પદાર્થ, સાપેક્ષ અવકાશ અને ધ્વનિ: મહર્ષિ કણાદનું ભૌતિક દર્શન

ઇન્ટરનેટ અને સોશિયલ મીડિયા પર જ્યારે પણ પ્રાચીન ભારતના જ્ઞાનની ચર્ચા થાય છે, ત્યારે ઘણીવાર એવા દાવા જોવા મળે છે જે કોઈપણ સમજદાર વ્યક્તિને વિચારમાં પાડી દે. કોઈ કહે છે કે પ્રાચીન ભારતમાં અણુબોમ્બ હતા, તો કોઈ દાવો કરે છે કે ઋષિઓએ હજારો વર્ષ પહેલાં આજના ક્વોન્ટમ વિજ્ઞાનની તમામ ગણતરીઓ કરી રાખી હતી. જે લોકો વાસ્તવિકતા અને વિજ્ઞાનને ગંભીરતાથી સમજે છે, તેમને આવા અતિશયોક્તિભર્યા દાવા અસ્વસ્થ કરી મૂકે છે. કારણ કે આ વાતોમાં સત્ય ઓછું અને કપોળકલ્પિત ચમત્કારો વધારે દેખાય છે.

પરંતુ જ્યારે આપણે આ કાલ્પનિક વાર્તાઓથી દૂર હટીને અસલ સંસ્કૃત ગ્રંથો ખોલીએ છીએ, ત્યારે આપણને એક અનોખી દુનિયા જોવા મળે છે. આ એવી દુનિયા છે જ્યાં કોઈ ઋષિ જાદુમંતરની વાત નથી કરતા, પરંતુ દૈનિક જીવનના સાદા અનુભવો, ચોક્કસ અવલોકન અને કઠોર તર્કના આધારે કુદરતના ભૌતિક નિયમો શોધવાનો પ્રયત્ન કરે છે.

આ પરંપરાના સૌથી મોટા વિચારક મહર્ષિ કણાદ છે, જેમને પ્રાચીન ટીકાઓમાં ઉલૂક તરીકે પણ ઓળખવામાં આવ્યા છે. તેમના દ્વારા રચાયેલું 'વૈશેષિક સૂત્ર' પ્રાચીન ભારતનું પાયાનું ભૌતિકવાદી દર્શન છે. આ દર્શનનું નામ 'વિશેષ' શબ્દ પરથી પડ્યું છે. વિશેષ એટલે મૂળભૂત પદાર્થોની એવી અનન્ય અને વ્યક્તિગત લાક્ષણિકતા, જેના કારણે એક પાયાનો ઘટક બીજા ઘટકથી અલગ પડે છે.

કણાદનો હેતુ કોઈ ધાર્મિક પૂજાપાઠ કે કર્મકાંડ સમજાવવાનો નહોતો. તેઓ તો આ દૃશ્યમાન ભૌતિક જગતને, જેને તેઓ 'પ્રમેય' કહે છે, ચોખ્ખા અવલોકન, અનુમાન અને કાર્ય-કારણના યાંત્રિક નિયમો વડે વર્ગીકૃત કરવા માંગતા હતા.

વૈશેષિક સૂત્રના બીજા અધ્યાયના બીજા આહ્નિકમાં કણાદ ભૌતિકશાસ્ત્રના ત્રણ ખૂબ જ મહત્વના પ્રશ્નોની તપાસ કરે છે: પદાર્થનો પોતાનો મૂળભૂત ગુણ કયો છે અને બહારના સંપર્કથી આવેલો કામચલાઉ ગુણ કયો છે, સમય અને દિશા વાસ્તવમાં શું છે, અને ધ્વનિ કોઈ શાશ્વત ચમત્કાર છે કે માત્ર આઘાતથી ઉત્પન્ન થતી ભૌતિક તરંગ છે.

ચાલો, મૂળ સૂત્રો સાથે આ ગંભીર ચિંતનને વિગતવાર સમજીએ.

અધ્યાય ૨, આહ્નિક ૨ માં કણાદે વાસ્તવમાં શું સિદ્ધ કર્યું

કણાદ આ અધ્યાયની શરૂઆત આપણી આસપાસ જોવા મળતી સામાન્ય ઘટનાઓથી કરે છે. તેઓ પહેલા આપણી આંખો સામે ઊભા થતા ભ્રમને દૂર કરે છે અને પછી ઊંડા ભૌતિક નિયમો તરફ આગળ વધે છે.

પદાર્થનો કુદરતી ગુણ વિરુદ્ધ બહારથી આવેલો ગુણ

ધારો કે તમે એક સ્વચ્છ સફેદ સુતરાઉ કપડા પર તાજું ચમેલીનું ફૂલ મૂકો છો. થોડા સમય પછી તમે ફૂલ હટાવી લો છો અને કપડું સૂંઘો છો. કપડામાંથી સુગંધ આવે છે. હવે પ્રશ્ન એ થાય છે કે શું એ સુગંધ કપડાનો પોતાનો ગુણ બની ગઈ છે?

કણાદ બીજા અધ્યાયના બીજા આહ્નિકના પહેલા જ સૂત્રમાં સ્પષ્ટ જવાબ આપે છે:

ગન્ધાન્તરાપ્રાદુર્ભાવઃ।

કણાદ સમજાવે છે કે જો સુગંધ કપડાનો પોતાનો મૂળભૂત ગુણ બની ગઈ હોત, તો કપડા અને ફૂલના સંપર્કથી એક ત્રીજી જ નવી સુગંધ પેદા થવી જોઈતી હતી. પરંતુ એવું થતું નથી. કપડામાંથી માત્ર ચમેલીના ફૂલની જ સુગંધ આવે છે. તેનો સ્પષ્ટ અર્થ એ છે કે કપડામાં પોતાની કોઈ ગંધ નથી. ફૂલના અત્યંત બારીક માટીના કણો કપડાના તાંતણાઓમાં કામચલાઉ રીતે ભરાઈ ગયા છે.

