्क्य नित्याकृतिवाचकाच्छब्दाद्व्यक्तिजन्मोक्त्या सांकेतिकत्वं निरस्य वेदो ऽवान्तरप्रलयावस्थायी जागद्धेतुत्वादीश्वरवादित्यनुमानेन द्रढयतीत्यर्थः ।
यज्ञेन पूर्वसुकृतेन वाचो वेदस्य लाभयोग्यतां प्राप्ताः सन्तो याज्ञिकास्तामृषिषु स्थितां लब्धवन्त इति मन्त्रार्थः ।
अनुविन्नामुपलब्धाम् ।
पूर्वमवान्तरकल्पादौ

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.8.29
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.8.30
समाननामरूपत्वाच्चावृत्तावप्यविरोधो दर्शनात् स्मृतेश् च । ब्ब्स्_1,3.30 ।
अथापि स्यात् ।
यदि पश्वादिव्यक्तिवद्देवादिव्यक्तयो ऽपि संतत्यैवोत्पद्येरन्निरुध्येरंश्च ततो ऽभिधानाभिधेयाभिधातृव्यवहाराविच्छेदात्संबन्धनित्यत्वेन विरोधः शब्दे परिह्रियेत ।
यदा तु खलु सकलं त्रैलोक्यं परित्यक्तनामरूपं निर्लेपं प्रलीयते प्रभवति चाभिनवमिति श्रुतिस्मृतिवादा वदन्ति तदा कथमविरोध इति ।
तत्रेदमभिधीयते- समाननामरूपत्वादिति तदापि संसारस्यानादित्वं तावदभ्युपगन्तव्यम् ।
प्रतिपादयिष्यति चाचार्यः संसारस्यानादित्वं - ऽउपपद्यते चाप्युपलभ्यतेऽ च (ब्र. 2.1.36) इति ।
अनादौ च संसारे यथा स्वापप्रबोधयोः प्रलयप्रभवश्रवणे ऽपि पूर्वप्रबोधवदुक्तप्रबोधे ऽपि व्यवहारान्न कश्चिद्विरोधः, एवं कल्पान्तरप्रभवप्रलययोरिति द्रष्टव्यम् ।
स्वापप्रबोधयोश्च प्रलयप्रभवौ श्रूयेते- ऽयदा सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तदेनं वाक्सर्वैर्नाभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यानैः सहाफयेति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्ज्वलतः सर्वा दिशो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः सर्वे प्राणा यथातनं विप्रतिष्टन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः (कौ. 3.3) इति ।
स्यादेतत् ।
स्वापे पुरुषान्तरव्यवहाराविच्छेदात्स्वयं च सुप्तप्रबुद्धस्य पूर्वप्रबोधव्यवहारानुसंधानसंभवादविरुद्धम् ।
महाप्रलये तु सर्वव्यवहारोच्छेदाज्जन्मान्तरव्यवहारवच्च कल्पान्तरव्यवहारस्यानुसंधातुमशक्यत्वाद्वैषम्यमिति ।
नैष दोषः ।
सत्यपि सर्वव्यवहारोच्छेदिनि महाप्रलये परमेश्वरानुग्रहादीश्वराणां हिरण्यगर्भादीनां कल्पान्तरव्यवहारानुसंधानोपपत्तेः ।
यद्यपि प्राकृताः प्राणिनो न जन्मान्तरव्यवहारमनुसमदधाना दृश्यन्त इति, तथापि न प्राकृतवदीश्वराणां भवितव्यम् ।
तथाहि प्राणित्वाविशेषे ऽपि मनुष्यादिस्तम्बपर्यन्तेषु ज्ञानैश्वर्यादिप्रतिबन्धः परेण परेण भूयान्भवन्दृश्यते, तथा मनुष्यादिस्तम्बपर्यन्तेषु हिरण्यगर्भपर्यन्तेषु ज्ञानैश्वर्याद्यभिव्यक्तिरपि परेण परेण भूयसी भवतीत्येतच्छ्रुतिस्मृतिवादेष्वसकृदनुश्रूयमाणं न शक्यं वदितुम् ।
ततश्चातीतकल्पानुष्ठितप्रकृष्टज्ञानकर्मणामीश्वराणां हिरण्यगर्भादीनां वर्तमानकल्पादौ प्रादुर्भवतां परमेश्रानुगृहीतानां सुप्तप्रतिबुद्धत्वकल्पान्तरव्यवहारानुसंधानोपपत्तिः ।
तथाच श्रुतिः - ऽयो ब्रह्मणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै ।
तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षुर्वै शरणमहं प्रपद्येऽ (श्वे, 6.18) इति ।
स्मरन्ति च शौनकादयः ऽमधुच्छन्दःप्रभृतिभिरृषिभिर्दर्शितय्यो दृष्टाःऽ इति ।
प्रतिवेदं चैवमेव काण्डर्ष्यादयः स्मर्यन्ते ।
श्रुतिरप्यृषिज्ञानपूर्वकमेव मन्त्रेणानुष्ठानं दर्शयति- ऽयो हवा अविदितार्षेयच्छन्दोदैवतब्राह्मणेन मन्त्रेण यजयति वाध्यापयति वा स्थाणुं वच्र्छति गर्तं वा प्रतिपद्यतेऽऽ (सर्वानु. परि.) इत्युपक्रम्य तस्मादेतानि मन्त्रे मन्त्रे विद्यात्ऽ इति ।
प्राणिनां च सुखप्राप्तये धर्मो विधीयते ।
दुःखपरिहाराय चाधर्मः प्रतिषिध्यते ।
दृष्टानुश्रविकसुखदुःखविषयौ च रागद्वेषौ भवतो न विलक्षणविषयावित्यतो धर्माधर्मफलभूतोत्तरा सृष्टिर्निष्पद्यमाना पूर्वसृष्टिसदृश्येव निष्पद्यते ।
स्मृतिश्च भवति- ऽतेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे ।
तान्येव ते प्रपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः ॥
हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते ।
तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचतेऽ ॥
इति ।
प्रलीयमानमपि चेदं जगच्छक्त्यशेषमेव प्रलीयते ।
शक्तिमूलमेव च प्रभवति ।
इतरथाकस्मिकत्वप्रसंङात् ।
नचानेकाकाराः शक्तयः शक्याः कल्पयितुम् ।
ततश्च विच्छिद्य विच्छिद्याप्युद्भवतां भूरादिलोकप्रवाहाणां, देवतिर्यङ्मनुष्यलक्षणानां च प्राणिनिकायप्रवाहाणां, वर्णाश्रमधर्मफलव्यवस्थानां चानादौ संसारे नियतत्वमिन्द्रियविषयसंबन्धनियतत्ववत्प्रत्येतव्यम् ।
नहीन्द्रियविषयसंबन्धादेर्व्यवहारस्य प्रतिसर्गमन्यथात्वं षष्ठेन्द्रियविषयकल्पं शक्यमुत्प्रेक्षितुम् ।
अतश्च सर्वकल्पानां तुल्यव्यवहारत्वात्कल्पान्तव्यवहारानुसंधानक्षमत्वाच्चेश्वराणां समाननामरूपा एव प्रतिसर्गं विशेषाः प्रादुर्भवन्ति ।
समाननामरूपत्वाच्चावृत्तावपि महासर्गमहाप्रलयक्षणायां जगतो ऽभ्युपगम्यमानायां न कश्चिच्छब्दप्रामाण्यादिविरोधः ।
समाननामरूपतां च श्रुतिस्मृती दर्शयतः - ऽसूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत् ।
दिवं च पृथिवी चान्तरिक्षमथो स्वःऽ (ऋ.सं. 10. 190.3) इति ।
यथा पूर्वस्मिन्कल्पे सूर्याचन्द्रमःप्रभृति जगत्कॢप्तं तथास्मिन्नपि कल्पे परमेश्वरो ऽकल्पयदित्यर्थः ।
तथा ऽअग्निर्वा अकामयत अन्नादो देवानांस्यामिति ।
स एतमग्नये कृत्तिकाभ्यः पुरोडाशमष्टाकपालं निरवपत्ऽ (तै.ब्रा. 3.1.4.1) इति नक्षत्रेष्टिविधौ यो ऽग्निर्निरवपद्यस्मै वाग्नये निरवपत्तयोः समाननामरूपतां दर्शयतीत्येवञ्जातीयका श्रुतिरिहोदाहर्तव्या ।
स्मृतिरपि- ऽऋषीणां नामधेयानि याश्च वेदेषु दृष्टयः ।
शर्वर्यन्ते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददात्यजः ॥
यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये ।
दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु ॥
यथाभिमानिनो ऽतीतास्तुल्यस्ते सांप्रतैरिह ।
देवा देवैरतातैर्हि रूपैर्नामभिरेव च ॥
ऽ इत्येवजातीयका द्रष्टव्या

