યોગયાત્રા · અધ્યાય 23

અન્યજન્માન્તરકૃતં પુંસાં કર્મ\fઓઓત્નોતે{બ્ષ્ 85.5બ્ કર્મ પુંસાં} શુભાશુભમ્।
યત્ તસ્ય શુકુનઃ પાકં નિવેદયતિ ગચ્છતામ્॥

ગ્રામ્યારણ્યામ્બુભૂવ્યોમદ્યુનિશોભયચારિણઃ।
રુતયાતેક્ષિતોક્તેષુ ગ્રાહ્યઃ પુંસ્ત્રીનપુંસકાઃ।

પૃથગ્જાત્ય્ અનવસ્થાનાદ્ એષાં વ્યક્તિર્ ન લભ્યતે\fઓઓત્નોતે{બ્ષ્ 85.7દ્ લક્ષ્યતે}।
સામાન્યલક્ષણોદ્દ્શે શ્લોકાવ્ ઋષિકૃતાવ્ ઇમૌ॥

પીનોન્નતવિકૃષ્ટાઙ્ગાઃ\fઓઓત્નોતે{બ્ષ્ 85.8અ -અઙ્ગાઃ} પૃથુગ્રીવાઃ સવક્ષસઃ\fઓઓત્નોતે{બ્ષ્ 85.8બ્ સ્થિરવિક્રમાઃ}।
સ્વલ્પગમ્ભીરવિરુતાઃ પુમાંસઃ સ્થિરવિક્રમાઃ॥

તનુગ્રીવશિરોનાસાઃ\fઓઓત્નોતે{બ્ષ્ 85.9અ તનૂરસ્કશિરોગ્રીવાઃ} સૂક્ષ્માસ્યપદવિક્રમાઃ।
પ્રસન્ન\fઓઓત્નોતે{બ્ષ્ 85.9ચ્ પ્રસક્ત-}મૃદુભાષિણ્યઃ સ્ત્રિયો ઽતો ઽન્યં નપુંસકમ્॥

ગ્રામ્યારણ્યપ્રચારાદ્યં લોકાદ્ એવોપલક્ષયેત્।
સંવિક્ષિપ્સુર્ અહં વચ્મિ યાત્રામાત્રપ્રયોજનમ્॥

પથ્યાત્માનં નૃપં સૈન્યે પુરે ચોદ્દિશ્ય દેવતામ્।
સાર્થે પ્ર્ધાનં સામ્યે તુ\fઓઓત્નોતે{બ્ષ્ 85.11દ્ સ્યાજ્} જાતિવિદ્યાવયોધિકમ્॥

મુક્તપ્રાપ્તૈષ્યસૂર્યાસુ\fઓઓત્નોતે{બ્ષ્ 85.12અ -અર્કાસુ} ફલં દિક્ષુ તથાવિધમ્।
અઙ્ગારદીપ્તધૂમિન્યસ્ તાશ્ ચ શાન્તાસ્ તતો ઽપરાઃ॥

તત્પઞ્ચમદિશાં તુલ્યં ફલં\fઓઓત્નોતે{બ્ષ્ 85.13બ્ શુભં} ત્રૈકાલ્યમ્ આદિશેત્।
પરિશેષદિશોર્ વાચ્યં યથાસન્નં શુભાશુભમ્॥

શીઘ્રમ્ આસન્નનિમ્નસ્થૈશ્ ચિરાદ્ ઉન્નતદૂરગૈઃ।
સ્થાનવૃધ્યુપઘાતાશ્ ચ તદ્વદ્ બ્રૂયાત્ ફલં બુધઃ\fઓઓત્નોતે{બ્ષ્ 85.14દ્ પુનઃ}॥

ક્ષણતિથ્યુડુવાતાર્કૈર્ દૈવદીપ્તો યથોત્તરમ્।
ક્રિયાદીપ્તો ગતિસ્થાનભાવસ્વરવિચેષ્ટિતૈઃ॥