આ જ ભૌતિક નિયમને કણાદ બીજા સૂત્રમાં રસોડાના ગરમ પાણી પર લાગુ કરે છે:

એતેનાપ્સૂષ્ણતા વ્યાખ્યાતા।

"આ નિયમ દ્વારા જ પાણીમાં દેખાતી ગરમી પણ સ્પષ્ટ સમજાઈ જાય છે."

જ્યારે તમે ચૂલા પર પાણી ગરમ કરો છો, ત્યારે પાણી અડકવાથી ગરમ લાગે છે. પરંતુ ગરમી એ પાણીનો કુદરતી સ્વભાવ નથી. પાણીએ માત્ર અગ્નિના કણોના સંપર્કને કારણે થોડા સમય માટે એ ઉષ્મા મેળવી લીધી છે. જેવો તમે પાણીના વાસણને અગ્નિ પરથી નીચે ઉતારી લો છો, ધીમે ધીમે તે ગરમી બહાર નીકળી જાય છે અને પાણી પાછું પોતાના મૂળ ઠંડા સ્વરૂપમાં આવી જાય છે.

કણાદ આગળના સૂત્રોમાં ચોખવટ કરે છે કે કયા તત્વનો કયો ગુણ કાયમી છે:

વ્યવસ્થિતઃ પૃથિવ્યાં ગન્ધઃ। (૨.૨.૩)

ગંધ એ માત્ર પૃથ્વી તત્વનો કાયમી અને નિશ્ચિત ગુણ છે.

તેજસ્યુષ્ણતા। (૨.૨.૪)

ગરમી એ માત્ર અગ્નિ તત્વનો કાયમી અને નિશ્ચિત ગુણ છે.

અપ્સુ શીતતા। (૨.૨.૫)

ઠંડક એ માત્ર જળ તત્વનો કાયમી અને નિશ્ચિત ગુણ છે.

કણાદ અહીં ભૌતિક વિજ્ઞાનનો એક પાયાનો નિયમ સ્થાપિત કરે છે: દરેક મૂળભૂત પદાર્થમાં પોતાના આંતરિક ગુણધર્મો નિશ્ચિત હોય છે. જ્યારે બે પદાર્થો એકબીજાના સંપર્કમાં આવે છે, ત્યારે ગુણોનું કામચલાઉ આદાનપ્રદાન થઈ શકે છે, પરંતુ તે પદાર્થનો મૂળ સ્વભાવ બદલી શકતું નથી.

કાળ અને દિશાનું સાપેક્ષ માળખું

ત્યારબાદ કણાદ એ વિષય પર આવે છે જેને આપણે સમય અને અવકાશ કહીએ છીએ. પ્રાચીન પુરાણોમાં સમયને ઘણીવાર કાળદેવતા કે ભાગ્યના ચક્ર તરીકે દર્શાવવામાં આવતો હતો. પરંતુ કણાદ સમયને કોઈ દેવતા નહીં, પણ એક વાસ્તવિક, વ્યાપક અને અખંડ ભૌતિક દ્રવ્ય માને છે.

સમયને આંખોથી જોઈ શકાતો નથી કે હાથથી પકડી શકાતો નથી. તો પછી સમયનું અસ્તિત્વ કેવી રીતે સાબિત થાય?

કણાદ સૂત્ર ૨.૨.૬ માં સમજાવે છે કે આપણે સમયને તેના ચોક્કસ લક્ષણો અને અસરો પરથી ઓળખીએ છીએ:

અપરસ્મિન્ પરં યુગપદ્ અયુગપચ્ ચિરં ક્ષિપ્રમ્।

આપણે સમયનું અનુમાન છ બાબતો પરથી કરીએ છીએ: અપર (નાનું કે પછીનું), પર (મોટું કે પહેલાનું), યુગપત્ (એક સાથે થવું), અયુગપત્ ક્રમશઃ આગળ-પાછળ થવું), ચિરમ્ (ધીમે કે મોડેથી થવું), અને ક્ષિપ્રમ્ (ઝડપથી કે વહેલું થવું).

આ વાતને એક સાદા ઉદાહરણથી સમજો. એક ઓરડામાં બે માણસો એકબીજાની બાજુમાં ઊભા છે. એકની ઉંમર વીસ વર્ષ છે અને બીજાની ઉંમર એંસી વર્ષ છે. ભૌતિક રીતે જોવામાં આવે તો બંનેના શરીર એ જ ચાર મૂળભૂત તત્વોના બનેલા છે: માટી, પાણી, અગ્નિ અને વાયુ. બંને એક જ ક્ષણે એક જ ઓરડામાં ઊભા છે. તો પછી એકને યુવાન અને બીજાને વૃદ્ધ કયા આધારે કહેવામાં આવે છે?

કણાદ કહે છે કે માત્ર તેમના ભૌતિક શરીરને જોઈને આ તફાવત સમજાતો નથી. આ તફાવત નક્કી કરવા માટે એક એવા અખંડ અને નિષ્પક્ષ માધ્યમની જરૂર છે, જેના આધારે બંનેના જન્મથી લઈને અત્યાર સુધી સૂર્યના ભ્રમણના ચક્કરોને માપી શકાય. એ સતત વહેતો વૈશ્વિક આધાર એટલે કાળ.

પરંતુ અહીં એક સવાલ ઊભો થાય છે. સૂત્ર ૨.૨.૮ માં કણાદ કહે છે કે સમય વાસ્તવમાં અખંડ અને એક જ છે:

તત્ત્વં ભાવેન।

જો સમય મૂળભૂત રીતે એક જ અખંડ પ્રવાહ છે, તો આપણે સેકન્ડ, કલાક, દિવસ, વર્ષ, ભૂતકાળ, વર્તમાનકાળ અને ભવિષ્યકાળ કેમ બોલીએ છીએ? કણાદ સૂત્ર ૨.૨.૯ માં સચોટ જવાબ આપે છે:

કાર્યવિશેષેણ નાનાત્વમ્।

સમયના આ ભાગ ભૌતિક ક્રિયાઓના કારણે પડે છે.