fन्: अभिधातृशब्देनाध्यापकाध्येतारावुक्तौ ।
तदापि महाप्रलयमहासर्गाङ्गीकारे ऽपीति यावत् ।
यदेप्युपक्रमादथशब्दः तदेत्यर्थः ।
प्राणः परमात्मा तत्र जीव एकीभवति एनं प्राणं स जीवः तदैतीति शेषः ।
तस्मात् प्राणात्मनः, आयतनं गोलकम् ।
इतिशब्दो यद्यपीत्यनेन संबध्यते ।
ऽहिरण्यगर्भः समवर्ततेऽत्यादयः श्रुतिवादाः, ऽज्ञानमप्रतिमं यस्येऽत्यादयः स्मृतिवादाः ।
प्रहिणोति गमयति तस्य बुद्धौ वेदनाविर्भावयति ।
ऋग्वेदो दशमण्डलात्मकः मण्डलानां दशतयमात्रास्तीति तत्र भवा ऋचो दाशतय्यः ।
अर्षेय ऋषियोगः, छन्दो गायत्र्यादि, दैवतग्न्यादि, ब्राह्मणं विनियोगः एतान्यविदितानि यस्मिन्मन्त्रे, स्थाणुं स्थावरं, गर्तं नरकम् ।
तेषां प्राणिनां मध्ये ।
तान्येव तज्जातीयान्येव ।
षष्ठेन्द्रियं मनः ऽमनःषष्ठानीन्द्रियाणीऽति स्मृतेः ।
नक्षत्रबहुत्वाद्बहुवचनम् कृत्तिकादेवायाग्नये, अष्टसु कपालेषु पचनीयं हविर्निरुप्तवान् ।
देवेष्विति विषयसप्तमी ।
शर्वर्यन्ते प्रलयान्ते ।
ऋतुर्लिङ्गानि नवपल्लवादीनि ।
पर्यये घटीयन्त्रवदावृत्तौ ।
भावाः पदार्थाः ।
ननु महाप्रलये जातेरप्यसत्त्वाच्छब्दार्थसंबन्धानित्यत्वमित्याशङ्क्याह- समानेति ।
सूत्रनिरस्यां शङ्कामाह- अथापीति ।
व्यक्तिसंतत्या जातीनामवान्तरप्रलये सत्त्वात्संबन्धस्तिष्ठति, व्यवहाराविच्छेदाज्ज्ञायते चेति वेदस्यानपेक्षत्वेन प्रामाण्ये न कश्चिद्विरोधः स्यात् ।
निर्लेपलये तु संबन्धनाशात् पुनः सृष्टौ केनचित्पुंसा संकेतः कर्तव्य इति पुरुषबुद्धिसापेक्षत्वेन वेदस्याप्रामाण्यं, अध्यापकस्याश्रयस्य नाशादाश्रितस्य तस्यानित्यत्वं च प्राप्तमित्यर्थः ।
महाप्रलये ऽपि निर्लेपलयो ऽसिद्धः, सत्कार्यवादात् ।
तथाच संस्कारात्मना शब्दार्थतत्संबन्धानां सतामेव पुनः सृष्टावभिव्यक्तेर्नानित्यत्वम् ।
अभिव्यक्तानां पूर्वकल्पीयनामरूपसमानत्वान्न संकेतः केनचित्कार्यः ।
विषमसृष्टौ हि संकेतापेक्षा न तुल्यसृष्टाविति परिहरति- तत्रेदमित्यादिना ।
नन्वाद्यसृष्टौ संकेतः केनचित्कार्य इत्यत आह- तदापीति ।
महासर्गप्रलयप्रवृत्तावपीत्यर्थः ।
नन्वस्त्वनादिसंसारे संबन्धस्यानादित्वं तथापि महाप्रलयव्यवधानादस्मरणे कथं वेदार्थव्यवहारः, तत्राह- अनादौ चेति ।
न कश्चिद्विरोधः, शब्दार्थसंबन्धस्मरणादेरिति शेषः ।
स्वापप्रबोधयोर्लयसर्गासिद्धिमाशङ्क्य श्रुतिमाह- स्वापेति ।
अथ तदा सुषुप्तौ प्राणे परमात्मनि जीव एकीभवति एनं प्राणं स जीवः तदैतीति शेषः ।
एतस्मात्प्रात्मनः ।
आयतनं गोलकम् ।
आनन्तर्ये पञ्चमी इत्याद्या द्रष्टव्या ।
स्वप्नवत्कल्पितस्याज्ञातसत्त्वाभावात् दर्शनं सृष्टिः अदर्शनं लय इति दृष्टिसृष्टिपक्षः श्रुत्यभिप्रेत इति भावः ।
दृष्टान्तवैषम्यमाशङ्क्य परिहरति- स्यादित्यादिना ।
अविरुद्धमनुसन्धानादिकमिति शेषः ।
हिरण्यगर्भादयः पूर्वकल्पानुसंधानशून्यः ।
संसारित्वात्, अस्मादादिवादित्याशङ्क्याह- यद्यपीति ।
इति यद्यपि तथापि न प्राकृतवदिति योजना ।
ज्ञानादेर्निकर्षवदुत्कर्षो ऽप्यङ्गीकार्यः, बाधाभावादिति न्यायानुगृहीतश्रुत्यादिभिः सामान्यतो दृष्टानुमानं बाध्यमित्याह- यथा हीत्यादिना ।
ननु तथापि पूर्वकल्पेश्वराणां मुक्तत्वादस्मिन्कल्पे को ऽनुसंधातेत्यत आह- ततश्चेति ।
ज्ञानाद्युत्कर्षादित्यर्थः ।
मुक्तेभ्यो ऽन्ये ऽनुसंधातार इति भावः ।
परमेश्वरानुगृहीतानां ज्ञानातिशये पूर्वोक्तश्रुतिस्मृतिवादानाह- तथा चेति ।
पूर्वं कल्पादौ सृजति तस्मै ब्रह्मणे प्रहिणोति गमयति तस्य बुद्धौ वेदानाविर्भावयति यस्तं देवं स्वात्माकारं महावाक्योत्थबुद्धौ प्रकाशमानं शरणं परममभयस्थानं निःश्रेयसरूपमहं प्रपद्य इत्यर्थः ।
न केवलमेकस्यैव ज्ञानातिशयः किन्तु बहूनां शाखाद्रष्टृणामिति विश्वासार्थमाह- स्मरन्तीति ।
ऋग्वेदो दशमण्डलावयवास्तत्र भवा ऋचो दाशतम्यः ।
वेदान्तरे ऽपि काण्डसूक्तमन्त्राणां द्रष्टारो बौधायनादिभिः स्मृता इत्याह- प्रतीति ।
किञ्च मन्त्राणामृष्यादिज्ञानावश्यकत्वज्ञापिका श्रुतिर्मन्त्रदृगृषीणां ज्ञानातिशयं दर्शयतीत्याह- श्रुतिरपीति ।
आर्षेय ऋषियोगः, छन्दो गायत्र्यादि, दैवतमग्न्यादि, ब्राह्मणं विनियोगः, एतान्यविदितानि यस्मिन्मन्त्रे तेनेत्यर्थः ।
स्थाणुं स्थावरं, गर्तं नरकम् ।
तथाच ज्ञानाधिकैः कल्पान्तरितं वेदं स्मृत्वा व्यवहारस्य प्रवर्तितत्वाद्वेदस्यानादित्वमनपेक्षत्वं चाविरूद्धमिति भावः ।
अधुना समाननामरूपत्वं प्रपञ्चयति- प्राणिनां चेति ।
ततः किं, तत्राह-दृष्टेति ।
ऐहिकामुष्मिकविषयसुखरागकृतर्मस्य फलं पश्वादिकं दृष्टपश्वादिसदृश्यमिति युक्तं, विसदृशे कामाभावेन हेत्वभावात् ।
तथा दृष्टदुःखद्वेषकृताधर्मफलं दृष्टसदृशदुःखमेव न सुखं, कृतहान्यादिदोषापत्तेरित्यर्थः ।
तर्कितेर्ऽथे मानमाह- स्मृतिश्चेति ।
उत्तरसृष्टिः पूर्वसृष्टिसजातीया, कर्मफलत्वात्, पूर्वसृष्टिवदित्यनुमानं चशब्दार्थः ।
तेषां प्राणिनां मध्ये तान्येव तज्जातीयान्येव ।
तानि दर्शयन् तत्प्राप्तौ हेतुमाह- हिंस्रेति ।
कर्मणि विहितनिषिद्धत्वाकारेणापूर्वं, क्रियात्वेन संस्कारं च जनयन्ति ।
तत्रापूर्वात्फलं भुङ्क्ते, संस्कारभावितत्वात्पुनस्तज्जातीयानि करोतीत्यर्थः ।
संस्कारे लिङ्गमाह- तस्मादिति ।
संस्कारवशादेव पुण्यं पापं वा रोचते ।
अतो ऽभिरुचिलिङ्गात्पुण्यापुण्यसंस्कारो ऽनुमेयः ।
स एव स्वभावः प्रकृतिर्वासनेति च गीयते ।
एवं कर्मणां सृष्टिसादृश्यमुक्त्वा स्वोपादाने लीनकार्यसंस्काररूपशक्तिबलादपि सादृश्यमाह- प्रलीयमानमिति ।
इतरथा निःसंस्कारप्रलये जगद्वैचित्र्यस्याकस्मिकत्वं स्यादित्यर्थः ।
ननु जगद्वैचित्र्यकारिण्यो ऽन्याः शक्तयः कल्प्यन्तां, तत्राह- नचेति ।
अविद्यायां लीनकार्यात्मकसंस्कारादन्याः शक्तयो न कल्प्याः मनाभावाद्रौरवाच्च ।
स्वोपादाने लीनकार्यरूपा शक्तिस्तु ऽमहान् न्यग्रोधस्तिष्ठतिऽ ऽश्रद्धत्स्व सोम्यऽइतिश्रुतिसिद्धा, अतो ऽविद्यातत्कार्यादन्याः शक्तयो न सन्ति आत्माविद्यैव तच्छक्तिरिति सिद्धान्त इत्यर्थः ।
निमित्तेष्वप्युपादनस्थं कार्यमेवाविद्याघटनया शक्तिरन्या वेत्यनाग्रहः ।
उपादाने कार्यसंस्कारसिद्धेः फलमाह ततश्चेति ।
यथा सुप्तोत्थितस्य पूर्वचक्षुर्जातीयमेव चक्षुर्जायते तच्च पूर्वरूपजातीयमेव रूपं गृह्णाति न रसादिकं, एवं भोग्य लोका भोगाश्रयाः प्राणिनिकाया भोगहेतुकर्माणि संस्कारबलात्पूर्वलोकादितुल्यान्येवेति नियम इत्यर्थः ।
निकायाः समूहाः ।
दृष्टान्तासिद्धिमाशङ्क्यमाह- न हीति ।
यथा षष्ठेन्द्रियस्य मनसो ऽसाधारणविषयो नास्ति, सुकादेः साक्षिवेद्यत्वात्, तथा व्यवहारान्यथात्वमसदित्यर्थः ।
षष्ठमिन्द्रियं तद्विषयश्चासन्निति वार्थः ।
उक्तार्थं संक्षिपति- अतश्चेति ।
व्यवहारसाम्यात्संभवाच्च व्यवह्रियमाणा व्यक्तयः समाना एवेत्यर्थः ।
सूत्रे योजयति- समानेत्यादिना ।

भाविदृष्ट्या यजमानो ऽग्निः अन्नादो ऽरग्निरहं स्यामिति कामयित्वा कृत्तिकानक्षत्राभिमानिदेवायाग्नये अष्टसु कपालेषु पचनीयं हविर्निरुप्तवानित्यर्थः ।
नक्षत्रव्यक्तिवहुत्वाद्बहुवचनम् ।
झ्र्ननु यजमानो ऽग्निर्भावी उद्देश्याग्निना समाननामरूपः कल्पान्तरे भवति ।
एवं ऽरुद्रो वा अकामयतऽऽविष्णुर्वा अकामयतऽइत्यत्रापि तथा वक्तव्यं, तदयुक्तम् ।
न ह्यग्नेरिव विष्णुरुद्रयोरधिकारिपुरुषत्वं, तयोर्जगत्कारणत्वश्रवणात् ।
ऽएक एव रुद्रो नऽइति ।
ऽएको विष्णुःऽइत्यादि श्रुतिस्मृतिविरोधादितिटस्मृतौ वेदेष्विति विषयसप्तमी ।
शर्वर्यन्ते प्रलयान्ते ।
ऋतूनां वसन्तादीनां लिङ्गानि नवपल्लवादिनि ।
पर्यये घटीयन्त्रवदावृत्तौ ।
भावाः पदार्थाः तुल्या इति शेषः ।
तस्माज्जन्मनाशवद्विग्रहाङ्गीकारे ऽपि कर्मणि शब्दे च विरोधाभावाद्देवानामस्ति विद्याधिकार इति स्थितम्

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.8.30
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.8.31
मध्वादिष्व् असंभवाद् अनधिकारं जैमिनिः । ब्ब्स्_1,3.31 ।
इह देवादीनामपि ब्रह्मविद्यायामस्त्यधिकार इति यत्प्रतिज्ञातं तत्पर्यावर्त्यते ।
देवादीनामनधिकारं जैमिनिराचार्यो मन्यन्ते ।
कस्मात् ।
मध्वादिष्वसंभवात् ।
ब्रह्मविद्यायामधिकाराभ्युपगमे हि विद्यात्वाविशेषान्मध्वादिविद्यास्वप्यधिकारो ऽभ्युपगम्येत ।
नचैवं संभवति ।
कथम् ।
ऽअसौ वा आदित्यो देवमधुऽ (छा. 3.1.1) इत्यत्र मनुष्या आदित्यं मध्वध्यासेनोपसीरन् ।
देवादिषु ह्युपासकेष्यभ्युपगम्यमानेष्वादित्यः कमन्यमादित्यमुपासीत ।
पुनश्चादित्यव्यपाश्रयाणि पञ्च रोहितादीन्यमृतान्युपक्रम्य वसवो रुद्रा आदित्या मरुतः साध्याश्च पञ्च देवगणाः क्रमेण तत्ततमृतमुपजीवन्तीत्युपदिश्य ऽस य एतदेवममृतं वेद वसूनामेवैको भूत्वाग्निनैव मुखेनैतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यतिऽ इत्यादिना वस्वाद्युपजीव्यान्यमृतानि विजानतां वस्वादिमहिमप्राप्तिं दर्शयति ।
वस्वादयस्तु कानन्यान्वस्वादीनमृतोपजीविनो विजानीयुः ।
कं वान्यं वस्वादिमहिमानं प्रेप्सेयुः ।
ऽतथा अग्निः पादो वायुः पाद आदित्यः पादो दिशः पादःऽ (छा. 3.18.2), ऽवायुर्वाव संवर्गःऽऽ (छा. 4.3.1) ऽआदित्यो ब्रह्मेत्यादेशःऽ (छा. 3.11.1) इत्यादिषु देवतात्मोपासनेषु न तेषामेव देवतात्मानमधिकारः संभवति ।
तथा ऽइमावेव गोतमभरद्वाजा वयमेव गोतमो ऽयं भरद्वाजःऽ (बृ. 2.2.4) इत्यादिष्विप्यृषिसंबन्धेषूपासनेषु न तेषामेवर्षीणामधिकारः संभवति

fन्: पञ्चेति चतुर्वेदोकर्माणि प्रणवश्चति पञ्च कुसुमानि तेभ्यः सोमाज्यादिद्रव्याणि हुतानि रोहितादीनि लोहितं, शुक्लं, कृष्णं, परं कृष्णं, मध्ये क्षोभत इव, इत्युक्तानि पञ्च रोहितादीन्यमृतानि तत्तन्मन्त्रभागैः प्रागाद्यूर्ध्वान्तपञ्चदिगवस्थिताभिरादित्यरश्मिनाडीभिर्मध्वषूपस्थितच्छिद्ररूपाभिरादित्यमण्डलमानीतानि यशस्तेजैन्द्रियवीर्यान्नात्मना परिणतानि पञ्चदिक्षु स्थितैर्वस्वादिभिरुपजीव्यानीति ध्यायन्तो वस्वादिप्राप्तिरुक्तेत्यर्थः ।
आक्षिपति- मध्वादिष्विति ।
ब्रह्मविद्या देवादीन्नाधिकरोति, विद्यात्वात्, मध्वादिविद्यावदित्यर्थः ॥
दृष्टान्तं विवृणोति- कथमित्यादिना ।
द्युलोकाख्यवंशदण्डे अन्तरिक्षरूपे मध्वपूपे स्थित आदित्यो देवानां मोदनान्मध्विव मध्वित्यारोप्य ध्यानं कार्यम् ।
तत्रादित्यस्याधिकारो न युक्तः, ध्यातृध्येयभेदाभावादित्याह- देवादिष्विति ।
अस्तु वस्वादीनां तत्राधिकार इत्याशङ्क्य तेषामपि तत्र ध्येयत्वात्प्राप्यत्वाच्च न ध्यातृत्वमित्याह- पुनश्चेति ।
चतुर्वेदोक्तकर्माणि प्रणवश्चेति पञ्च कुसुमानि, तेभ्यः सोमाज्यादिद्रव्याणि हुतानि लोहितशुक्लकृष्णपरः कृष्णगोप्याख्यानि पञ्चामृतानि तत्तन्मन्त्रभागैः प्रागाद्यूर्ध्वान्तरपञ्चादिगवस्थिताभिरादित्यरश्मिनाडीभिर्मध्वपूपस्थितच्छिद्ररूपाभिरादित्यमण्डलमानीतानि यशस्तेजैन्द्रियवीर्यान्नात्मना परिणतानि पञ्चदिक्षु स्थितैर्वस्वादिभिरूपजीव्यानीति ध्यायतो वस्वादिप्राप्तिरुक्तेत्यर्थः ।
सूत्रस्थादिपदार्थमाह- तथाग्निरिति ।
आकाशब्रह्मणश्चत्वारः पादाः, द्वौ कर्णौ, द्वे नेत्रे, द्वे नासिके, एका वागिति सप्तस्विन्द्रियेषु शिरश्चमसतीरस्थेषु सप्तर्षिध्यानं कार्यमित्याह- तथेमावेवेति ।
अथ दक्षिणः कर्णः गौतमः, वामो भारद्वाजः, एवं दक्षिणनेत्रनासिके विश्वामित्रवसिष्ठौ, वामे जमदग्निकश्यपौ, वागत्रिरित्यर्थः ।
अत्र ऋषीणां ध्येयत्वान्नाधिकारः