દશધૈવં પ્રશાન્તો ઽપિ સૌમ્યસ્ તૃણફલાશનઃ।
માંસામેધ્યાશનો રૌદ્રો વિમિશ્રો ઽન્નાશનઃ સ્મૃતઃ॥

હર્મ્યપ્રાસાદમાઙ્ગલ્ય\fઓઓત્નોતે{બ્ષ્ 85.17અ -મઙ્ગલ્ય-}મનોજ્ઞસ્થાનસંસ્થિતાઃ।
શ્રેષ્ઠા મધુરસક્ષીરફલપુષ્પદ્રુમેષુ ચ॥

સ્વકાલે ગિરિતોયસ્થા બલિનો દ્યુનિશાચરાઃ।
ક્લીવસ્ત્રીપુરુષાશ્ ચૈવ બલિનઃ સ્યુર્ યથોત્તરમ્॥

જવજાતિબલસ્થાનહર્ષસત્ત્વૈર્ બલાન્વિતાઃ\fઓઓત્નોતે{બ્ષ્ 85.19બ્ સ્વરાન્વિતાઃ}।
સ્વભૂમાવ્ અનુલોમાશ્ ચ તદૂનાઃ સ્યુર્ વિવર્જિતાઃ॥

ક(મ્સ્.કુ)ક્કુટેભચિરિલ્લ્યશ્\fઓઓત્નોતે{બ્ષ્ -પિરિલ્યશ્} ચ શિખિવઞ્જુલચ્છિક્કરાઃ।
બલિનઃ સિંહનાદાશ્ ચ કૂટપૂરી ચ પૂર્વતઃ॥

ક્રોષ્ટુકોલૂકહારીતકાકકોકર્ક્ષપિઙ્ગલાઃ।
કપોતરુદિતાક્રન્દ્ર(મ્સ્.આક્રન્દ)ક્રૂરશબ્દાશ્ ચ યામ્યતઃ॥

ગોશશક્રૌઞ્ચલોમાશહંસોત્ક્રોશકપિઞ્જલાઃ।
વિડાલોત્સવવાદિત્રગીતહાસાશ્ ચ વારુણાઃ॥

શતપત્રકુરઙ્ગાખુમૃગૈકશફકોકિલાઃ।
ચાષશલ્યકપુણ્યાહઘણ્ટાશંખરવા ઉદક્॥

ન ગ્રામ્યો ઽરણ્યગો ગ્રાહ્યો નારણ્યો ગ્રામસંસ્થિતઃ।
દિવાચરો ન શર્વર્યાં ન ચ નક્તંચરો દિવા॥

દ્વન્દ્વરોગાર્દિતત્રસ્તકલહામિષકાંક્ષિણઃ।
આપગાન્તરિતા મત્તા ન ગ્રાહ્યાઃ શકુનાઃ ક્વચિત્॥

રોહિતાશ્વાજવાલેયકુરઙ્ગોષ્ટ્રમૃગાઃ શશાઃ।
નિષ્ફલાઃ શિશિરે જ્ઞેયા વસ્નતે કાકકોકિલૌ॥

ન તુ ભ્રાદ્રપદે ગ્રાહ્યાઃ સૂકરાશ્ ચ\fઓઓત્નોતે{બ્ષ્ 85.27બ્ સ્વ} વૃકાદય।
શરદ્ય્ અબ્જાદગોક્રૌઞ્ચાઃ શ્રાવણે હસ્તિચાતકૌ॥

વ્યાઘ્રર્ક્ષવાનરદ્વીપિમહિષાઃ સવિલેશયાઃ।
હેમન્તે નિષ્ફલા જ્ઞેયા બાલાઃ સર્વે વિમાનુષાઃ॥

ઐન્દ્રાનલદિશોર્ મધ્યે ત્રિભાગેષુ વ્યવસ્થિતાઃ।
કોશાધ્યક્ષાનલાજીવિતપોયુક્તાઃ પ્રદક્ષિણમ્॥

શિલ્પી ભિક્ષુર્ વિવસ્ત્રા સ્ત્રી યામ્યાનલદિગન્તરે।
પરતશ્ ચાપિ માતઙ્ગગોપધર્મસમાશ્રયાઃ॥