જેમ કાગળના એક મોટા ટુકડા પર લીટી દોરવાથી કાગળ આપમેળે જુદા જુદા ટુકડાઓમાં વહેંચાઈ જતો નથી, તેમ કાળ તો એક અખંડ ધારા જ છે. પરંતુ સૂર્યની ગતિ અને દિવસ-રાતની ઘટનાઓના સંદર્ભમાં આપણે આપણી વ્યવહારિક સરળતા માટે સમયને કલાક, દિવસ કે વર્ષમાં વહેંચી લઈએ છીએ.

દિશા બાબતે પણ કણાદનો વિચાર આવો જ છે. અવકાશમાં પૂર્વ કે પશ્ચિમ નામની કોઈ કુદરતી દીવાલ ચણેલી નથી હોતી. સૂત્ર ૨.૨.૧૨ માં કણાદ કહે છે:

ઇત ઇદમ્ ઇતિ યતસ્ તદ્ દિશો લિઙ્ગમ્।

"અહીંથી પેલી વસ્તુ ત્યાં છે, એવો સાપેક્ષ બોધ જેના વડે થાય છે, તે દિશાનું લક્ષણ છે."

દિશા ખરેખર બે પદાર્થો વચ્ચેના સાપેક્ષ સ્થાનનું નામ છે. દિશા પણ મૂળભૂત રીતે એક જ અખંડ તત્વ છે (૨.૨.૧૪). આપણે પૂર્વ, પશ્ચિમ, ઉત્તર કે દક્ષિણ એટલા માટે કહી શકીએ છીએ કારણ કે આપણે સૂર્યની સ્થિતિને આપણું કેન્દ્રબિંદુ બનાવીએ છીએ:

આદિત્યસંયોગાદ્ ભૂતપૂર્વાદ ભવિષ્યતો ભૂતાચ્ ચ પ્રાચી। (૨.૨.૧૬)

પૂર્વ દિશા એ કોઈ સ્વતંત્ર ભૌતિક વસ્તુ નથી. જે દિશામાં સૂર્યનો સંયોગ પહેલાં થયો હતો, થઈ રહ્યો છે કે ભવિષ્યમાં થશે, તેના સાપેક્ષમાં તે પૂર્વ કહેવાય છે. જો તમે સંદર્ભબિંદુ હટાવી લો, તો દિશાઓનો ભેદ મટી જાય છે અને માત્ર અનંત અવકાશ રહે છે.

સૂત્ર ૨.૨.૭ અને ૨.૨.૧૩ માં કણાદ કહે છે કે કાળ અને દિશાનું અસ્તિત્વ "વાયુની જેમ સમજાવવામાં આવ્યું છે" (વાયુના વ્યાખ્યાતે). જેમ પવન આંખે દેખાતો નથી, પરંતુ પાંદડાં હલે અને ચામડી પર સ્પર્શ થાય ત્યારે આપણે તેનું અસ્તિત્વ સ્વીકારીએ છીએ, તેમ કાળ અને દિશા આંખે ન દેખાવા છતાં પણ પોતાની નિશ્ચિત ભૌતિક અસરો દ્વારા સાબિત થાય છે.

વૈજ્ઞાનિક સંશયનું સ્વરૂપ

વચ્ચે એક રસપ્રદ વળાંક લઈને કણાદ સૂત્ર ૨.૨.૧૯ માં સમજાવે છે કે માનવીય બુદ્ધિમાં સાચો વૈજ્ઞાનિક સંશય કેવી રીતે જાગે છે:

સામાન્યપ્રત્યક્ષાદ્ વિશેષાપ્રત્યક્ષાદ્ વિશેષસ્મૃતેશ્ ચ સંશયઃ।

જ્યારે કોઈ વસ્તુનો સામાન્ય ગુણ દેખાય, પરંતુ તેનો વિશિષ્ટ ભેદ ન દેખાય, અને જૂની સ્મૃતિઓ યાદ આવતી હોય, ત્યારે બુદ્ધિમાં સંશય પેદા થાય છે.

ધારો કે સાંજના અંધકારમાં તમને દૂર એક ઊંચો આકાર દેખાય છે. તમારા મનમાં પ્રશ્ન થાય છે કે આ ઝાડનું સૂકું થડિયું છે કે કોઈ માણસ ઊભો છે? ઊંચાઈ અને ઊભા રહેવું એ બંનેમાં સામાન્ય ગુણ છે. જ્યાં સુધી તમને કોઈ ચોક્કસ ભેદ, જેમ કે માણસના હાથનું હલનચલન કે થડિયાની છાલ, સ્પષ્ટ ન દેખાય ત્યાં સુધી બુદ્ધિ નિર્ણય લઈ શકતી નથી. કણાદ માટે સંશય એ નબળાઈ નથી, પણ સત્ય શોધવાની અનિવાર્ય શરૂઆત છે.

ધ્વનિનું ભૌતિક વિશ્લેષણ અને નિત્યતાનું ખંડન

બીજા અધ્યાયના બીજા આહ્નિકનો સૌથી જોરદાર ભાગ શ્લોક ૨.૨.૨૪ થી ૨.૨.૪૩ સુધીનો છે. આ એ ભાગ છે જ્યાં કણાદ પોતાના જમાનાની સૌથી મોટી ધાર્મિક માન્યતા સામે ટકરાયા હતા.

તે સમયે કર્મકાંડી મીમાંસા દર્શનના વિદ્વાનો માનતા હતા કે શબ્દ અને અવાજ નિત્ય (અમર અને અવિનાશી) છે. તેમનું કહેવું હતું કે જ્યારે આપણે બોલીએ છીએ કે ઢોલ વગાડીએ છીએ, ત્યારે આપણે નવો અવાજ પેદા નથી કરતા, પરંતુ આપણો પ્રયત્ન માત્ર હવામાં રહેલા પડદાને હટાવે છે જેથી પહેલેથી આકાશમાં રહેલો શબ્દ સંભળાવા લાગે છે.