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.8.31
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.8.32
कुतश्च देवादीनामधिकारः -
ज्योतिषि भावाच् च । ब्ब्स्_1,3.32 ।
यदिदं ज्योतिर्मण्डलं द्युस्थानमहोरात्राभ्यां बम्भ्रमज्जगदवभासयति तस्मिन्नादित्यादयो देवतावचनाः शब्दाः प्रयुज्यन्ते ।
लोकप्रसिद्धर्वाक्यशेषप्रसिद्धेश्च ।
नच ज्योतिर्मण्डलस्य हृदयादिना विग्रहेषु चेतनयार्थित्वादिना वा योगो ऽवगन्तुं शक्यते मृतादिवदचेतनत्वावगमात् ।
एतेनाग्न्यादयो व्याख्याताः ।
स्यादेतत् ।
मन्त्रार्थवादेतिहासपुराणलोकेभ्यो देवादानां विग्रहवत्त्वाद्यवगमादयमदोष इति ।
नेत्युच्यते ।
नहि तावल्लोको नाम किञ्चित्स्वतन्त्रं प्रमाणमस्ति ।
प्रत्यक्षादिभ्य एव ह्यविचारितविशेषेभ्यः प्रमाणेभ्यः प्रसिद्ध्यनर्थो लोकात्प्रसिध्यतीत्युच्यते ।
नचात्र प्रत्यक्षादीनामन्यतमं प्रमाणमस्ति ।
इतिहासपुराणमपि पौरुषेयत्वात्प्रमाणान्तरमूलमाकाङ्क्षति ।
अर्थवादा अपि विधिनैकवाक्यत्वात्स्तुत्यर्थाः सन्तो न पार्थगर्थ्येन देवादीनां विग्रहादिसद्भावे कारणभावं प्रतिपद्यन्ते ।
मन्त्रा अपि श्रुत्यादिविनियुक्ताः प्रयोगसमवायिनो ऽभिधानार्था न कस्यचिदर्थस्य प्रमाणमित्याचक्षते ।
तस्मादभावो देवादीनामधिकारस्य

fन्: ऽवज्रहस्तः पुरन्दरःऽ इत्यादयो मन्त्राः ऽसो ऽरोदीत्ऽ इत्यादयोर्ऽथवादाः, ऽइष्टान्भोगान्हि वो देवाऽ इत्यादीतिहासपुराणानि, लोके ऽपि यमं दण्डहस्तं, इन्द्रं वज्रहस्तं, लिखन्तीति विग्रहादिपञ्चकसद्भावादनधिकारदोषो नास्तीत्यर्थः ।
ऽविग्रहो हविषां भोग ऐश्वर्यं च प्रसन्नता ।
फलप्रदानमित्येतत्पञ्चकम् विग्रहादिकम्ऽ इति ।
किञ्च विग्रहाभावाद्देवादीनां न क्वाप्यधिकार इत्याह- ज्योतिषि भावाच्चेति ।
आदित्यः सूर्यश्चन्द्रः शुक्रो ऽङ्गारक इत्यादिशब्दानां ज्योतिःपिण्डेषु प्रयोगस्य भावात्सत्त्वान्न विग्रहवान्देवः कश्चिदस्तीत्यर्थः ।
ऽआदित्यः पुरस्तादुदेता पश्चादस्तमेताऽइति मधुविद्यावाक्यशेषे ज्योतिष्येवादित्यशब्दः प्रसिद्धः ।
तर्हि ज्योतिःपिण्डानामेवाधिकारो ऽस्तु, तत्राह- न चेति ।
अग्न्यादीनामधिकारमाशङ्क्याह- एतेनेति ।
अग्निर्वायुर्भूमिरित्यादिशब्दानामचेतनवाचित्वेनेत्यर्थः ।
सिद्धान्ती शङ्कते- स्यादेतदित्यादिना ।
ऽवज्रहस्तः पुरन्दरःऽइत्यादयो मन्त्राः ।
ऽसो ऽरोदीत्ऽइत्यादयोर्ऽथवादाः ।
ऽइष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।
ऽ ऽते तृप्तास्तर्पयन्त्येनं सर्वकामफलैः शुभैः ।
ऽइत्यादीतिहासपुराणानि ।
लोके ऽपि यमं दण्डहस्तं लिखन्ति, इन्द्रं वज्रहस्तमिति विग्रहादिपञ्चकसद्भावाधनधिकारदोषो नास्तीत्यर्थः ।
विग्रहो हविषां भोग ऐश्वर्यं च प्रसन्नता ।
फलप्रदानमित्येतत्पञ्चकं विग्रहादिकम् ॥
ऽमानाभावादेतन्नास्तीति दूषयति- नेत्यादिना ।
न चात्रेति ।
विग्रहादावित्यर्थः ।
आर्थवादा मन्त्रा वा मूलमित्याशङ्क्याह- अर्थवादा इत्यादिना ।
व्रीह्यादिवद्प्रयोगविधिगृहीता मन्त्राः प्रयोगसंबन्द्धाभिधानार्था नाज्ञातविग्रहादिपरा इति मीमांसका आचक्षत इत्यर्थः ।
तस्मात् विग्रहाभावादित्यर्थः

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.8.32
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.8.33
भावं तु बादरायणो ऽस्ति हि । ब्ब्स्_1,3.33 ।
तुशब्दः पूर्वपक्षं व्यवर्तयति ।
बादरायणस्त्वाचार्यो भावमधिकारस्य देवादीनामपि मन्यन्ते ।
यद्यपि मध्वादिविद्यासु देवतादिव्यामिश्रास्वासंभवो ऽधिकारस्य तथाप्यस्ति हि शुद्धायां ब्रह्मविद्यायां संभवः ।
अर्थित्वसामर्थ्यप्रतिषेधाद्यपेक्षत्वादधिकारस्य ।
नच क्वचिदसंभव इत्येतावता यत्र संभवस्तत्राप्यधिकारो ऽपोद्येत ।
मनुष्याणामपि न सर्वेषां ब्राह्मणादीनां सर्वेषु राजसूयादिष्वधिकारः संभवति ।
तत्र यो न्यायः सो ऽत्रापि भविष्यति ।
ब्रह्मविद्यां च प्रकृत्य भवति दर्शनं श्रौतं देवाद्यधिकारस्य सूचकम्- ऽतद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत्तथर्षीणां तथा मनुष्याणाम्ऽ (बृ. 1.4.10) इति ।
ऽते होचुर्हन्त तमात्मानमन्विच्छामो यमात्मानमन्विष्य सर्वांश्च लोकानाप्नोति सर्वांश्च कामान्ऽ इति ।
ऽइन्द्रो ह वै देवानामभिप्रव्राज विरोचनऽसुराणाम्ऽ (छा. 8.7.2) इत्यादि च ।
समार्तमपि गन्धर्वयाज्ञवल्क्यसंवादादि ।
यदप्युक्तं ज्योतिषि भावाच्चेति ।
अत्र ब्रूमः ज्योतिरादिविषया अपि आदित्यादयो देवतावचनाः शब्दाश्चेतनावन्तमैश्वर्याद्युपेतं तं तं देवतात्मानं समर्पयन्ति, मन्त्रार्थवादादिषु तथा व्यवहारात् ।
अस्ति ह्यैश्वर्ययोगाद्देवतानां ज्योतिराद्यात्मभिश्चावस्थातुं यथेष्टं च तं तं विग्रहं ग्रहीतुं सामर्थ्यम् ।
तथाहि श्रूयते सुब्रह्मण्यार्थवादे- मेधातिथेर्मेषेति ।
ऽमेधातिथिं ह काण्वायनमिन्द्रो मेषो भूत्वा जहारऽ (षड्विंश. ब्रा. 1.1) इति ।
स्मर्यते च- ऽआदित्यः पुरुषो भूत्वा कुन्तीमुपजगाम हऽ इति ।
मृदादिष्वपि चेतना अधिष्ठितारो ऽभ्युपगम्यन्ते- मृदब्रवीदापोब्रुवन्नित्यादिदर्शनात् ।
ज्योतिरादेस्तु भूतधातोरादित्यादिष्वचेतनत्वमभ्युपगम्यते ।
चेतनास्त्वधिष्ठितारो देवतात्मनो मन्त्रार्थवादादिव्यवहारादित्युक्तम् ।
यदप्युक्तं मन्त्रार्थवादयोरन्यायार्थत्वान्न देवताविग्रहादिप्रकाशनसामर्थ्यमिति ।
अत्र ब्रूमः - प्रत्ययाप्रत्ययौ हि सद्भावासद्भावयोः कारणं, नान्यर्थत्वमनन्यार्थत्वं वा ।
तथाह्यन्यार्थमपि प्रस्थितः पथि पतितं तृणपर्णाद्यस्तीत्येव प्रतिपद्यते ।
अत्राह- विषम उपन्यासः ।
तत्र हि तृणपर्णादिविषयं प्रत्यक्षं प्रवृत्तमस्ति येन तदस्तित्वं प्रतिपद्यते ।
अत्र पुनर्विध्युद्देशैकवाक्यभावेन स्तुत्यर्थेर्ऽथवादेन पार्थगर्थ्येन वृत्तान्तविषया प्रवृत्तिः शक्याध्यवसातुम् ।
नहि ऽन सुरां पिबेत्ऽ इति नञ्वति वाक्ये पदत्रयसंबन्धात्सुरापानप्रतिषेध एवैकोर्ऽथो ऽवगम्यते ।
न पुनः सुरां पिबेदिति पदद्वयसंबन्धात्सुरापानविधिरपीति ।
अत्रोच्यते- विषम उपन्यासः ।
युक्तं यत्सुरापानप्रतिषेधे पदान्वयस्यैकत्वादवान्तरवाक्यार्थस्याग्रहणम् ।
विध्युद्देशार्थवादयोस्त्वर्थवादस्थानि पदानि पृथगन्वयवृत्तान्तविषयं प्रतिपद्यानन्तरं कैमर्थ्यवशेन कामं विधेः स्तावकत्वं प्रतिपद्यन्ते ।
यथाहि- ऽवायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकामःऽ इत्यत्र विध्युद्देशवर्तिनां वायव्यादिपदानां विधिना संबन्धः, नैवं ऽवायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता वायुमेव स्वेन भागधेयेनोपधावति स एवैनं भूतिं गमयतिऽ इत्येषामर्थवादगतानां पदानाम् ।
नहि भवति वायुर्वा आलभेतेति क्षेपिष्ठा देवता वा आलभेतेत्यादि ।
वायुस्वभावसंकीर्तनेन त्ववान्तरमन्वयं प्रतिपद्यैवं विशिष्टदैवत्यमिदं कर्मेति विधिं स्तुवन्ति ।
तद्यत्र सो ऽवान्तरवाक्यार्थः प्रमाणान्तरगोचरो भवति तत्र तदनुवादेनर्थवादः प्रवर्तते ।
यत्र प्रमाणान्तरविरुद्धस्तत्र गुणवादेन ।
यत्र तु तदुभयं नास्ति तत्र किं प्रमाणान्तराभावाद्गुणवादः स्यादाहोस्वित्प्रमाणान्तराविरोधाद्विद्यमानवाद इति प्रतीतिशरणैर्विद्यमानवाद आश्रयणीयो न गुणवादः ।
एतेन मन्त्रो व्याख्यातः ।
अपिच विधिभिरेवेन्द्रादिदैवत्यानि हवींषि चोदयद्भिरपेक्षितमिन्द्रादीनां स्वरूपम् ।
नहि स्वरूपरहिता इन्द्रादयश्चेतस्यारोपयितुं शक्यन्ते ।
नच चेतस्यनारूढायै तस्यै तस्यै देवतायै हविः प्रदातुं शक्यते ।
श्रावयति च- ऽयस्यै देवतायै हविर्गृहीतं स्यात्तां ध्यायेद्वषट्करिष्यन्ऽ (ऐ.ब्रा. 3.8.1) इति ।
नच शब्दमात्रमर्थस्वरूपं संभवति, शब्दार्थयोर्भेदात् ।
तत्र यादृशं मन्त्रार्थवादयोरिन्द्रादीनां स्वरूपमवगतं न तत्तादृशं शब्दप्रमाणकेन प्रत्याख्यतुं युक्तम् ।
इतिहासपुराणमपि व्याख्यातेन मार्गेण संभवन्मन्त्रार्थवादमूलत्वात्प्रभवति देवताविग्रहादि साधयितिम् ।
प्रत्यक्षादिमूलमपि संभवति ।
भवति ह्यस्माकमप्रत्यक्षमपि चिरन्तनानां प्रत्यक्षम् ।
तथाच व्यासादयो देवादिभिः प्रत्यक्षं व्यवहरन्तीति स्मर्यते ।
यस्तु ब्रूयादिदानीन्तनानामिव पूर्वेषामपि नास्ति देवादिभिर्व्यवहर्तुं सामर्थ्यमिति स जगद्वैचित्र्यं प्रतिषेधेत् ।
इदानीमिव च नान्यदपि सार्वभौमः क्षत्रियो ऽस्तीति ब्रूयात् ।
ततश्च राजसूयादिचोदनोपरुन्ध्यात् ।
इदानीमिव च कालान्तरे ऽप्यव्यवस्थितप्रायान्वर्णाश्रमधर्मान्प्रतिजानीत ।
ततश्च व्यवस्थाविधायि शास्त्रमनर्थकं स्यात् ।
तस्माद्धर्मोत्कर्षवशाच्चिरन्तना देवादिभिः प्रत्यक्षं व्यवजह्नुरिति श्लिष्यते ।
अपिच स्मरन्ति- ऽस्वाध्यायादिष्टदेवतासंप्रयोगःऽ (यो.सू. 2.44) इत्यादि ।
योगो ऽप्यणिमाद्यैश्वर्यर्प्राप्तिफलः स्मर्यमाणो न शक्यते साहसमात्रेण प्रत्याख्यातुम् ।
श्रुतिश्च योगमाहात्म्यं प्रख्यापयति- ऽपृथिव्यप्तेजो ऽनिलखे समुत्थिते पञ्चात्मके योगगुणे प्रवृत्ते ।
न तस्य रोगो न जरा न मृत्युः प्राप्तस्य योगाग्निमयं शरीरम्ऽऽ (श्वं. 2.12) इति ।
ऋषीणामपि मन्त्रब्राह्मणदर्शिनां सामर्थ्यं नास्मदीयेन सामर्थ्येनोपमातुं युक्तम् ।
तस्मात्समूलमितिहासपुराणम् ।
लोकप्रसिद्धिरपि न सति संभवे निरालम्बनाध्यवसातुं युक्ता ।
तस्मादुपपन्नो मन्त्रादिभ्यो देवादीनां विग्रहवत्त्वाद्यवगमः ।
ततश्चार्थित्वादिसंभवादुपपन्नो देवादीनामपि ब्रह्मविद्यायामधिकारः ।
क्रममुक्तिदर्शनान्यप्येवमेवोपपद्यन्ते