નૈરૃતીવારુણીમધ્યે પ્રમદાઃ સૂતિતસ્કરાઃ।
શાક્તિકઃ\fઓઓત્નોતે{બ્ષ્ 85.31ચ્ શૌણ્ડિકઃ} શાકુનિર્ હિંસ્રો વાયવીપશ્ચિમાન્તરે॥

વિષઘાતકગોસ્વામિકુહકજ્ઞાસ્ તતઃ પરમ્।
ધનવાનીક્ષણીકશ્ ચ માલાકારસ્ તતઃ પરમ્\fઓઓત્નોતે{બ્ષ્ 85.23દ્ પરં તતઃ}॥

વૈષ્ણવશ્ ચરકશ્ ચૈવ વાજિનામ્ રક્ષણે રતઃ।
એવં દ્વાત્રિંશતો ભેદાઃ પૂર્વદિગ્ભિઃ સહોદિતાઃ॥

રાજા કુમારો નેતા ચ દૂતઃ શ્રેષ્ઠી ચરો દ્વિજઃ।
ગજાધ્યક્ષશ્ ચ પૂર્વાદ્યાઃ ક્ષત્રિયાદ્યાશ્ ચતુર્દિશઃ॥

ગચ્છતસ્ તિષ્ઠતો વાપિ દિશિ યસ્યાં વ્યવસ્થિતઃ।
વિરૌતિ શકુનો વાચ્યસ્ તદ્દિગ્જેન સમાગમઃ॥

ભિન્નભૈરવદીનાર્તપરુષાક્ષમજર્જરાઃ।
સ્વરા નેષ્ટાઃ શુભાઃ શાન્તા હૃષ્ટપ્રકૃતિપૂરિતાઃ॥

શિવાશ્યામારલાછુચ્છુપિઙ્ગલાગૃહગોધિકાઃ।
સૂકરી પરપુષ્ટા ચ પુન્નામાનશ્ વામતહ્॥

સ્ત્રીસંજ્ઞા ભાસભષકકપિશ્રીકર્ણચ્છિત્કરાઃ।
શિખિશ્રીકણ્ઠપિપ્પીકારુરુશ્યેનાશ્ ચ દક્ષિણા॥

ક્ષ્વેડાસ્ફોટિતપુણ્યાહગીતશંખામ્બુનિઃસ્વનાઃ।
સતૂર્યાધ્વયનાઃ પુંવત્ સ્ત્રીવદ્ અન્યા ગિરઃ શુભાઃ॥

ગ્રામ્યૌ મધ્યમષડ્જૌ તુ ગાન્ધારશ્ ચેતિ શોભનાઃ।
ષડ્જૌમધ્યમગાન્ધારા ઋષભશ્ ચ સ્વરા હિતાઃ॥

રુતકીર્તનદૃષ્ટેષુ ભારદ્વાજાજબર્હિણઃ।
ધન્યૌ નકુલચાષૌ ચ સરટઃ પાપદો ઽગ્રતઃ॥

જાહકાહિશશક્રોડગોધાનાં કીર્તનં શુભમ્।
રુતસંદર્શનં નેષ્ટં પ્રતીપં વાનરર્ક્ષયોઃ॥

ઓજાઃ પ્રદક્ષિણં શસ્તા મૃગાઃ સનકુલાણ્ડજાઃ।
ચાષં સનકુલં વામં ભૃગુર્ આહાપરાહ્નતઃ॥

છિત્કરઃ\fઓઓત્નોતે{બ્ષ્ 85.44અ છિક્કરઃ} કૂટપૂરી ચ પિરિલી(?) ચાહ્નિ દક્ષિણાઃ।
અપસવ્યં સદા શસ્તા દંષ્ટ્રિણઃ સવિલેશયાઃ॥

શ્રેષ્ઠે હયસિતે પ્રાચ્યાં શવમાંસે ચ દક્ષિણે।
કન્દકાદધિની પશ્ચાદ્ ઉદગ્ ગા વિપ્રસાધવઃ॥