કણાદે આ ધાર્મિક માન્યતાને ધરાર નકારી કાઢી. તેમણે તર્કબદ્ધ રીતે સાબિત કર્યું કે અવાજ કોઈ અમર વસ્તુ નથી, પણ આઘાતથી ઉત્પન્ન થતી અને નાશ પામતી ભૌતિક ઘટના છે.

સૌપ્રથમ સૂત્ર ૨.૨.૨૪ માં કણાદ અવાજની ચોક્કસ ભૌતિક વ્યાખ્યા આપે છે:

શ્રોત્રગ્રહણો યો ઽર્થઃ સ શબ્દઃ।

જે વિષય માત્ર કાનની ઇન્દ્રિય દ્વારા પકડાય છે, તે અવાજ કે શબ્દ છે.

ત્યારબાદ તેઓ તાર્કિક રીતે તપાસ કરે છે:

1. શું અવાજ કોઈ સ્વતંત્ર દ્રવ્ય છે? ના. કોઈપણ સ્થૂળ દ્રવ્ય ઘણા અંશો ભેગા મળીને બને છે, જેમ તાંતણાઓ ભેગા મળીને કપડું બને છે. અવાજ માત્ર એક જ માધ્યમ આકાશમાં રહે છે અને તે કોઈ નવી સ્થૂળ વસ્તુ બનાવતો નથી. તેથી સૂત્ર ૨.૨.૨૭ માં તેઓ કહે છે:

એકદ્રવ્યવત્ત્વાન્ ન દ્રવ્યમ્।

1. શું અવાજ કોઈ કર્મ એટલે કે દૃશ્યમાન ગતિ છે? ના. જ્યારે તીર છૂટે છે, ત્યારે તેની ગતિ આંખોથી જોઈ શકાય છે. અવાજને હવામાં ઊડતો આંખોથી જોઈ શકાતો નથી. તેથી સૂત્ર ૨.૨.૨૮ માં તેઓ કહે છે:

અચાક્ષુષત્વાન્ ન કર્મ।

જ્યારે અવાજ કોઈ સ્વતંત્ર પદાર્થ પણ નથી અને આંખે દેખાતી ગતિ પણ નથી, તો તે આકાશનો એક વિશિષ્ટ 'ગુણ' છે.

ત્યારબાદ કણાદ સાબિત કરે છે કે અવાજ કાયમી નથી, પણ ઉત્પન્ન થાય છે અને મટી જાય છે:

• અવાજ એક કાર્ય છે, એટલે કે તેને ઉત્પન્ન કરવા માટે શારીરિક કે યાંત્રિક બળ વાપરવું પડે છે (કાર્યત્વાત્ [૨.૨.૩૨]).
• ઢોલ પર દાંડી વાગ્યા પહેલાં ઓરડામાં કોઈ અવાજ હોતો નથી (અભાવાત્ [૨.૨.૩૩]). જો અવાજ શાશ્વત હોત, તો તે ચોવીસ કલાક સતત સંભળાતો રહેવો જોઈતો હતો.
• કારણ બદલાય તેમ અવાજ બદલાય છે (કારણવિકારાત્ [૨.૨.૩૪]). જો તમે થાળી પર ધીમેથી ટકોરો મારો તો ધીમો અવાજ આવે છે, જોરથી ફટકો મારો તો મોટો અવાજ આવે છે. જો અવાજ પહેલેથી બનેલો હોત, તો ફટકાના બળથી તેના અવાજની તીવ્રતામાં ફેર ન પડવો જોઈએ.

પછી સૂત્ર ૨.૨.૩૬ માં કણાદ અવાજ ઉત્પન્ન થવાના ત્રણ ચોક્કસ યાંત્રિક કારણો જણાવે છે:

સંયોગાદ્ વિભાગાચ્ છબ્દાચ્ ચ શબ્દનિષ્પત્તેઃ।

અવાજ ત્રણ રીતે પેદા થાય છે: સંયોગ (બે વસ્તુઓનું અથડાવું), વિભાગ (લાકડીનું બટકવું કે કપડું ફાટવું), અને શબ્દમાંથી શબ્દનો જન્મ (માધ્યમમાં તરંગનું આગળ વધવું).

અને આ જ કારણે સૂત્ર ૨.૨.૩૭ માં કણાદ આખરી નિર્ણય આપે છે:

લિઙ્ગાચ્ ચાનિત્યઃ।

તમામ ભૌતિક પ્રમાણો સાબિત કરે છે કે ધ્વનિ અનિત્ય છે.

કણાદની પારિભાષિક શબ્દાવલીનો વાસ્તવિક અર્થ

કણાદના આ ગંભીર વિચારોને બરાબર સમજવા માટે તેમની ચોક્કસ પરિભાષાને સમજવી ખૂબ જરૂરી છે. આ શબ્દો કોઈ કાવ્યાત્મક અલંકારો નથી, પણ વિજ્ઞાનના સાધનો છે.

જ્યારે આજના લોકો 'લિંગ' શબ્દનો અર્થ માત્ર ધાર્મિક પ્રતીક સમજી બેસે છે, ત્યારે તેઓ ભૂલી જાય છે કે પ્રાચીન ભારતીય તર્કશાસ્ત્રમાં આ શબ્દનો અર્થ વૈજ્ઞાનિક પુરાવો કે પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ હતો. એ જ રીતે 'અનિત્ય' શબ્દ કોઈ વૈરાગ્યનો ઉપદેશ નથી, પણ ભૌતિક સત્ય છે કે જે વસ્તુ ટક્કરથી પેદા થઈ છે, તે ક્યારેય અમર હોઈ શકે નહીં.

પરંપરાગત ટીકાકારો અને ઐતિહાસિક વાદવિવાદ

કણાદના સૂત્રો ખૂબ ટૂંકા હતા. સદીઓ સુધી ભારતના પ્રખર વિદ્વાનોએ આ સૂત્રો પર ચર્ચા કરી અને તેના ભૌતિક અર્થને વધુ ઊંડાણપૂર્વક સમજાવ્યો.