fन्: यतः सर्वेषां सर्वत्राधिकारो न संभवति ततो न चापोद्येतेत्यन्वयः ।
तद्ब्रह्म यो देवानां मध्ये प्रत्यक्त्वेनाबुध्यत ।
आदिग्रहणेनेतिहासपुराणधर्मशास्त्राणि गृह्यन्ते ।
विध्युद्देशो विधिवाक्यं तदेकवाक्यतया ।
वृत्तान्तो भूतार्थः ।
श्लिष्यते युज्यते ।
मन्त्रजपाद्देवतासांनिध्यं तत्संभाषणं चेति सूत्रार्थः ।
सूत्राभ्यां प्राप्तं पूर्वपक्षं निरस्यति- तुशब्द इत्यादिना ।
ब्रह्मविद्या देवादीन्नाधिकरोति, विद्यात्वात्, मध्वादिविद्यावदिति उक्तहेतुरप्रयोजक इत्याह- यद्यपीति ।
दर्शादिकं, न ब्राह्मणमधिकरोति, कर्मत्वात्, राजसूयादिवदिति आभाससाम्यं विद्यात्वहेतोराह- नचेति ।
यत्र यस्याधिकारः संभवति स तत्राधिकारीति न्यायस्तुल्य इत्यर्थः ।
यतः सर्वेषां सर्वत्राधिकारो न संभवति ततो न चापोद्येतत्यन्वयः ।
तद्ब्रह्म यो यो देवादीनां मध्ये प्रत्यक्त्वेनाबुध्यत स तद्ब्रह्माभवदित्यर्थः ।
ते ह देवा ऊचुरन्योन्यं, तत इन्द्रविरोचनौ सुरासुरराजौ प्रजापतिं ब्रह्मविद्याप्रदं जग्मतुरिति च लिङ्गमस्तीत्यर्थः ।
किमत्र ब्रह्मामृतमिति गन्धर्वप्रश्ने याज्ञवल्क्य उवाच तमिति मोक्षधर्मेषु श्रुतं देवादीनामधिकारलिङ्गमित्याह- स्मार्तमिति ।
यथा बालानां गोलकेषु चक्षुरादिपदप्रयोगे ऽपि शास्त्रज्ञैर्गोलकातिरिक्तेन्द्रियाणि स्वीक्रियन्ते, यथा ज्योतिरादौ सूर्यादिशब्दप्रयोगे ऽपि विग्रहवद्देवता स्वीकार्या इत्याह- ज्योतिरादीति ।
तथा चेतनत्वेन व्यवहारादित्यर्थः ।
एकस्य जडचेतनोभयरूपत्वं कथं, तत्राह- अस्तिहीति ।
तथाहि विग्रहवत्तया देवव्यवहारःश्रूयते ।
सुब्रह्मण्य उद्गातृगणस्थ ऋत्विक् तत्संबन्धी योर्ऽथवादः ऽइन्द्र, अगच्छऽइत्यादिः ।
तत्र मेधातिथेर्मेष, इतीन्द्रसंबोधनं श्रुतं, तद्व्याचष्टे- मेवेति ।
मुनिं मेषो भूत्वा जहारेति ज्ञापनार्थं मेष, इतीन्द्रसंबोधनमित्यर्थः ।
यदुक्तमादित्यादयो मृदादिवदचेतना एवेति, तन्न, सर्वत्र जडजडांशद्वयसत्त्वादित्याह- मृदिति ।
आदित्यादौ को जडभागः कश्चेतनांश इति, तत्राह- ज्योतिरादेस्त्विति ।
मन्त्रादिकं पदशक्त्या भासमानविग्रहादौ स्वार्थे न प्रमाणं, अन्यपरत्वात्, विषं भुङ्क्ष्वेति वाक्यवदित्याह- यदपीति ।
अन्यपरादपि वाक्याद्बाधाभावे स्वार्थो ग्राह्य इत्याह- अत्र ब्रूम इति ।
तात्पर्यशून्ये ऽप्यर्थे प्रत्ययमात्रेणास्तित्वमुदाहरति- तथाहीति ।
तृणादौ प्रत्ययो ऽस्ति विग्रहादौ स नास्तीति वैषम्यं शङ्कते- अत्राहेति ।
विध्युद्देशो विधिवाक्यं, तदेकवाक्यतया प्रशस्तो विधिरित्येवार्थवादेषु प्रत्ययः ।
वृत्तान्तो भूतार्थः ।
विग्रहादिः तद्विषयः प्रत्ययो नास्तीत्यर्थः ।
नन्ववान्तरवाक्येन विग्रहादिप्रत्ययो ऽस्त्वित्यत आह- नहीति ।
सुरापानप्रत्ययो ऽपि स्यादिति भावः ।
पदैकवाक्यत्ववाक्यैकवाक्यत्ववैषम्यान्मैवमित्याह- अत्रोच्यत इति ।
नञ्पदमेकं यदा सुरां पिबेदिति पदाभ्यामन्वेति तदा पदैकवाक्यमेकमेवार्थानुभवं करोति नतु पदद्वयं पृथक्सुरापानं बोधयति, तस्य विधौ निषेधानुपपत्तेर्वाक्यार्थानुभवं प्रत्यद्वारत्वात् ।
अर्थवादस्तु भूतार्थसंसर्गं स्तुतिद्वारं बोधयन्विधिना वाक्यैकवाक्यतां भजत इत्यस्ति विग्रहाद्यनुभव इत्यर्थः ।
नन्वर्थवादस्थपदानामवान्तरसंसर्गबोधकत्वं विना साक्षादेव विध्यन्वयो ऽस्तु तत्राह- यथा हीति ।
साक्षादन्वयायोगं दर्शयति- न हीति ।
अर्थवादात्सर्वत्र स्वार्थग्रहणमाशङ्क्यार्थवादान्विभजते- तद्यत्रेति ।
तत्तत्रार्थवादेषु यत्र ऽअग्निर्हिमस्य भेषजम्ऽइत्यादावित्यर्थः ।
ऽआदित्यो यूपःऽइत्यभेदो बाधित इति तेजस्वित्वादिगुणवादः ।
यत्र ऽवज्रहस्तः पुरन्दरःऽइत्यादौ मानान्तरसंवादविसंवादौ न स्तस्तत्र भूतार्थवाद इत्यर्थः ।
इति विमृश्येत्यध्याहारः ।
विग्रहार्तवादः स्वार्थे ऽपि तात्पर्यवान्ऽअन्यपरत्वे सत्यज्ञाताबाधितार्थकशब्दत्वात्, प्रयाजादिवाक्यवदिति न्यायं मन्त्रेष्वतिदिशति- एतेनेति ।
वेदान्तानुवादगुणवादानां निरासाय हेतौ पदानि ।
न चोभ्यपरत्वे वाक्यभेदः, अवान्तरार्थस्य महावाक्यार्थत्वादिति भावः ।
विध्यनुपपत्त्यापि स्वर्गवद्देवताविग्रहो ऽङ्गीकार्य इत्याह- अपिचेति ।
ननु क्लेशात्मके कर्मणि विधिः फलं विनानुपपन्न इति भवतु ऽयन्न दुःखेन संभिन्नम्ऽइत्यर्थवादसिद्धः स्वर्गो विधिप्रमाणकः ।
विग्रहं विना विधेः कानुपपत्तिः, तामाह- न हीति ।
उद्दिश्य त्यागानुपपत्त्या चेतस्यारोहो ऽङ्गीकार्य इत्यत्र श्रुतिमप्याह- यस्या इति ।
अतश्चेतस्यारोहार्थं विग्रह एष्टव्यः ।
किञ्च कर्मप्रकरणपाठाद्विग्रहप्रमितिः प्रयाजवत्कर्माङ्गत्वेनाङ्गीकार्या, तां विना कर्मापूर्वासिद्धेः ।
किञ्च सुप्रसन्नविग्रहवद्देवतां त्यक्त्वा शब्दमात्रं देवतेति भक्तिरयुक्तेत्याह- नच शब्देति ।
न चाकृतिमात्रं शब्दशक्यमस्तु किं विग्रहेणेति वाच्यं, निर्व्यक्त्याकृत्ययोगात् ।
अतः शब्दस्यार्थाकाङ्क्षायां मन्त्रादिप्रमितविग्रहो ऽङ्गीकार्य इत्याह- तत्रेति ।
एवं मन्त्रार्थवादमूलकमितिहासादिकमपि विग्रहे मानमित्याह- इतिहासेति ।
प्रमाणत्वेन संभवदित्यर्थः ।
व्यासादीनां योगिनां देवतादिप्रत्यक्षमपीतिहासादेर्मूलमित्याह- प्रत्यक्षेति ।
व्यासादयो देवादिप्रत्यक्षशून्याः, प्राणित्वात्, अस्मद्वदित्यनुमानमतिप्रसङ्गेन दूषयति- यस्त्वित्यादिना ।
सर्वं घटाभिन्नं, वस्तुत्वात्, घटवदिति जगद्वैचित्र्यं नास्तीत्यपि स ब्रूयात् ।
तथा क्षत्रियाभावं वर्णाश्रमाभावं वर्णाश्रमाद्यव्यवस्थां च ब्रूयात्, निरङ्कुशबुद्धित्वात् ।
तथाच राजसूयादिशास्त्रस्य कृतादियुगधर्मव्यवस्थाशास्त्रस्य बाध इत्यर्थः ।
योगसूत्रार्थादपि देवादिप्रत्यक्षसिद्धिरित्याह- अपिचेति ।
मन्त्रजपाद्देवतासांनिध्यं तत्संभाषणं चेति सूत्रार्थः ।
योगमहात्म्यस्य श्रुतिस्मृतिसिद्धत्वाद्योगिनामस्ति देवादिप्रत्यक्षमित्याह- योग इति ।
पादतलादाजानोर्जानोरानाभेर्नाभेराग्रीवं ग्रीवायाश्चाकेशप्ररोहं ततश्चब्रह्मरन्ध्रं पृथिव्यादिपञ्चके समुत्थिते धारणया जिते योगगुणे चाणिमादिके प्रवृत्ते योगाभिव्यक्तं तेजोमयं शरीरं प्राप्तस्य योगिनो न रोगादिस्पर्श इत्यर्थः ।
चित्रकारादिप्रसिद्धिरपि विग्रहे मानमित्याह- लोकेति ।
अधिकरणार्थमुपसंहरति- तस्मादिति ।
चिन्तायाः फलमाह- क्रमेति ।
एकमेव देवादीनां ब्रह्मविद्याधिकारे सत्येव देवत्यप्राप्तिद्वारा क्रममुक्तिफलान्युपासनानि युज्यन्ते ।
देवानामनधिकारे ज्ञानाभावात्क्रममुक्त्यर्थिनामुपासनेषु प्रवृत्तिर्न स्यात्, अतो ऽधिकारनिर्णयात्प्रवृत्तिसिद्धिरिति भावः