જાલશ્વચરણૌ નેષ્ટૌ પ્રાગ્ યામ્યે શસ્ત્રઘાતકૌ।
પશ્ચાદ્ આસવષણ્ડૌ ચ ખલાસનહલાન્ય્ ઉદક્॥

કર્મસઙ્ગમયુદ્ધેષુ પ્રવેશે નષ્ટમાર્ગને।
યાનવ્યત્યસ્તગા ગ્રાહ્યા વિશેષશ્ ચાત્ર કથ્યતે\fઓઓત્નોતે{બ્ષ્ 85.47દ્ વક્ષ્યતે}॥

દિવા પ્રસ્થાનવદ્ ગ્રાહ્યાઃ કુરઙ્ગરુરુવાનરાઃ।
અહ્નસ્ તુ પ્રથમે ભાગે ચાષવઞ્જુલકુક્કુટાહ્॥

પશ્ચિમે શર્વરીભાગે નપ્તૃકોકૂકપિઙ્ગલાહ્।
સર્વ એવ વિપર્યસ્થા ગ્રાહ્યાઃ સાર્થેષુ યોષિતામ્॥

નૃપસન્દર્શને ગ્રાહ્યાઃ પ્રવેશે ઽપિ પ્રયાણવત્।
ગિર્યરણ્યપ્રવેશેષુ નદીનાં ચાવગાહને॥

વામદક્ષિણગૌ શસ્તૌ યૌ તુ તાવ્ અગ્રપૃષ્ઠગૌ।
ક્રીયાદીપ્તૌ વિનાશાય યાતુઃ પ્રૈઘસંજ્ઞિતૌ॥

તાવ્ એવ તુ યથાભાગં પ્રશાન્તરુતચેષ્ટિતૌ।
શકુનૌ શકુનદ્વારસંજ્ઞિતાવ્ અર્થસિદ્ધયે॥

કેચિત્ તુ શકુનદ્વારમ્ ઇચ્છન્ત્ય્ ઉભયતઃ સ્થિતૈઃ।
શકુનૈર્ એકજાતીયૈઃ શાન્તચેષ્ટાવિરાવિભિઃ॥

વિસર્જયતિ યદ્ય્ એક એકશ્ ચ પ્રતિષેધતિ।
સ વિરોધો ઽશુભો યાતુર્ ગ્રાહ્યો વા બલવત્તરઃ॥

પૂર્વં પ્રાવેશિકો ભૂત્વા પુનઃ પ્રાસ્થાનિકો ભવેત્।
સુખેન સિદ્ધિમ્ આચષ્ટે પ્રવેશે તદ્વિપર્યયાત્॥

વિસૃજ્ય શકુનઃ પૂર્વં સ એવ નિરુણદ્ધિ ચેત્।
પ્રાહ યાતુર્ અરેર્ મૃત્યું સમરં\fઓઓત્નોતે{બ્ષ્ 85.56દ્ ડમરં} રોગમ્ એવ ચ॥

અપસવ્યાસ્ તુ શકુના દીપ્તા ભયનિવેદિનઃ।
આરમ્ભે શકુનો દીપ્તો વૃષાન્તે\fઓઓત્નોતે{બ્ષ્ 85.57દ્ વર્ષાન્તસ્} તદ્ભયંકરઃ॥

તિથિવાયુઅર્કભસ્થાનચેષ્ટાદીપ્તા યથાક્રમમ્।
ધનસૈન્યબલાઙ્ગેષ્ટકર્મણાં સ્યુર્ ભયંકરાઃ॥

જીમૂતધ્વનિદીપ્તેષુ ભયં ભવતિ મારુતાત્।
ઉભયોઃ સન્ધ્યયોર્ દીપ્તાઃ શસ્ત્રોદ્ભવભયંકરાઃ॥

ચિતાકેશકપાલેષુ મૃત્યુબન્ધવધપ્રદાઃ।
કણ્ટકીકાષ્ઠભસ્મસ્થાઃ કલહાયાસદુઃખદાઃ॥

અપ્રસિદ્ધિં ભયં વાપિ નિઃસારાશ્મવ્યવસ્થિતાહ્।
કુર્વન્તિ શકુના દીપ્તાઃ શાન્તા યાપ્યફલાસ્ તુ તે॥