પાણીની લહેર અને કદંબના ફૂલનું મોડેલ

પાંચમી સદીમાં આચાર્ય પ્રશસ્તપાદે 'પદાર્થધર્મસંગ્રહ' નામનો અદ્ભુત ગ્રંથ લખ્યો. તેમણે કણાદના સૂત્ર ૨.૨.૩૬ ના એ ભાગની ઊંડી વ્યાખ્યા કરી જ્યાં "શબ્દમાંથી શબ્દ પેદા થવાની" વાત છે.

પ્રશસ્તપાદે એક વ્યવહારિક પ્રશ્ન પૂછ્યો: જ્યારે કોઈ મોટો ઘંટ વગાડે છે, ત્યારે પહેલો આઘાત તો ઘંટની સપાટી પર લાગે છે. પચાસ ડગલાં દૂર ઊભેલા માણસના કાન સુધી એ અવાજ કેવી રીતે પહોંચે છે? શું ઘંટમાંથી કોઈ પદાર્થ ઊડીને કાનમાં જાય છે?

આ પ્રશ્ન સમજાવવા માટે પ્રાચીન પરંપરાએ બે અદ્ભુત ઉદાહરણો આપ્યા:

પહેલું ઉદાહરણ વીચિ-તરંગ-ન્યાય તરીકે ઓળખાય છે, એટલે કે પાણીની લહેરનો નિયમ. જ્યારે તમે શાંત તળાવમાં કાંકરી ફેંકો છો, ત્યારે જ્યાં કાંકરી પડે છે ત્યાંનું પાણી દબાય છે અને ગોળ વમળ બને છે. એ પહેલી લહેર પોતાની બાજુના પાણીને ધક્કો મારીને બીજી લહેર બનાવે છે. બીજી લહેર ત્રીજીને બનાવે છે અને એમ કરતાં કરતાં લહેરો કિનારા સુધી પહોંચી જાય છે. આ જ રીતે ઘંટની ટક્કર પોતાની આસપાસની હવામાં પહેલો વિક્ષોભ પેદા કરે છે, જે આગળ ને આગળ નવી ધ્વનિ તરંગો પેદા કરતો છેવટે સાંભળનારના કાનના પડદા સુધી પહોંચે છે.

પરંતુ વિદ્વાનોએ જોયું કે પાણીની લહેરમાં એક મોટી મર્યાદા છે. પાણીની લહેર માત્ર સપાટી પર બે દિશામાં જ આગળ વધે છે. જ્યારે વૃક્ષની ડાળી પર બેઠેલું પક્ષી બોલે, ત્યારે તેનો અવાજ નીચે જમીન પર ઊભેલા માણસને પણ સંભળાય છે, ઉપર આકાશમાં ઊડતા પક્ષીને પણ સંભળાય છે અને ચારેય તરફ સરખો સંભળાય છે.

તેથી તેમણે બીજો સિદ્ધાંત આપ્યો: કદંબ-કોરક-ન્યાય. જ્યારે કદંબનું ફૂલ ખીલે છે, ત્યારે તેની હજારો કળીઓ અને રેસાઓ એક જ સાથે ચારેય તરફ, ઉપર-નીચે, ગોળાકાર રીતે બહાર ફૂટી નીકળે છે. પ્રશસ્તપાદે કહ્યું કે અવાજ પાણીની જેમ ચપટી સપાટી પર નથી ચાલતો, પણ કદંબના ફૂલની જેમ કેન્દ્રમાંથી બધી જ દિશાઓમાં એક ત્રિ-પરિમાણીય ગોળાકાર મોજાના રૂપમાં આગળ વધે છે.

શંકર મિશ્ર અને અદૃશ્ય પદાર્થોનું પ્રમાણ

પંદરમી સદીમાં શંકર મિશ્રે 'ઉપસ્કાર' નામની જાણીતી ટીકા લખી. તેમણે સમજાવ્યું કે કણાદે કાળ અને દિશાને વાયુ જેવા શા માટે કહ્યા હતા.

તેમણે તર્ક આપ્યો કે વાયુ આંખે દેખાતો નથી, તેનો કોઈ રંગ કે આકાર નથી. પરંતુ જ્યારે જોરદાર પવન ફૂંકાય છે અને ચામડી પર સ્પર્શ થાય છે, ત્યારે આપણે જાણીએ છીએ કે વાયુ સાચે જ હાજર છે. સ્પર્શ એ ગુણ છે, અને ગુણ કોઈ આધાર વગર શૂન્યમાં લટકી શકે નહીં.

તે જ રીતે કાળ અને દિશા પણ આંખે દેખાતા નથી. પરંતુ તેઓ બે વાસ્તવિક ગુણોને સાચવી રાખે છે:

• કાળમાં પહેલા અને પછીનો ગુણ છે, જેનાથી ઉંમર અને ઘટનાઓનો ક્રમ મપાય છે.
• દિશામાં નજીક અને દૂરનો ગુણ છે, જેનાથી પદાર્થોનું સ્થાન નક્કી થાય છે.

આ ગુણો આ ભૌતિક જગતમાં સાચે જ કામ કરી રહ્યા છે, તેથી તેમને ધારણ કરનારા કાળ અને દિશા પણ વાસ્તવિક પદાર્થો છે. તે માત્ર માણસના મનનો વહેમ નથી.

મીમાંસા સાથે ઐતિહાસિક સંઘર્ષ

આ સમગ્ર પ્રકરણ એ વાતનો પુરાવો છે કે પ્રાચીન ભારતમાં આંધળી ધાર્મિક માન્યતાઓ સામે ભૌતિક વિજ્ઞાનનો કેટલો મોટો સંઘર્ષ ચાલતો હતો.

કુમારિલ ભટ્ટ જેવા મીમાંસાના વિદ્વાનોનું માનવું હતું કે જો અવાજ અને શબ્દોને માનવીય અને નાશવંત માની લેવામાં આવે, તો ધાર્મિક ગ્રંથોની સત્તા જોખમાઈ જશે. તેથી તેઓ શબ્દને અમર સાબિત કરવા મથતા હતા.