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.8.33
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.9.34
अपशूद्राधिकरणम् । सू. 34-38
शुगस्य तदनादरश्रवणात् तदाद्रवणात् सूच्यते हि । ब्ब्स्_1,3.34 ।
यथा मनुष्याधिकारनियममपोद्य देवादीनामपि विद्यास्वधिकार उक्तस्तथैव द्विजात्यधिकारनियमापवादेन शूद्रस्याप्यधिकारः स्यादित्येतामाशङ्कां निवर्तयितुमिदमधिकरणमारभ्यते ।
तत्र शूद्रस्याप्यधिकारः स्यादस्ति तावत्प्राप्तम् ।
अर्थित्वसामर्थ्ययोः संभवात् ।
ऽतस्माच्छूद्रोयज्ञे ऽनवकॢप्तःऽ (तै.सं. 8.1.1.6) इतिवत् ऽशूद्रो विद्यायामनवकॢप्तःऽ इति च निषेधाश्रवणात् ।
यच्च कर्मस्वनधिकारकारणं शूद्रस्यानग्नित्वं न तद्विद्यास्वविकारस्यापवादकं लिङ्गम् ।
नह्याहवनीयादिरहितेन विद्या वेदितुं न शक्यते ।
भवति च लिङ्गं शूद्राधिकारस्योपोद्धलकम् ।
संवर्गविद्यायां हि जानश्रुतिं पौत्रायणं शुश्रूषुं शूद्रशब्देन परामृशति- ऽअह हारेत्वा शूद्र तवैव सह गोभिरस्तुऽ (छां 4.2.3) इति ।
विदुरप्रभृतयश्च शूद्रयोनिप्रभवा अपि विशिष्टविज्ञानसंपन्नाः स्मर्यन्ते ।
तस्मादधिक्रियते शूद्रो विद्यास्विति ।
एवं प्राप्ते ब्रूमः - न शूद्रस्याधिकारः, वेदाध्ययनाभावात् ।
अधीतवेदो हि विदितवेदार्थो वेदार्थेष्वधिक्रियते ।
नच शूद्रस्य वेदाध्ययनमस्ति, उपनयनपूर्वकत्वाद्वेदाध्ययनस्य ।
उपनयनस्य च वर्णत्रयविषयत्वात् ।
यत्त्वर्थित्वं न तदसति सामर्थ्ये ऽधिकारकारणं भवति ।
सामर्थ्यमपि न लोकिकं केवलमधिकारकारणं भवति ।
शास्त्रीयेर्ऽथे शास्त्रीयस्य सामर्थ्यस्यापेक्षितत्वात् ।
शास्त्रीयस्य च सामर्थ्यस्याध्ययननिराकरणेन निराकृतत्वात् ।
यच्चेदं ऽशूद्रो यज्ञे ऽनवकॢप्तःऽ इति तन्न्यायपूर्वकत्वाद्विद्यायामप्यनवकॢप्तत्वं द्योतयति, न्यायस्य साधारणत्वात् ।
यत्पुनः संवर्गविद्यायां शूद्रशब्दश्रवणं लिङ्गं मन्यसे, न तल्लिङ्गं न्यायाभावात् ।
न्यायोक्ते हि लिङ्गदर्शनं द्योतकं भवति ।
नचात्र न्यायो ऽस्ति ।
कामं चायं शूद्रशब्दः संवर्गविद्यायामेवैकस्यां शूद्रमधिकुर्यात्, तद्विषयत्वात्, न सर्वासु विद्यासु ।
अर्थवादस्थात्तु न क्वचिदप्ययं शूद्रमधिकर्तुमुत्सहते ।
शक्यते चायं शूद्रशब्दो ऽधिकृतवषयो योजयितुम् ।
कथमित्युच्यते- ऽकम्बर एनमेतत्सन्तं सयुग्वानमिव रैक्वमात्थऽऽ (छा. 4.1.3) इत्यस्माद्धंसवाक्यादात्मनो ऽनादरं श्रुतवतो जानश्रुतेः पौत्रायणस्य शुगुत्पेदे, तामृषीरैक्वः शूद्रशब्देनानेन सूचयंबभूवात्मनः परोक्षज्ञताख्यापनायेति गम्यते ।
जातिशूद्रस्यानधिकारात् ।
कथं पुनः शूद्रशब्देन शुगुत्पन्ना सूच्यत इति ।
उच्यते- तदाद्रवणात् ।
शुचमभिदुद्राव, शुचा वाभिदुद्रुवे, शुचा वा रैक्वमभिदुद्रावेति शूद्रः ।
अवयवार्थसंभवाद्रूढार्थस्य चासंभवात् ।
दृश्यते चायमर्थो ऽस्यामाख्यायिकायाम्

fन्: अनवकॢप्तो ऽसमर्थः तस्मादनग्नित्वात् ।
अहेति निपातः खेदार्थः ।
हारेण निष्केण इत्वागन्ता रथो हारेत्वा सच गोभिः सह हे शूद्र, तवैवास्तु किमल्पेनानेन मम गार्ह्यस्थ्यानुपयोगिनेति भावः ।
यज्ञेत्युपलक्षणं विद्यायामनवकॢप्त इत्यस्य ।
ऽनिषादस्थपतिं याजयेत्ऽ इति निषादस्थपतिश्चोद्यते, शूद्रः संवर्गविद्यायाम् ।
कं उ अरे इति पदच्छेदः ।
उ शब्दोप्यर्थः ।
युग्वा गन्त्री शकटी तथा सह स्थितं रैक्वमिवैतद्वचनमात्थ ।
शुगस्य-सूच्यते हि ।
पूर्वेणास्य दृष्टान्तसंगतिमाह- यथेति ।
पूर्वत्र देवादीनामधिकारसिध्यर्यं मन्त्रादीनां भूतार्थे विग्रहादौ समन्वयोक्त्या वेदान्तानामपि भूतार्थे ब्रह्मणि समन्वयो दृढीकृतः ।
अत्रापि शूद्रशब्दस्य श्रौतस्य क्षत्रिये समन्वयोक्त्या स दृढीक्रियत इत्यधिकरणद्वयस्य प्रासङ्गिकस्यास्मिन्समन्वयाध्याये ऽन्तर्भाव इति मन्तव्यम् ।
पूर्वपक्षे शूद्रस्यापि द्विजवद्वेदान्तश्रवणे प्रवृत्तिः, सिद्धान्ते तदभाव इति फलम् ॥
अत्र वेदान्तविचारो विषयः, स किं शूद्रमधिकीरोति न वेति संभवासंभवाभ्यां संदेहे पूर्वपक्षमाह- तत्र शूद्रस्यापीत्यादिना ।
तस्मादनग्नित्वादनवल्कृप्तो ऽसमर्थः ।
विद्यार्थिनि शूद्रशब्दप्रयोगाल्लिङ्गादपि शूद्रस्याधिकार इत्याह-भवति चेति ।
जानश्रुतिः किल षट् शतानि गवां रथं च रैकाय गुरवे निवेद्य मां शिक्षयेत्युवाच ।
ततो रैको विधुरः कन्यार्थी सन्निदमुवाच ।
अहेति निपातः खेदार्थः ।
हारेण निष्केण युक्त इत्वा गन्ता रथो हारेत्वा स च गोभिः सह हे शूद्र, तवैवास्तु किमल्पेनानेन मम गार्हस्थ्यानुपयोगिनेति भावः ।
अर्थित्वादिसंभवे श्रेयःसाधने प्रवृत्तिरुचिता स्वाभाविकत्वादिति न्यायोपेताल्लिङ्गादित्याह- तस्मादिति ।
सूत्राद्बहिरेव सिद्धान्तयति- न शूद्रस्याधिकार इत्यादिना ।
आपाततो विदितो वेदार्थो येन तस्येत्यर्थः ।
अध्ययनविधिना संस्कृतो वेदस्तदुत्थमापातज्ञानं च वेदार्थविचारेषु शास्त्रीयं सामर्थ्यं तदभावाच्छूद्रस्यार्थित्वादिसंभवन्यायासिद्धेर्नास्ति वेदान्तविचाराधिकार इत्यर्थः ।
यद्वाध्ययनसंस्कृतेन वेदेन विदितो निश्चितो वेदार्थो येन तस्य वेदार्थेषु विधिष्वधिकारो नान्यस्य, अनधीतवेदस्यापि वेदार्थानुष्ठानाधिकारे ऽध्ययनविधिवैयर्थ्यापातात् ।
अतः फलपर्यन्तब्रह्मविद्यासाधनेषु श्रवणादिविधिषु शूद्रस्यानधिकार इत्यर्थः ।
अधीतवेदार्थज्ञानवत्त्वरूपस्याध्ययनविधिलभ्यस्य सामर्थ्यस्याभावादिति न्यायस्य तुल्यत्वात्, यज्ञपदं वेदार्थापलक्षणार्थमित्याह- न्यायस्य साधारणत्वादिति ।
तस्माच्छूद्र इति तच्छब्दपरामृष्टन्यायस्य यज्ञब्रह्मविद्ययोस्तुल्यत्वादित्यर्थः ।
पूर्वोक्तं लिङ्गं दूषयति- यदिति ।
असामर्थ्यन्यायेनार्थित्वादिसंभवन्यायस्य निरस्तत्वादित्यर्थः ।
ननु ऽनिषादस्थपतिं याजयेत्ऽइत्यत्राध्ययनाभावो ऽपि निषादशब्दान्निषादस्येष्टाविव शूद्रशब्दाच्छूद्रस्य विद्यायामधिकारो ऽस्त्वित्याशङ्क्य संवर्गविद्यायामधिकारमङ्गीकरोति- काममिति ।
तद्विषयत्वात्तत्र श्रुतत्वादित्यर्थः ।
वस्तुतस्तु विधिवाक्यस्थत्वान्निषादशब्दो ऽप्यधिकारिसमर्पकः, शूद्रशब्दस्तु विद्याविधिपरार्थवादस्थो नाधिकारिणं बोधयति, असामर्थ्यन्यायविरोधेनान्यपरशब्दस्य स्वार्थबोधित्वासंभवादिति मत्वाङ्गीकारं त्यजति- अर्थवादेति ।
तर्हि शूद्रशब्दस्यात्र श्रुतस्य कोर्ऽथ इत्याशङ्क्य सूत्रेणार्थमाह- शक्यते चेत्यादिना ।
जानश्रुतिर्नाम राजा निदाघसमये रात्रौ प्रासादतले सुष्वाप, तदा तदीयान्नदानादिगुणगणतोषिता ऋषयो ऽस्य हितार्थं हंसा भूत्वा मालारूपेण तस्योपर्याजग्मुः, तेषु पाश्चात्यो हंसो ऽग्रेसरं हंसमुवाच, भो भो भद्राक्ष, किं न पश्यसि जानश्रुतेरस्य तेजः स्वर्गं व्याप्य स्थितं, तत्त्वां धक्ष्यति न गच्छेति ।
तमग्रेसर उवाच, कमप्येनं वराकं विद्याहीनं सन्तम्, अरे, सयुग्वानं युग्व गन्त्री शकटी तया सह स्थितं रैक्वमिवैतद्वचनमात्थ ।
रैक्वस्य हि ब्रह्मिष्ठस्य तेजो दुरतिक्रमं नास्यानात्मज्ञस्येत्यर्थः ।
अस्मद्वचनखिन्नो राजा शकटलिङ्गेन रैकं ज्ञात्वा विद्यावान्भविष्यतीति हंसानामभिप्रायः ।
कं उ अरे इति पदच्छेदः ।
उशब्दो ऽप्यर्थः ।
तेषां हंसानामनादरवाक्यश्रवणादस्य राज्ञः शुगुत्पन्ना, सा शूद्रशब्देन रैक्वेण सूच्यते हीति सूत्रान्वयः ।
श्रुतयौगिकार्थलाभे सति अनन्वितरूढ्यर्थस्त्याज्य इति न्यायद्योतनार्थो हिशब्दः ।
तदाद्रवणात् तया शुचा आद्रवणात् ।
शूद्रः शोकं प्राप्तवान् ।
शुचा वा कर्त्र्या राजाभिदुद्रुवे प्राप्तः ।
शुचा वा करणेन रैक्वं गतवानित्यर्थः

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.9.34
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.9.35
क्षत्रियत्वगतेश् चोत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् । ब्ब्स्_1,3.35 ।
इतश्च न जातिशूद्रो जानश्रुतिः ।
यत्कारणं प्रकरणनिरूपणेन क्षत्रियत्वमस्योत्तरत्र चैत्ररथेनाभिप्रतारिणा क्षत्रियेण समभिव्याहाराद्गम्यते ।
उत्तरत्र हि संवर्गविद्यावाक्यशेषे चैत्ररथिरभिप्रतारी क्षत्रियः संकीर्त्यते- ऽ अथ ह शौनकं च कपोयमभिप्रतारणं च काक्षसेनिं परिविष्यमाणौ ब्रह्मचारी विभिक्षेऽ (छा. 4.3.5) इति ।
चैत्ररथित्वं चाभिप्रतारिणः कापेययोगादवगन्तव्यम् ।
कापेययोगो हि चित्ररथस्यावगतः ऽएतेन वै चित्ररथं कापेया अयाजयन्ऽ (ताण्ड.ब्रा. 20.12.5) इति ।
समानान्वयानां च प्रायेण समानान्वया याजका भवन्ति ।
ऽतस्माच्चैत्ररथिर्नामकः क्षत्रपतिरजायतऽ इति च क्षत्रपतित्वावगमात्क्षत्रियत्वमस्यावगन्तव्यम् ।
तेन क्षत्रियेणाभिप्रतारिणा सह समानायां विद्ययायां संकीर्तनं जानश्रुतेरपि क्षत्रियत्वं सूचयति ।
समानानामेव हि प्रायेण समभिव्याहारा भवन्ति ।
क्षत्तृप्रेषणाद्यैश्वर्ययोगाच्च जानश्रुतेः क्षत्रियत्वावगतिः ।
अतो न शूद्रस्याधिकारः

fन्: संवर्गविद्याविध्यनन्तरमर्थवादारम्भार्थो ऽथाब्दः ।
ह शब्दो वृत्तान्तावद्योती ।
शुनकपुत्रं कपिगोत्रं पुरोहितमभिप्रतारिनामकम् ।
क्षत्ता सूतस्तस्य रैक्वान्वेषणाय प्रेषणम् ।
शूद्रशब्दस्य यौगिकत्वे लिङ्गमाह- क्षत्रियत्वेति ।
संवर्गविद्याविध्यनन्तरमर्थवाद आरभ्यते ।
शुनकस्यापत्यं कपिगोत्रं पुरोहितमभिप्रतारिनामकं राजानं च कक्षसेनस्यापत्यं सूदेन परिविष्यमाणौ तौ भोक्तुमुपविष्टौ बटुर्भिक्षितवानित्यर्थः ।
नन्वस्य चैत्ररथित्वं न श्रुतमित्यत आह- चैत्ररथित्वं चेति ।
एतेन द्विरात्रेणेति छान्दोग्यश्रुत्यैव पूर्वं चित्ररथस्य कापेययोग उक्तः ।
अभिप्रतारिणो ऽपि तद्योगाच्चित्ररथवंश्यत्वं निश्चीयते ।
राजवंश्यानां हि प्रायेण पुरोहितवंश्या याजका भवन्तीत्यर्थः ।
नन्वस्त्वभिप्रतारिणश्चैत्ररथित्वं, तावता कथं क्षत्रियत्वं, तत्राह- तस्मादिति ।
चित्ररथादित्यर्थः ।
क्षत्ता सूतस्तस्य रैक्वान्वेषणाय प्रेषणं अन्नगोदानादिकं च जानश्रुतेः क्षत्रियत्वे लिङ्गम्