આસિદ્ધિસિદ્ધિદૌ\fઓઓત્નોતે{બ્ષ્ 85.62અ અસિદ્ધિસિદ્ધિદૌ, આસિદ્ધિસિદ્ધિદૌéઈéġôઙ્é“éક્‍હ્éóéૠéઈüચ્બ્ષ્éḵå]éશ્éōôઙ્é—üબ્} જ્ઞેયૌ નિર્હારાહારકારિણૌ।
સ્થાનાત્ ક્રોશન્\fઓઓત્નોતે{બ્ષ્ 85.62ચ્ રુવન્} વ્રજેદ્ યાત્રાં શંસતે ત્વ્ અન્યથાગમમ્॥

કલહઃ સ્વરદીપ્તેષુ સ્થાનદીપ્તેષુ વિગ્રહઃ।
ઉચ્ચમ્ આદૌ ધ્વનિં\fઓઓત્નોતે{બ્ષ્ 85.63ચ્ સ્વરં} કૃત્વા નીચં પશ્ચાચ્ ચ દોષકૃત્॥

એકસ્થાને રુવન્ દીપ્તઃ સપ્તાહાદ્ ગ્રામનાશકૃત્\fઓઓત્નોતે{બ્ષ્ ગ્રામઘાતકઃ}।
પુરદેશનૃપાણાં ચ ઋત્વર્ધાયનવત્સરાત્॥

સર્વે દુર્ભિક્ષકર્તારઃ સ્વજાતિપિશિતાશનાઃ।
સર્પમૂષિકમાર્જારપૃથુરોમવિવર્જિતાઃ॥

પરયોનિષુ ગચ્છન્તો મૈથુનમ્ દેશનાશનાઃ।
અન્યત્ર વેશરોત્પત્તેર્ નૃણાં વાજાતિમૈથુનાત્॥

બન્ધઘાતવધાનિ\fઓઓત્નોતે{બ્ષ્ 85.67અ -ભયાનિ} સ્યુઃ પાદોરુમસ્તકાભિગૈઃ\fઓઓત્નોતે{બ્ષ્ 85.67બ્ પાદોરૂમસ્તકાન્તિગૈઃ}।
અપ્સસ્યપિશિતાન્નઆદૈર્ વર્ગમોષક્ષતગ્રહાઃ॥

ઇષ્ટં વા ગોરસાન્નં વા ભારદ્વાજસ્ય દર્શને।
ચાષસ્ય પૂર્ણવક્ત્રસ્ય મહાન્ લાભઃ પ્રદક્ષિણે॥

વામદક્ષિણગઃ શ્રેષ્ઠઃ પુરસ્તાચ્ ચ કપિંજલઃ।
તિત્તિરિઃ પૃષ્ઠતઃ શ્રેષ્ઠઃ સર્વત્રાન્યત્ર ગર્હિતઃ॥

અનુલોમો વૃષો નર્દન્ ધન્યો ગૌર્ મહિષસ્ તથા।
ગમનપ્રતિષેધાય ખરઃ પ્રત્યુરસિ સ્થિતઃ॥

ઉલૂકી વામતઃ ક્ષેમ્યા દક્ષિણેન ચ કોકિલા।
શર્કરિશ્ ચ (?) મયૂરશ્ ચ શસ્યતે દક્ષિણે સદા॥

વૃકાઃ શૃગાલાઃ શાર્દૂલા વિડાલા ગર્દભાઃ શુનઃ।
વામતો ઽર્થકરા જ્જેયાઃ કુરઙ્ગા દક્ષિણેન ચ॥

રિક્તકુમ્બો ઽનુકૂલશ્ ચ શસ્તો ઽમ્ભોર્થી યિયાસતઃ।
ચૌર્યવિદ્યાવણિગ્વિત્તમ્ ઉદ્યતાનાં વિશેષતઃ॥એ69