પરંતુ કણાદ અને વૈશેષિક વિચારકોએ કોઈ પણ ધાર્મિક દબાણ સામે ઝૂક્યા વગર ચોખ્ખું કહ્યું કે અવાજ એ માત્ર ભૌતિક અથડામણથી પેદા થતી અને નાશ પામતી તરંગ છે. સત્ય એ છે જે પ્રત્યક્ષ અવલોકન અને તર્કથી સાબિત થાય, નહીં કે એ જે પરંપરાના ડરથી માની લેવામાં આવે.

ભારતીય દર્શનના વ્યાપક સંદર્ભમાં કણાદનું સ્થાન

કણાદનું ભૌતિક વિજ્ઞાન અલગ પડીને નહોતું રહ્યું, પણ તેણે ભારતની અન્ય તમામ વિચારધારાઓ સાથે સતત સંવાદ અને ચર્ચા કરી હતી.

ન્યાય દર્શન સાથે સમાન-તંત્ર ભાગીદારી

મહર્ષિ ગૌતમનું ન્યાય દર્શન અને કણાદનું વૈશેષિક દર્શન પરસ્પર 'સમાન-તંત્ર' ગણાય છે. ન્યાય દર્શને તર્કના નિયમો, વાદવિવાદની પદ્ધતિઓ અને પ્રમાણશાસ્ત્ર આપ્યું, પરંતુ આ ભૌતિક જગતની રચના સમજવા માટે તેણે કણાદના સિદ્ધાંતોનો પૂરેપૂરો સ્વીકાર કર્યો. ગૌતમે કણાદ દ્વારા આપવામાં આવેલી સંશયની વ્યાખ્યા (૨.૨.૧૯) ને ન્યાય સૂત્રના પાયામાં સ્થાન આપ્યું.

સાંખ્ય દર્શનના પરિણામવાદ સામે વિરોધ

મહર્ષિ કપિલના સાંખ્ય દર્શનમાં સૃષ્ટિને સમજવાનો દ્રષ્ટિકોણ સાવ અલગ હતો. સાંખ્યમાં 'પરિણામવાદ' હતો. તેમાં માનવામાં આવતું હતું કે સમગ્ર ભૌતિક બ્રહ્માંડ એક જ અખંડ અને પ્રવાહી જેવી પ્રકૃતિમાંથી ધીમે ધીમે રૂપાંતરિત થઈને બહાર આવ્યું છે.

કણાદે આ વિચારનો વિરોધ કર્યો. વૈશેષિક અનુસાર:

• આ જગત કોઈ એક અખંડ પ્રવાહીમાંથી નથી બન્યું, પણ તે અત્યંત સૂક્ષ્મ, અવિભાજ્ય અને સ્વતંત્ર પરમાણુઓથી બનેલું છે.
• એક પદાર્થ બીજા પદાર્થમાં અનંતપણે ઓગળી જતો નથી. માટીનો પરમાણુ અલગ છે, પાણીનો પરમાણુ અલગ છે.
• ગંધ કોઈ અવાજમાંથી પેદા નથી થઈ; ગંધ એ માત્ર પૃથ્વીના પરમાણુઓનો જ મૂળભૂત ગુણ છે, જે કણાદે સૂત્ર ૨.૨.૩ માં સ્પષ્ટ કર્યું છે.

બૌદ્ધ ક્ષણિકવાદ સાથે સંવાદ

બૌદ્ધ દર્શનની શાખાઓએ પણ પરમાણુઓનો સ્વીકાર કર્યો હતો. પરંતુ બૌદ્ધ વિચારધારા 'ક્ષણિકવાદ' માનતી હતી. તેમનું કહેવું હતું કે દરેક પરમાણુ ક્ષણે ક્ષણે પેદા થાય છે અને બીજી જ ક્ષણે સાવ નાશ પામે છે. બ્રહ્માંડમાં કશું જ કાયમી નથી.

કણાદે આ વિચાર સામે ભૌતિક સ્થિરતાનો બચાવ કર્યો. તેમણે કહ્યું કે ઘડો કે કપડા જેવી બનેલી વસ્તુઓ ભલે નાશવંત હોય, પરંતુ જે મૂળ પરમાણુઓથી તે બનેલી છે તે પરમાણુઓ કાયમી અને અવિનાશી છે. કાળ અને દિશાનું માળખું પણ સ્થિર છે જેના પર આ ભૌતિક ઘટનાઓ બને છે.

અદ્વૈત વેદાંતની દ્રષ્ટિ

સદીઓ પછી આદિ શંકરાચાર્યે બ્રહ્મસૂત્ર ભાષ્યમાં કણાદના પરમાણુવાદની આકરી સમીક્ષા કરી. શંકરાચાર્યનો પ્રશ્ન એ હતો કે જો બધા પરમાણુઓ જડ અને અલગ હોય, તો સૃષ્ટિની શરૂઆતમાં તેમની પહેલી ટક્કર આપમેળે કેવી રીતે થઈ શકે? કોઈ ચેતન શક્તિ વગર જડ પરમાણુઓ જોડાઈ શકે નહીં.

પરંતુ આ તાત્વિક મતભેદ હોવા છતાં, શંકરાચાર્ય અને ઉત્તરકાલીન વેદાંતિઓએ પણ સ્વીકાર્યું હતું કે આ વ્યવહારિક જગત (વ્યવહારિક સત્તા) ને સમજવા માટે કણાદનું ભૌતિક વિશ્લેષણ પ્રાચીન ભારતનું સૌથી શ્રેષ્ઠ અને વૈજ્ઞાનિક મોડેલ હતું.

આધુનિક વિજ્ઞાન સાથે વાસ્તવિક સમાનતાઓ

જ્યારે આપણે કણાદના વિચારોને આજના આધુનિક વિજ્ઞાન સાથે સરખાવીએ છીએ, ત્યારે કેટલીક એવી બાબતો સામે આવે છે જે આશ્ચર્યજનક રીતે આધુનિક ભૌતિકશાસ્ત્રના સિદ્ધાંતો સાથે મેળ ખાય છે.