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.9.35
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.9.36
संस्कारपरामर्शात् तदभावाभिलापाच् च । ब्ब्स्_1,3.36 ।
इतश्च न शूद्रस्याधिकारः, यद्विद्याप्रदेशेषूपनयनादयः संस्काराः परामृश्यन्ते- ऽतं होपनिन्येऽ (श.ब्रा. 11.5.3.13) ।
ऽ अधीहि भगव इति होपससादऽ (छा. 7.1.1) ऽ ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेषमाणा एष ह वै तत्सर्वं वक्ष्यतीति ते ह समित्पाणयो भगवन्तं पिप्पलादमुपसन्नाःऽ (प्र. 1.1) इति च ।
ऽ तान्हानुपनीयैवऽ (छा. 5.11.7) इत्यपि प्रदर्शितैवोपनयनप्राप्तिर्भवति ।
शूद्रस्य संस्काराभावो ऽभिलप्यते, ऽशूद्रश्चतुर्थो वर्ण एकजातिःऽ (मनु. 10.4)
इत्येकजातित्वस्मरणात् ।
ऽन शूद्रो पातकं किञ्चिन्न च संस्कारमर्हतिऽ (मनु. 10.12.6) इत्यादिभिश्च

fन्: अधीहि उपदिशेति यावत् ।
ब्रह्मपरा वेदपारगाः ।
परं निर्गुणं ब्रह्म ।
उपासन्ना उपागताः ।
अनुपनीयैवेति हीनवर्णेनोत्तमवर्णा अनुपनीयैवोपदेष्टव्या इत्याचारज्ञापनार्थमित्यर्थः ।
एकजातिरनुपनीतः ।
अत्र शूद्रशब्दो यौगिक एवेति न शूद्रस्याधिकार इति स्थितम् ।
तत्र लिङ्गान्तरमाह- संस्कारेति ।
उपनयनं वेदग्रहणाङ्गं शूद्रस्य नास्तीति पूर्वमुक्तम् ।
इह विद्याग्रहणाङ्गस्योपनयनसंस्कारस्य सर्वत्र परामर्शाच्छूद्रस्य तदभावान्न विद्याधिकारः इत्युच्यते ।
भाष्ये आदिपदेनाध्ययनगुरुशुश्रूषादयो गृह्यन्ते ।
तं शिष्यमाचार्य उपनीतवानित्यर्थः ।
नारदो ऽपि विद्यार्थी मन्त्रमुच्चारयन्सनत्कुमारमुपगत इत्याह- अधीति ।
उपदिशेति यावत् ।
ब्रह्मपरा वेदपारगाः सगुणब्रह्मनिष्ठाः परं निर्गुणं ब्रह्मान्वेषमाणा एष पिप्पलादस्तज्जिज्ञासितं सर्वं वक्ष्यतीति निश्चित्य ते भरद्वाजादयः षड् ऋषयस्तमुपगता इत्यर्थः ।
ननु वैश्वानरविद्यायामृषीन्राजानुपनीयैव विद्यामुवाचेति श्रुतेरनुपनीतस्याप्यस्ति विद्याधिकार इत्यत आह- तान्हेति ।
ते ह समित्पाणयः पूर्वाह्ने प्रतिचक्रमिर इति पूर्ववाक्ये ब्राह्मणा उपनयनार्थमागता इति उपनयनप्राप्तिं दर्शयित्वा निषिध्यते ।
हीनवर्णेनोत्तमवर्णानुपनीयैवोपदेष्टव्या इत्याचारज्ञापनार्थमित्यर्थः ।
एकजातिरनुपनीतः ।
पातकमभक्ष्यभक्षणकृतम्

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.9.36
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.9.37
तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः । ब्ब्स्_1,3.37 ।
इतश्च न शूद्रस्याधिकारः ।
यत्सत्यवचनेन शूद्रत्वाभावे निर्धारिते जाबालं गौतम उपनेतुमनुशासितुं च प्रववृते ऽनैतद्ब्राह्मणो विवक्तुमर्हति समिधं सोम्याहरोप त्वा नेष्ये न सत्यादगाःऽ (छा. 4.4.5) इति श्रुतिलिङ्गात्

fन्: नाहं गोत्रं वेद्मि न माता वेत्ति परन्तु तथोक्तम् उपनयनार्थमाचार्यं गत्वा सत्यकामो जाबालो ऽस्मीति ब्रूहीत्यनेन सत्यवचनेन ।
सत्यकामः किलमृतपितृको जबालां मातरमपृच्छत्, किङ्गोत्रो ऽहमिति ।
तं मातोवाच भर्तृसेवाव्यग्रतयाहमपि तव पितुर्गोत्रं न जानामि, जबाला तु नामाहमस्मि सत्यकामो नाम त्वमसीति एतावज्जानामीति ।
ततः स जाबालो गौतममागत्य तेन किङ्गोत्रो ऽसीति पृष्ट उवाच, नाहं गोत्रं वेद्मि न माता वेत्ति परन्तु मे मात्रा कथितं, उपनयनार्थमाचार्यं गत्वा सत्यकामो जाबालो ऽस्मीति ब्रूहीति ।
अनेन सत्यवचनेन तस्य शूद्रत्वाभावो निर्धारितः ।
अब्राह्मण एतत्सत्यं विविच्य वक्तुं, नार्हतीति निर्धार्य, हे सोम्य, सत्यात्त्वं नागाः सत्यं न त्यक्तवानसि, अतस्त्वामुपनेष्ये, तदर्थं समिधमाहरेति गौतमस्य प्रवृत्तेश्च लिङ्गान्न शूद्रस्याधिकार इत्याह- तदभावेति

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.9.37
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.9.38
श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात् स्मृतेश् च । ब्ब्स्_1,3.38 ।
इतश्च न शूद्रस्याधिकारः ।
यदस्य स्मृतेः श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधो भवति ।
वेदश्रवणप्रतिषेधो वेदाध्ययनप्रतिषेधस्तदर्थज्ञानानुष्ठानयोश्च प्रतिषेधः शूद्रस्य स्मर्यते ।
श्रवणप्रतिषेधस्तावत् ऽअथास्य वेदमुपशृण्वतस्त्रपुजतुभ्यां श्रोत्रप्रतिपूरणम्ऽ इति ।
ऽपद्यु ह वा एतच्छ्मशानं यच्छूद्रस्तस्माच्छूद्रसमीपे नाध्येतव्यम्ऽ इति च ।
अत एवाध्ययनप्रतिषेधः ।
यस्य हि समीपे ऽपि नाध्येतव्यं भवति स कथमश्रुतमधीयीत ।
भवति च वेदोच्चारणे जिह्वाच्छेदो धारणे शरीरभेद इति ।
अत एव चार्थादर्थज्ञानानुष्ठानयोः प्रतिषेधो भवति ऽन शूद्रस्य मतिं दद्यात्ऽ इति, ऽद्विजातीनामध्ययनमिज्या दानम्ऽ इति च ।
येषां पुनः पूर्वकृतसंस्कारवशाद्विदुरधर्मव्याधप्रभृतीनां ज्ञानोत्पत्तिस्तेषां न शक्यते फलप्राप्तिः प्रतिषेद्धुं, ज्ञानस्यैकान्तिकफलत्वात् ।
ऽश्रावयेच्चतुरो वर्णान्ऽ इति चेतिहासपुराणाधिगमे चातुर्वर्ण्यस्याधिकारस्मरणात् ।
वेदपूर्वकस्तु नास्त्यधिकारः शूद्राणामिति स्थितम्

fन्: त्रपुजतुभ्यां संतापद्रुताभ्यां सीसलाक्षाभ्याम् ।
पद्यु पादयुक्तं ।
संचारसमर्थमिति यावत् ।
मतिर्वेदार्थज्ञानम् ।
स्मृत्या श्रवणादिनिषेधाच्च नाधिकार इत्याह- श्रवणेति ।
अस्य शूद्रस्य द्विजैः पठ्यमानं वेदं प्रमादाच्छृण्वतः सीसलाक्षाभ्यां तप्ताभ्यां श्रोत्रद्वयपूरणं प्रायश्चित्तं कार्यमित्यर्थः ।
पद्यु पादयुक्तं संचरिष्णुरूपमिति यावत् ।
भवति च ।
स्मृतिरिति शेषः ।
मतिर्वेदार्थज्ञानम् ।
दानं नित्यं निषिध्यते शूद्रस्य ।
नैमित्तिकं तु दानमस्त्येव ।
यदुक्तं विदुरादीनां ज्ञानित्वं दृष्टमिति, तत्राह- येषामिति ।
सिद्धानां सिद्धेर्दुरपह्नवत्वे ऽपि साधकैः शूद्रैः कथं ज्ञानं लब्धव्यमित्यत आह- श्रावयेदिति

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.9.38
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.10.39
10 कम्पनाधिकरणम् । सू. 39
कम्पनात् । ब्ब्स्_1,3.39 ।
अवसितः प्रासङ्गिको ऽधिकारविचारः ।
प्रकृतामेवेदानीं वाक्यार्थविचारणां प्रवर्तयिष्यामः ।
ऽयदिदं किञ्च जगत्सर्वं प्राण एजति निःसृतम् ।
महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्तिऽ (का. 2.6.2) इति ।
एतद्वाक्यं ऽएजृ कम्पनेऽ इति धात्वर्थानुगमाल्लक्षितम् ।
अस्मिन्वाक्ये सर्वमिदं जगत्प्राणाश्रयं स्पन्दते, महच्च किञ्चिद्भयकारणं वज्रशब्दितमुद्यतं, तद्विज्ञानाच्चामृतत्वप्राप्तिरिति श्रूयते ।
तत्र को ऽसौ प्राणः किं तद्भयानकं वज्रमित्यप्रतिपत्तेर्विचारे क्रियमाणे प्राप्तं तावत्प्रसिद्धेः पञ्चवृत्तिर्वायुः प्राण इति ।
प्रसिद्धेरेव चाशनिर्वज्रं स्यात् ।
वायोश्चेदं माहात्म्यं संकीर्त्यते ।
कथम् ।
सर्वमिदं जगत्पञ्चवृत्तौ वायौ प्राणशब्दिते प्रतिष्ठायैजति ।
वायुनिमित्तमेव च महद्भयानकं वज्रमुद्यम्यते ।
वायौ हि पर्जन्यभावेन विवर्तमाने विद्युत्स्तनयित्रुवृष्ट्यशनयो विवर्तन्त इत्याचक्षते ।
वायुविज्ञानादेव चेदममृतत्वम् ।
तथाहि श्रुत्यन्तरम्- ऽवायुरेव व्यष्टिर्वायुः समष्टिरप पुनर्मृत्युं जयति य एवं वेदऽ इति ।
तस्माद्वायुरयमिह प्रतिपत्तव्य इति ।
एवं प्राप्ते ब्रूमः- ब्रह्मैवेदमिह प्रतिपत्तव्यम् ।
कुतः ।
पूर्वोत्तरालोचनात् ।
पूर्वोत्तरयोर्हि ग्रन्थभागयोर्ब्रह्मैवनिर्दिश्यमानमुपलभामहे ।
इहैव कथमकस्मादन्तराले वायुं निर्दिश्यमानं प्रतिपद्येमहि ।
पूर्वत्र तावत् ऽतदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ।
तस्मिंल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चनऽ (का. 2.6.1) इति ब्रह्म निर्दिष्टं, तदेवेहापि संनिधानात् जगत्सर्वं प्राण एजतीति च लोकाश्रयवत्त्वप्रत्यभिज्ञानान्निर्दिष्टमिति गम्यते ।
प्राणशब्दो ऽप्ययं प्रयुक्तः, ऽप्राणस्य प्राणम्ऽ (बृ. 4.4.18) इति दर्शनात् ।
एजयितृत्वमपीदं परमात्मन एवोपपद्यते न वायुमात्रस्य ।
तथाचोक्तम्- ऽन प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन ।
इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौऽ (का. 2.5.5) इति ।
उत्तरत्रापि ऽभयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः ।
भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमःऽ (का. 2.6.3) इति ब्रह्मैव निर्देक्ष्यते न वायुः ।
सवायुकस्य जगतो भयहेतुत्वाभिधानात् ।
तदेवेहापि संनिधानान्महद्भयं, वज्रमुद्यतमिति च भयहेतुत्वप्रत्यभिज्ञानान्निर्दिष्टमिति गम्यते ।
वज्रशब्दो ऽप्ययं भयहेतुत्वसामान्यात्प्रयुक्तः ।
यथाहि वज्रमुद्यतं ममैव शिरसि निपतेद्यद्यहमस्य शासनं न कुर्यामित्यनेन भयेन जनो नियमेन राजादिशासने प्रवर्तत एवमिदमग्निवायुसूर्यादिकं जगदस्मादेव ब्रह्मणो बिभ्यन्नियमेन स्वव्यापारे प्रवर्तत इति भयानकं वज्रोपमितं ब्रह्म ।
तथाच ब्रह्मविषयं श्रुत्यन्तरम्- ऽभीषास्माद्वातः पवते ।
भीषोदेति सूर्यः ।
भीषास्मादग्निश्चेन्द्रश्च ।
मृत्युर्धावति पञ्चमःऽ (तै. 8.1) इति ।
अमृतत्वफलश्रवणादपि ब्रह्मैवेदमिति गम्यते ।
ब्रह्मज्ञानाद्ध्यमृतत्वप्राप्तिः ।
ऽतमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यते ऽयनायऽ (श्वे. 6.15) इति मन्त्रवर्णात् ।
यत्तु वायुविज्ञानात्क्वचिदमृतत्वमभिहितं तदापेक्षिकम् ।
तत्रैव प्रकणान्तरकरणेन परमात्मानमभिधाय ऽअन्तो ऽन्यदार्तम्ऽ (बृ. 3.4) इति वाय्वादेरार्तत्वाभिधानात् ।
प्रकरणादप्यत्र परमात्मनिश्चयः ।
अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मत्कृताकृतात् ।
अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद (का. 1.2.14) इति परमात्मनः पृष्टत्वात्

fन्: भीषा भीत्या ।
अस्माद्ब्रह्मणो निमित्तादिति यावत् ।
पञ्चानां ग्रहणं ब्रह्मादिस्तम्बान्तचराचरोपलक्षणार्थम् ।
ऽअपपुनर्मृत्युं जयतिऽ इति श्रुत्या ह्यपमृत्योर्विजय उक्तो न तु परममृत्युविजय इत्यापेक्षिकत्वम् ।
कम्पनात् ।
अस्यापि प्रासङ्गिकत्वमाशङ्क्यमाह- अवसित इति ।
समाप्त इत्यर्थः ।
काठकं पठति- यदिदमिति ।
सर्वं जगत्प्राणान्निःसृतं उत्पन्नं प्राणे चिदात्मनि प्रेरके सति एजति चेष्टते, तच्च प्राणाख्यं कारणं महद्ब्रह्म विभेत्यस्मादिति भयम् ।
तस्मिन् भयहेतुत्वे दृष्टान्तमाह- वज्रमिति ।
यथोद्यतं वज्रं भयं तथेत्यर्थः ।
य एतत्प्राणाख्यं ब्रह्म निर्विशेषं विदुस्ते मुक्ता भवन्तीत्याह- य इति ।
नन्वस्मिन्सूत्रे कथमिदं वाक्यमुदाहृतमित्यत आह- एतदिति ।
एजत्यर्थस्य कम्पनस्य सूत्रितत्वादेजतिपदयुक्तं वाक्यमुदाहृतमित्यर्थः ।
प्रासङ्गिकाधिकारचिन्तयास्य संगतिर्नापेक्षितेति ऽशब्दादेव प्रमितःऽइत्यनेनोच्यते ।
तत्राङ्गुष्ठवाक्ये जीवानुवादो ब्रह्मैक्यज्ञानार्थ इत्युक्तं, न तथेह प्राणानुवाद ऐक्यज्ञानार्थः संभवति, प्राणस्य स्वरूपेण कल्पितस्यैक्यायोगात् ।
अतः प्राणोपास्तिपरं वाक्यमिति प्रत्युदाहरणेन पूर्वपक्षयति- प्रसिद्धेः पञ्चवृत्तिरिति ।
ननु ऽअत एव प्राणःऽइत्यादौ ब्रह्मणि लिङ्गात्प्राणश्रुतिर्नीता, अत्रापि सर्वचेष्टाभयहेतुत्वं ब्रह्मलिङ्गमस्तीति नास्ति पूर्वपक्षावसरो गतार्थत्वादिति, अत आह- वायोश्चेति ।
प्रतिष्ठाय स्थितिं लब्ध्वा प्राणे वायौ निमित्ते जगच्चलतीति प्रसिद्धम् ।
अतः स्पष्टं ब्रह्मलिङ्गं नास्तीति भावः ।
वज्रलिङ्गच्च वायुरित्याह- वाय्विति ।
व्यष्टिर्विशेषः ।
समष्टिः सामान्यम् ।
सूद्बद्वहिरेव सिद्धान्तं प्रतिजानीते- ब्रह्मैवेति ।
पूर्वोत्तरवाक्यैकवाक्यतानुगृहीतं सर्वाश्रयत्वं लिङ्गं वाक्यभेदकप्राणश्रुतेर्बाधकमित्याह- पूर्वत्रेत्यादिना ।
शुक्रं स्वप्रकाशम् ।
तदु नात्येति ब्रह्मानाश्रितः को ऽपि लोको नास्त्येवेत्युकारार्थः ।
सौत्रं लिङ्गं व्याचष्टे- एजयितृत्वमिति ।
सवायुकस्य सर्वस्य कम्पनश्रवणादपि प्राणः परमात्मैवेत्यर्थः ।
ब्रह्मणि वज्रशब्दः कथमित्याशङ्क्य गौण इत्याह- वज्रशब्द इति ।
बृहदारण्यके ऽवायुरेव व्यष्टिःऽइत्यत्र ऽअपपुनर्मृत्युम्ऽइत्यपमृत्युजयरूपमापेक्षिकममृतत्वमुच्यते न मुख्यामृतत्वम्, तत्रैव वायूपास्तिप्रकरणं समाप्य ऽअथ हैनमुषस्तः पप्रच्छऽइति ज्ञेयात्मानमुक्त्वा वाय्वादेर्नाशित्वोक्तेरित्याह- यत्तु वाय्वित्यादिना ।
तस्मात्काठकवाक्यं ज्ञेये समन्वितविति सिद्धम्

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.10.39
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.11.40
11 ज्योतिरधिकरणम् । सू. 40
ज्योतिर् दर्शनात् । ब्ब्स्_1,3.40 ।
ऽएष संप्रसादो ऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यतेऽ (छा. 8.12.3) इति श्रूयते ।
तत्र संशय्यते, किं ज्योतिःशब्दं चक्षुर्विषयतमोपहं तेजः किंवा परं ब्रह्मेति ।
किं तावत्प्राप्तम् ।
प्रसिद्धमेव तेजो ज्योतिःशब्दमिति ।
कुतः ।
तत्र ज्योतिःशब्दस्य रूढत्वात् ।
ऽज्योतिःश्चरणाभिधानात्ऽ (ब्र.सू ।
1.1.24) इत्यत्र हि प्रकरणाज्योतिःशब्दः स्वार्थं परित्यज्य ब्रह्मणि वर्तते ।
नचेह तद्वत्किञ्चित्स्वार्थपरित्यागे कारणं दृश्यते ।
तथाच नाडीखण्डे- ऽअथ यत्रैतदस्माच्छरीरादुत्क्रामत्यथैतैरेव रश्मिभिरूर्ध्वमाक्रमतेऽ (छा. 8.6.5) इति मुमुक्षोरादित्यप्राप्तिरभिहिता ।
तस्मात्प्रसिद्धमेव तेजो ज्योतिःशब्दमिति ।
एवं प्राप्ते ब्रूमः - परमेव ब्रह्म ज्योतिःशब्दम् ।
कस्मात् ।
दर्शनात् ।
तस्य हीह प्रकरणे वक्तव्यत्वेनानुवृत्तिर्दृश्यते, ऽ य आत्मापहतपाप्माऽ (छा. 8.7.1) इत्यपहतपाप्मत्वादिगुणकस्यात्मनः प्रकरणादावन्वेष्टव्यत्वेन विजिज्ञासितव्यत्वेन च प्रतिज्ञानात् ।
ऽएतं त्वेव ते भूयो ऽनुव्याख्यास्यामिऽ (छा. 8.9.3) इति चानुसंधानात् ।
ऽअशरीरं वावसन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतःऽ(छा. 8.12.1) इति चाशरीरतायै ज्योतिःसंपत्तेरस्याभिधानात् ।
ब्रह्मभावाच्चान्यत्राशरीरतानुपपत्तेः ऽपरं ज्योतिःऽ ऽस उत्तमः पुरुषःऽ (छा. 8.12.3) इति च विशेषणात् ।
यत्तूक्तं मुमुक्षोरादित्यप्राप्तिरभिहितेति ।
नासावात्यन्तिको मोक्षो गत्युत्क्रान्तिसंबन्धात् ।
नह्यात्यन्तिके मोक्षे गत्युत्क्रान्ती स्त इति वक्ष्यामः

fन्: ऽअथ या एता हृदयस्य नाड्यःऽ इत्यादि नाडीखण्डः ।
तत्रादित्यग्रहानुरोधेन मुमुक्षोस्तत्प्राप्तिरभिहितेति संबन्धः ।
ज्योतिर्दर्शनात् ।
छान्दोग्ये प्रजापतिविद्यावाक्यमाह- एष इति ।
परञ्ज्योतिः श्रुतिभ्यां संशयमाह- तत्रेति ।
घटादिविषयावरकतमोनाशकं सौरमित्यर्थः पूर्वत्र ब्रह्मप्रकरणस्यानुग्राहकः सर्वशब्दसंकोचाद्ययोगो ऽस्तीति प्राणश्रुतिर्ब्रह्मणि नीता ।
न तथात्र ऽय आत्मापहतपाप्माऽइति प्रकरणस्यानुग्राहकं पश्याम इति प्रत्युदाहरणेन पूर्वपक्षमाह- प्रसिद्धमेवेत्यादिना ।
पूर्वपक्षे सूर्योपास्तिः, सिद्धान्ते ब्रह्मज्ञानान्मुक्तिरिति फलम् ।
ननु ज्योतिरधिकरणे ज्योतिःशब्दस्य ब्रह्मणि वृत्तेरुक्तत्वात्कथं पूर्वपक्ष इत्यत आह- ज्योतिरिति ।
तत्र गायत्रीवाक्ये प्रकृतब्रह्मपरामर्शकयच्छब्दसामानाधिकरण्याज्ज्योतिःशब्दस्य स्वार्थत्यागः कृतः, तथात्र स्वार्थत्यागे हेत्वदर्शनात्पूर्वपक्ष इत्यर्थः ।
ज्योतिःश्रुतेरनुग्राहकत्वेनार्चिरादिमार्गस्थत्वं लिङ्गमाह- तथाचेति ।
ऽता वा एता हृदयस्य नाड्यःऽइति कण्डिकया नाडीनां रश्मीनां च मिथः संश्लेषमुक्त्वा अथ संज्ञालोपानन्तरं यत्र काले एतन्मरणं यथा स्यात्तथोत्क्रामति अथ तदा एतैर्नाडीसंश्लिष्टरश्मिभिरूर्ध्वः सन्नुपरि गच्छति, गत्वादित्यं ब्रह्मलोकद्वारभूतं गचछतीत्यभिहितं, तथैवात्रापि शरीरात्समुत्थाय मृत्वा परं ज्योतिरादित्याख्यमुपसंपद्य तद्द्वारा ब्रह्मलोकं गत्वा स्वस्वरूपेणाभिनिष्पद्यत इति वक्तव्यम् ।
समुत्थायोपसंपद्येति क्त्वाश्रुतिभ्यां ज्योतिषो ऽर्चिरादिमार्गस्थत्वभानादित्यर्थः ।
अतो मार्गस्थसूर्योपास्त्या क्रममुक्तिपरं वाक्यमिति प्राप्ते सिद्धान्तयति- एवमिति ।
व्याख्येयत्वेनोपक्रान्त आत्मैवात्र ज्योतिःशब्देन व्याख्येन इति ज्योतिर्वाक्येनैकवाक्यताप्रयोजकप्रकरणानुगृहीतोत्तमरपुरुषश्रुत्या वाक्यभेदकज्योतिःश्रुतिर्बाध्येति भावः ।
अशरीरत्वफललिङ्गाच्च ब्रह्मैव ज्योतिर्न सूर्य इत्याह- अशरीरमिति ।
नच सूर्यप्राप्त्या क्रमेणाशरीरत्वं स्यादिति वाच्यं, परत्वेन विशेषितस्य ज्योतिष एव स उत्तम इति परामर्शेनाशरीरत्वनिश्चयादित्याह- परमिति ।
पूर्वोक्तलिङ्गं दूषयति- यत्त्विति ।
नाडीखण्डे दहरोपासकस्य या सूर्यप्राप्तिरुक्ता स न मोक्ष इति युक्ता सूर्योक्तिः, अत्र तु प्रजापतिवाक्ये निर्गुणविद्यायामर्चिरादिगतिस्थसूर्यस्यानन्वयादनर्थकत्वात् श्रुतिव्यत्यासेन स्वरूपं साक्षात्कृत्य परं ज्योतिस्तदेवोपसंपद्यत इति व्याख्येयमिति भावः