ધ્વનિનું યાંત્રિક તરંગ સ્વરૂપ

કણાદનું સૂત્ર ૨.૨.૩૬ અને પ્રશસ્તપાદનું કદંબ-કોરક મોડેલ આજના અકોસ્ટિક્સ એટલે કે ધ્વનિ વિજ્ઞાન સાથે સીધું મેળ ખાય છે.

કણાદે સ્પષ્ટ રીતે સમજી લીધું હતું કે અવાજ કોઈ હવામાં ઊડતી ગોળી નથી, પણ માધ્યમમાં પેદા થતો યાંત્રિક વિક્ષોભ છે. આજના ભૌતિકશાસ્ત્ર અનુસાર પણ અવાજ હવામાં કણોના દબાણ અને વિરલન દ્વારા તરંગ સ્વરૂપે આગળ વધે છે. અને કોઈપણ કેન્દ્રમાંથી નીકળતો અવાજ ત્રિ-પરિમાણીય ગોળાકાર તરંગ તરીકે ચારેય તરફ ફેલાય છે, જે આબેહૂબ કદંબના ફૂલ જેવું મોડેલ છે.

સાપેક્ષ અવકાશ અને નિર્દેશાંક પદ્ધતિ

કણાદે સૂત્ર ૨.૨.૧૨ અને ૨.૨.૧૬ માં દિશા અને અવકાશ વિશે જે કહ્યું, તે ભૌતિકશાસ્ત્રમાં 'સંદર્ભ ફ્રેમ' ની વિભાવના સાથે ખૂબ નજીકથી જોડાયેલું છે.

સત્તરમી સદીમાં આઈઝેક ન્યૂટન માનતા હતા કે અવકાશ એક સંપૂર્ણ નિરપેક્ષ ખાલી ડબ્બો છે, જે પદાર્થો ન હોય તો પણ એવો ને એવો રહે છે. પરંતુ ગોટફ્રીડ લાઈબનિઝે તેનો વિરોધ કરીને કહ્યું હતું કે અવકાશ એ માત્ર પદાર્થો વચ્ચેનો આપસી સંબંધ છે. કણાદનો વિચાર પણ આ જ હતો: પૂર્વ કે પશ્ચિમ જેવી દિશાઓ આપમેળે અસ્તિત્વ ધરાવતી નથી, પણ તે કોઈ અવલોકનકાર અને સૂર્ય જેવા સંદર્ભબિંદુના સાપેક્ષમાં નક્કી થતા ભૌમિતિક સંબંધો છે.

દ્રવ્યના મૂળ ગુણો અને ગરમીનું વહન

ગરમ પાણી વિશે કણાદનું સૂત્ર ૨.૨.૨ આજના થર્મોડાયનેમિક્સ અને ભૌતિક રસાયણશાસ્ત્ર સાથે મેળ ખાય છે.

દરેક દ્રવ્યના પોતાના અણુબંધારણ અનુસાર નિશ્ચિત આંતરિક ગુણધર્મો હોય છે. જ્યારે પાણીને ગરમ કરવામાં આવે છે, ત્યારે પાણીમાં કોઈ નવું રાસાયણિક તત્વ બનતું નથી, પણ બહારથી તાપીય ઊર્જા પાણીમાં પ્રવેશે છે. જેવો ગરમીનો સ્ત્રોત હટાવી લેવામાં આવે, તે વધારાની ઊર્જા બહાર વાતાવરણમાં વહી જાય છે અને પાણી પાછું પોતાના સામાન્ય તાપમાને આવી જાય છે.

સરખામણીની સાચી સીમાઓ: શું સાચું છે અને શું અતિશયોક્તિ

આપણા પ્રાચીન ઋષિઓ પ્રત્યે ખરી આદરભાવના એ છે કે આપણે તેમના જ્ઞાનની મર્યાદાઓને પણ એટલી જ પ્રામાણિકતાથી સ્વીકારીએ જેટલી પ્રામાણિકતાથી તેમની સિદ્ધિઓને સ્વીકારીએ છીએ.

કયા દાવા સાવ ખોટા છે

સૌપ્રથમ, કણાદે કોઈ ક્વોન્ટમ મિકેનિક્સ શોધ્યું નહોતું. કણાદનો પરમાણુ એક અતિશય નાની, ઘન, સખત અને ગોળાકાર લખોટી જેવો છે. આજના ક્વોન્ટમ વિજ્ઞાનમાં જે તરંગ-કણ દ્વૈત, સંભાવ્યતાની ગણતરીઓ અને ક્વાર્ક્સ જેવા પેટા-કણોની વાત છે, તે કણાદના દર્શનમાં નથી. કણાદના પરમાણુને આજનો ક્વોન્ટમ કણ કહેવો એ ઐતિહાસિક રીતે સાવ ખોટો દાવો છે.

બીજું, કણાદનો કાળનો વિચાર આઈન્સ્ટાઈનનો સાપેક્ષતાવાદ નથી. જોકે કણાદે માન્યું હતું કે સમયની વ્યવહારિક ગણતરી સૂર્યની ગતિ પર નિર્ભર છે, પરંતુ તેઓ કાળને એક સ્વતંત્ર અને સ્થિર દ્રવ્ય માનતા હતા. તેમણે ક્યારેય એવું નહોતું કહ્યું કે ગુરુત્વાકર્ષણને કારણે સમય અને અવકાશનું કાપડ વાંકું વળી જાય છે.

ત્રીજું, કણાદ પાસે કામ કરવા માટે કોઈ આધુનિક ટેલિસ્કોપ, લેબોરેટરી, થર્મોમીટર કે કેલ્ક્યુલસ નહોતા. તેમનું તમામ સંશોધન માત્ર માનવીય આંખોના અવલોકન અને શુદ્ધ તર્કબદ્ધ વિચારણા પર આધારિત હતું.

સાચી મર્યાદાઓ સ્વીકારવામાં જ કણાદનું સાચું સન્માન છે

જ્યારે લોકો સોશિયલ મીડિયા પર એવા ખોટા દાવા કરે છે કે પ્રાચીન ભારતમાં મિસાઈલો કે પરમાણુ ભઠ્ઠીઓ હતી, ત્યારે તેઓ અજાણતાં જ આપણા સાચા વારસાની મજાક ઉડાવે છે.

કણાદની મહાનતા કોઈ કાલ્પનિક હથિયારો બનાવવામાં નથી. તેમની સાચી મહાનતા એ વાતમાં છે કે કોઈ પણ આધુનિક મશીન વગર, માત્ર પોતાના તીક્ષ્ણ મગજ અને તર્કના જોરે તેમણે સમજી લીધું હતું કે અવાજ તરંગ સ્વરૂપે ગોળાકાર ફેલાય છે, દિશાઓ સાપેક્ષ હોય છે, અને પાણીમાં ગરમી એ બહારથી આવેલી ક્ષણિક સ્થિતિ છે.

કણાદ આપણને શીખવે છે કે સનાતન પરંપરા માત્ર શ્રદ્ધા કે વિધિ-વિધાનો પૂરતી સીમિત નહોતી. તેમાં એક એવી પ્રબળ વૈજ્ઞાનિક ધારા પણ હતી જેણે જગત તરફ આંખો ખુલ્લી રાખીને જોયું, સાચા પ્રશ્નો પૂછ્યા અને તર્કસંગત જવાબો મેળવ્યા.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શું મહર્ષિ કણાદે અણુબોમ્બની શોધ કરી હતી?

ના. આ વાત સંપૂર્ણપણે ઇન્ટરનેટ પર ફેલાયેલી ખોટી અફવા છે. કણાદે ભૌતિક પદાર્થોની રચના સમજવા માટે માત્ર એટલો તર્ક રજૂ કર્યો હતો કે તમામ પદાર્થો અવિભાજ્ય સૂક્ષ્મ કણોના બનેલા છે જેને પરમાણુ કહેવાય. આ એક દાર્શનિક અને ભૌતિક સિદ્ધાંત હતો. તેમણે કોઈ પરમાણુ વિસ્ફોટ કર્યો નહોતો કે તેમની પાસે કોઈ અણુશસ્ત્રો નહોતા.

કણાદે અવાજને અનિત્ય કેમ સાબિત કર્યો?

કણાદના સમયમાં કર્મકાંડી મીમાંસકો માનતા હતા કે ધાર્મિક મંત્રો અને અવાજ બ્રહ્માંડમાં સદાકાળ જીવંત રહે છે. કણાદે પ્રત્યક્ષ પુરાવા આપીને સાબિત કર્યું કે અવાજ માત્ર કોઈ અથડામણ કે તૂટવાથી જ પેદા થાય છે, તે પહેલાં ઓરડામાં હોતો નથી, અને થોડીવાર પછી શાંત થઈ જાય છે. તેથી અવાજ એ નાશ પામતી ભૌતિક ઘટના છે.

ઘડિયાળ વગર કણાદે સમયનું માપ કેવી રીતે સમજાવ્યું?

કણાદે સમજાવ્યું કે સમય મૂળભૂત રીતે એક અખંડ પ્રવાહ છે, પરંતુ માણસ ઘટનાઓની તુલના કરીને સમય માપે છે. કોઈ વ્યક્તિ નાની છે અને કોઈ મોટી છે, કોઈ ઘટના એકસાથે ઘટે છે કે આગળ-પાછળ ઘટે છે—આ તમામ બાબતો પરથી સમયનું અનુમાન થાય છે. અને સૂર્યના ભ્રમણના આધારે આપણે સમયને દિવસ, મહિના કે વર્ષમાં વહેંચીએ છીએ.

શું વૈશેષિક દર્શન ધાર્મિક ગ્રંથ છે કે વિજ્ઞાન?

વૈશેષિક દર્શન પ્રાચીન ભારતનું એક કુદરતી ભૌતિક દર્શન છે. જોકે તેનો અંતિમ ઉદ્દેશ્ય તત્વજ્ઞાન પામવાનો છે, પરંતુ તેની સમગ્ર પદ્ધતિ વિજ્ઞાન, તર્ક અને અવલોકન પર આધારિત છે. તે જગતની તમામ બાબતોને પદાર્થ, ગુણ, ગતિ અને કારણ-કાર્યના નિયમો વડે સમજાવે છે, કોઈ ચમત્કાર કે દૈવી કથા વડે નહીં.

સંદર્ભ અને મૂળ ગ્રંથો

• વૈશેષિક સૂત્ર (કણાદ) — મૂળ સંસ્કૃત પાઠ
• આચાર્ય પ્રશસ્તપાદ રચિત પદાર્થધર્મસંગ્રહ (વૈશેષિક ભૌતિકીની શાસ્ત્રીય ટીકા)
• શંકર મિશ્ર રચિત ઉપસ્કાર (વૈશેષિક સૂત્રોની વિસ્તૃત વ્યાખ્યા)
• મહર્ષિ અક્ષપાદ ગૌતમ રચિત ન્યાય સૂત્ર
• આદિ શંકરાચાર્ય રચિત બ્રહ્મસૂત્ર ભાષ્ય (અધ્યાય ૨, પાદ ૨ માં પરમાણુવાદની ચર્ચા)
• ભૌતિકશાસ્ત્રમાં શાસ્ત્રીય તરંગ યાંત્રિકી અને ધ્વનિવિજ્ઞાન
• શાસ્ત્રીય ભૌતિકીમાં સાપેક્ષ અવકાશ અને સમયનો ઇતિહાસ

આ મૂળ ગ્રંથ પોતે જે કહે છે તે દર્શાવે છે; ઉપર કરવામાં આવેલી આધુનિક વિજ્ઞાન સાથેની સરખામણી માત્ર અર્થઘટન છે, કોઈ સ્થાપિત તારણ નથી.