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.11.40
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.12.41
12 अर्थान्तरत्वव्यपदेशाधिकरणम् । सू. 41
आकाशो ऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् । ब्ब्स्_1,3.41 ।
ऽआकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता ते यदन्तरा तद्ब्रह्म तदमृतं स आत्माऽ (छा. 8.14.1) इति श्रूयते ।
तत्किमाकाशसब्दं परं ब्रह्म किंवा प्रसिद्धमेव भूताकाशमिति विचारे भूतपरिग्रहो युक्तः ।
आकाशशब्दस्य तस्मिन्रूढत्वात्, नामरूपनिर्वहणस्य चावकाशादानद्वारेण तस्मिन्योजयितुं शक्यत्वात्, स्रष्टृत्वादेश्च स्पष्टस्य ब्रह्मलिङ्गस्याश्रवणादिति ।
एवं प्राप्त इदमुच्यते- परमेव ब्रह्मेहाकाशशब्दं भवितुमर्हति ।
कस्मात् ।
अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ।
ऽते यदन्तरा तद्ब्रह्मऽ इति हि नामरूपाभ्यामर्थान्तरभूतमाकाशं व्यपदिशति ।
नच ब्रह्मणो ऽन्यन्नामरूपाभ्यामर्थान्तरं संभवतिऽ सर्वस्य विकारजातस्य नामरूपाभ्यामेव व्याकृतत्वात् ।
नामरूपयोरपि निर्वहणं निरङ् कुशं न ब्रह्मणो ऽन्यत्र संभवति ।
ऽअनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्यनामरूपे व्याकरवाणिऽ (छा. 6.3.2) इत्यादिब्रह्मकर्तृत्वश्रवणात् ।
ननु जीवस्यापि प्रत्यक्षं नामरूपविषयं निर्वोढुत्वमस्ति ।
बाढमस्ति ।
अभेदस्त्विह विवक्षितः ।
नामरूपनिर्वहणाभिधानादेव च स्रष्टृत्वादि ब्रह्मलिङ्गमभिहितं भवति ।
ऽतद्ब्रह्म तदमृतं स आत्माऽ (छा. 8.14) इति च ब्रह्मवादस्य लिङ्गानि ।
ऽआकाशस्तल्लिङ्गात्ऽ (ब्र. 1.1.22) इत्यस्यैवायं प्रपञ्चः

fन्: नामरूपे शब्दाथा तदन्तःपातिनस्तद्भिन्नत्वं तत्कर्तृत्वं चायुक्तमित्यर्थः ।
आकाशो व्यपदेशात् ।
छान्दोग्यमुदाहरति आकाश इति ।
यथोपक्रमबलाज्ज्योतिःश्रुतिबाधस्तथाकाशोपक्रमाद्ब्रह्मादिशब्दबाध इति दृष्टान्तेन पूर्वपक्षयति- भूतेति ।
श्रुतैर्गुणैराकाशोपास्तिर्निर्गुणब्रह्मज्ञानं चेत्युभयत्र फलम् ।
ऽआकाशस्तल्लिङ्गात्ऽ
इत्यनेन पौनरुक्त्यमाशङ्क्य तद्वदत्र स्पष्टलिङ्गाश्रवणादिति परिहरति- स्रष्टृत्वादेश्चेति ।
वै नामेति प्रसिद्धिलिङ्गस्याकाशश्रुतेश्च वाक्यशेषगताभ्यां ब्रह्मात्मश्रुतिभ्यामनेकलिङ्गोपेताभ्यां बाधो युक्तः ।
यत्र बहुप्रमाणसंवादस्तत्र वाक्यस्य तात्पर्यमिति निर्णयादिति सिद्धान्तयति- परमेवेत्यादिना ।
नामरूपे शब्दर्थौ तदन्तःपातिनस्तद्भिन्नत्वे तत्कर्तृत्वं चायुक्तमित्यर्थः ।
नामादिकर्तृत्वं न ब्रह्मलिङ्गं, जीवस्थत्वादिति शङ्कते- नन्विति ।
ऽअनेन जीवेनऽइत्यत्र जीवस्य ब्रह्मभेदेन तत्कर्तृत्वमुच्यते साक्षादयोगादिति परिहरति- बाढमिति ।
यच्चोक्तं स्पष्टं लिङ्गं नास्तीति, तत्राह- नामेति ।
तर्हि पुनरुक्तिः, तत्राह- आकाशेति ।
तस्यैव साधको ऽयं विचारः ।
अत्राकाशशब्दस्य ब्रह्मणि वृत्तिं सिद्धवत्कृत्य तत्र संशयादिप्रवृत्तेरुक्तत्वादिति न पौनरुक्त्यमिति भावः

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.12.41
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.13.42
13 सुषुप्त्युत्क्रान्त्यधिकरणम् । सू. 42-43
सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर् भेदेन । ब्ब्स्_1,3.42 ।
व्यपदेशादित्यनुवर्तते ।
बृहदारण्यके षष्टे प्रपाठके ऽकतम आत्मेति यो ऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषःऽ (बृ. 4.3.7) इत्युपक्रम्य भूयानात्मविषयः प्रपञ्चः कृतः ।
तत्किं संसारिस्वरूपमात्रान्वाख्यानपरं वाक्यमुतासंसारिस्वरूपप्रतिपादनपरमिति संशयः ।
किं तावत्प्राप्तम् ।
संसारिस्वरूपमात्रविषयमेवेति ।
कुतः ।
उपक्रमोपसंहाराभ्याम् ।
उपक्रमे ऽयो ऽयं विज्ञानमयः प्राणेषुऽ इति शारीरलिङ्गात् ।
उपसंहारे च स वा एष महानज आत्मा यो ऽयं विज्ञानमयः प्राणेषुऽ (बृ. 4.4.22) इति तदपरित्यागात्, मध्ये ऽपि बुद्धान्ताद्यवस्थोपन्यासेन तस्यैव प्रपञ्चनादिति ।
एवं प्राप्ते ब्रूमः - परमेश्वरोपदेशपरमेवेदं वाक्यं न शारीरमात्रान्वाख्यानपरम् ।
कस्मात् ।
सुषुप्तावुत्क्रान्तौ च शरीराद्भेदेन परमेश्वरस्य व्यपदेशात् ।
सुषुप्तौ तावत् ऽअयं पुरुषः प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तो न बाह्यं किञ्चन वेद नान्तरम्ऽ (बृ. 4.3.21) इति शारीराद्भेदेन परमेश्वरं व्यपदिशति ।
तत्र पुरुषः शारीरः स्यात्तस्य वेदितृत्वात् ।
बाह्याभ्यन्तरवेदनप्रसङ्गे सति तत्प्रतिषेधसंभवात् ।
प्राज्ञः परमेश्वरः, सर्वज्ञत्वलक्षणया प्रज्ञया नित्यमवियोगात् ।
तथोत्क्रान्तावपि ऽअयं शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मनान्वारूढ उत्सर्जन्यातिऽ (बृ. 4.3.35) इति जीवाद्भेदेन परमेश्वरं व्यपदिशति ।
तत्रापि शारीरो जीवः स्याच्छरीरस्वामित्वात् ।
प्राज्ञस्तु स एव परमेश्वरः ।
तस्मात्सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन व्यपदेशात्परमेश्वर एवात्र विवक्षत इति गम्यते ।
यदुक्तमाद्यन्तमध्येषु शारीरलिङ्गात्तत्परत्वमस्य वाक्यस्येति ।
अत्र ब्रूमः - उपक्रमेतावत् ऽयो ऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु इति न संसारिस्वरूपं विवक्षितं किं तर्ह्यनूद्य संसारिस्वरूपं परेण ब्रह्मणास्यैकतां विवक्षति ।
यतो ऽध्यायतीव लेलायतीवऽ इत्येवमाद्युत्तरग्रन्थप्रवृत्तिः संसारिधर्मनिराकरणपरा लक्ष्यते ।
तथोपसंहारे ऽपि यथोपक्रममेवोपसंहरति- ऽस वा एष महानज आत्मा यो ऽयं विज्ञानमयः प्राणेषुऽ इति ।
यो ऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु संसारी लक्ष्यते स वा एष महानज आत्मा परमेश्वर एवास्माभिः प्रतिपादित इत्यर्थः ।
यस्तु मध्ये बुद्धान्ताद्यवस्थोपन्यासात्संसारिस्वरूपविवक्षां मन्यन्ते, न प्राचीमपि दिशं प्रस्थापितः प्रतीचीमपि दिशं प्रतिष्ठेत ।
यतो न बुद्धान्ताद्यवस्थोपन्यासेनावस्थावत्त्वं संसारित्वं वा विवक्षति, किं तर्ह्यवस्थारहितत्वसंसारित्वं च ।
कथमेतदवगम्यते ।
यत् ऽअत ऊर्ध्वे विमोक्षायैव ब्रूहिऽ इति पदे पदे पृच्छति ।
यच्च ऽअनन्वागतस्तेन भवत्यसङ्गो ह्ययं पुरुषःऽ (बृ. 4.3.14,15) इति पदे पदे प्रतिवक्ति ।
ऽअनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेन तीर्णो हि तदा सर्वाञ्शोकान्हृदयस्य भवतिऽ (बृ. 43.22) इति च ।
तस्मादसंसारिस्वरूपप्रतिपादनपरमेवैतद्वाक्यमित्यवगन्तव्यम्

fन्: विज्ञानं बुद्धिस्तन्मयस्तत्प्रायः ।
प्राणेष्विति सप्तमी व्यतिरेकार्था ।
प्राणबुद्धिभ्यां भिन्न इत्यर्थः ।
बुद्धान्तो जाग्रदवस्था ।
अन्वारूढो ऽधिष्ठितः ।
उत्सर्जन्घोराञ्शब्दन्मुञ्चन् ।
बुद्धौ ध्यायन्त्यामात्मा ध्यायतीव, चलन्त्यां चलतीव ।
भवतीति यस्मात्प्रतिवक्ति तस्मादवगम्यत इति योजना ।
तेनावस्थाधर्मेणानन्वागतो ऽस्पृष्टो भवति असत्त्वात् ।
अत उर्ध्वं कामादिविवेकानन्तरम् ।
सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन ।
अहन्धीगम्येषु कतम आत्मेति जनकप्रश्ने याज्ञवल्क्य आह- यो ऽयमिति ।
विज्ञानं बुद्धिस्तन्मयस्तत्प्रायः ।
सप्तमी व्यतिरेकार्था ।
प्राणबुद्धिभ्यां भिन्न इत्यर्थः ।
वृत्तेरज्ञानाच्च भेदमाह- अन्तर्ज्योतिरिति ।
पुरुषः पूर्ण इत्यर्थः ।
उभयलिङ्गानां दर्शनात्संशयमाह- तत्किमिति ।
पूर्वत्र नामरूपाभ्यां भेदोक्तेराकाशो ब्रह्मेत्युक्तं, तदयुक्तं, ऽप्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तःऽइत्यभिन्ने ऽपि जीवात्मनि भेदोक्तिवदौपचारिकभेदोक्तिसंभवादित्याक्षेपसंगतिः ।
पूर्वपक्षे कर्मकर्तृजीवस्तुतिः, सिद्धान्ते जीवानुवादेन ततः कल्पितभेदभिन्नस्य प्राज्ञस्य परमात्मनः स्वरूपैक्यप्रमितिरिति फलम् ।
बुद्धान्तो जाग्रदवस्था ।
आदिमध्यावसानेषु जीवोक्तेर्जीवस्तावकमिदं वाक्यमिति प्राप्ते सिद्धान्तयति- परमेश्वरेत्यादिना ।
वाक्यस्य जीवस्तावकत्वे जीवाद्भेदेन प्राज्ञस्याज्ञातस्योत्तरोक्तिरसंगता स्यात्,
अतो ज्ञाताज्ञातसंनिपाते ज्ञातानुवादेनाज्ञातं प्रतिपादनीयं, ऽअपूर्वे वाक्यतात्पर्यम्ऽइति न्यायादिति सिद्धान्ततात्पर्यम् ।
पुरुषः शरीरं प्राज्ञो जीव इति भ्रान्तिं वारयति- तत्र पुरुष इत्यादिना ।
देहस्य वेदनाप्रसक्तेर्निषेधायोगात्पुरुषो जीव एव, प्राज्ञस्तु रूढ्या पर एवेत्यर्थः ।
अन्वारूढो ऽधिष्ठितः ।
उत्सर्जन् घोराञ्शब्दान्मुञ्चन् ।
बुद्धौ ध्यायन्त्यामात्माध्यायतीव चलन्त्यां चलतीव ।
वस्तुतः सर्वविक्रियाशून्य इत्युक्तेर्न संसारिणि तात्पर्यमित्याह- यत इति ।
उपक्रमवदुपसंहारवाक्ये ऽप्यैक्यं विविक्षितमित्याह- तथेति ।
व्याचष्टे- यो ऽयमिति ।
अवस्थोपन्यासस्य त्वमर्थशुद्धिद्वारैक्यपरत्वान्न जीवलिङ्गत्वमित्याह- यतो न बुद्धान्तेति ।
प्रश्नोत्तराभ्यामसंसारित्वं गम्यत इत्याह- यदत ऊर्ध्वमिति ।
कामादिविवेकानन्तरमित्यर्थः ।
भवतीति चेति ।
यद्यस्माद्वक्ति तस्मादवगम्यत इति योजना ।
तेनावस्थाधर्मेणानन्वागतो ऽस्पृष्टो भवति, असङ्गत्वात् ।
सुषुप्तावप्यात्मतत्त्वं पुण्यपापाभ्यामस्पृष्टं भवति ।
हि यस्मादात्मा सुषुप्तौ सर्वशोकातीतः तस्माधृदयस्यैव सर्वे शोका इति श्रुत्यर्थः

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.13.42
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.13.43
पत्यादिशब्देभ्यः । ब्ब्स्_1,3.43 ।
इतश्चासंसारिस्वरूपप्रतिपादनपरमेवैतद्वाक्यमित्यवगन्तव्यम् ।
यदस्मिन्वाक्ये पत्यादयः शब्दा असंसारिस्वरूपप्रतिपादनपराः संसारिस्वभावप्रतिषेधनाश्च भवन्ति ।
ऽसर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिःऽ इत्येवञ्जातीयका असंसारिस्वभावप्रतिपादनपराः ।
ऽस न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कनीयान्ऽ इत्येवञ्जातीयकाः संसारिस्वभावप्रतिषेधनाः ।
तस्मादसंसारी परमेश्वर इहोक्त इत्यवगम्यते

इति श्रीमच्छङ्करभगवत्पादकृतौ शारीरकमीमांसाभाष्ये प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः

fन्: वशी स्वतन्त्रः ।
ईशानो नियमनशक्तिमान् ।
वाक्यस्य ब्रह्मात्मैक्यपरत्वे हेत्वन्तरमाह- पत्यादीति ।
सूत्रं व्याचष्टे- इतश्चेति ।
वशी स्वतन्त्रः ।
अपराधीन इति यावत् ।
ईशानो नियमनशक्तिमान् ।
शक्तेः कार्यमाधिपत्यमिति भेदः ।
तस्माच्छोधितत्वमर्थैक्ये षष्ठाध्यायसमन्वय इति सिद्धम्

एन्द् ब्स्चोम्_1,3.13.43
इति श्रीमच्छारीरकमीमांसाव्याख्यायां भाष्यरत्नप्रभायां प्रथमाध्याये तृतीयः पादः