વિષ્વક્સેનસંહિતા · અધ્યાય 13

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે વિષ્વક્સેનસંહિતાયાં [મન્ત્રાનુક્રમણવિધિર્નામ] દ્વાદશો ઽધ્યાયઃ ॥
ત્રયોદશો ઽધ્યાયઃ
વિષ્વક્સેનઃ---
મન્ત્રાણાં પ્રણવાદીનાં સર્વવિદ્યાવિધાનકમ્ (કાન્?) ।
ઋષિછન્દાદિ(?)વક્ષ્યામિ સર્વમેવ યથાતથમ્

અન્તર્યામી મુનિશ્છન્દો દેવીગાયત્રમેવ ચ ।
પરમાત્મામરો વર્ણઃ વેદાદ્યાસ્વસ્મિતં સ્મૃતઃ

વિશ્વામિત્રમુનિર્વિષ્ણુઃ દેવતા પરમાત્મનઃ ।
પરમાત્મૈવ છન્દસ્તુ વર્ણસ્તસ્ય સિતઃ સ્મૃતઃ

જામદગ્ન્યમુનિશ્છન્દો વાસુદેવશ્ચ દેવતા ।
અનુષ્ટુબ્ વાસુદેવસ્ય સિતવર્ણ ઉદાહૃતઃ

છન્દો ઽનુષ્ટુપ્ ભરદ્વાજો મુનિઃ સંકર્ષણો મતઃ ।
સંકર્ષણસ્ય વિદ્યાયા રક્તો વર્ણ ઇહોચ્યતે

પ્રદ્યુમ્નસ્ય મુનિશ્છન્દો ગૌતમઃ પઙ્ક્તિરેવ ચ ।
પ્રદ્યુમ્નો દેવતા વર્ણઃ કનકાભ ઇતિ સ્મૃતઃ

અનિરુદ્ધસ્ય વિદ્યાયા મુનિશ્છન્દો ઽત્રિરેવ ચ ।
ત્રિષ્ટુપ્ દેવો ઽનિરુદ્ધસ્તુ નીલજીમૂતવર્ણકઃ

વસિષ્ઠો મત્સ્યમન્ત્રસ્ય છન્દસ્તુ જગતી સ્મૃતા ।
વાસુદેવસ્તુ દેવઃ સ્યાત્ નીલો વર્ણ ઇહોચ્યતે

કૂર્મસ્ય કાશ્યપં વિદ્યાન્મુનિં ચ્છન્દો વિરાજતે ।
દેવો નારાયણઃ શ્યામઃ વિદ્યાયા વર્ણ ઉચ્યતે

અગસ્ત્યો વારાહવિદ્યાયા દેવીગાયત્રમુચ્યતે ।
મુનિશ્છન્દો ઽમરો વિષ્ણુઃ શ્યામવર્ણં નિગદ્યતે

નારદો નારસિંહસ્ય વિદ્યાયાસ્તુ હરિઃ(?) સ્મૃતઃ ।
ઋષિશ્છન્દો નૃસિંહસ્તુ દેવતા સિતવર્ણ[કઃ?]

...મને મંકણં વિદ્યાત્ ઋષિશ્છન્દો મુનિસ્તથા (?) ।
મન્ત્રે ઽસ્મિન્ વામનં દૈવં અઞ્જનં વર્ણ ઉચ્યતે

ભાર્ગવે ભાર્ગવં વિદ્યાત્...દૈવસ્તુ કથ્યતે ।
મુનિં તુ ભાર્ગવં દેવં પીતાભો વર્ણ ઉચ્યતે

વાલ્મીકીં રામવિદ્યાયાઃ નિઝ્ર્ચૃત્ટગાયત્રમુચ્યતે ।
મુનિશ્છન્દસ્તુ દેવસ્તુ પરમાત્મા પયોનિભઃ

બૃહસ્પતિઃ બલં(લે?) વિદ્યાત્ સુપ્રતિષ્ઠામુનિઃ સ્મૃતઃ ।
છન્દસ્તુ વાયુદેવસ્ય દેવઃ કનકવર્ણકઃ

ભૃગુઃ કૃષ્ણસ્ય વિદ્યાયા મુનિશ્છન્દસ્તુ દૈવતમ્ ।
પરમાત્મા પ્રતિષ્ઠા તુ રજતો વર્ણ ઉચ્યતે

કલ્કિવિષ્ણોસ્તુ મુની યો યાજ્ઞવલ્ક્યો મુનિઃસ્મૃતઃ ।
છન્દો દેવં તુ ગાયત્રં વિષ્ણોસ્તાભ્રસ્તુ વર્ણકમ્

શાતાતપો મુનિઃ પઙ્ક્તિશ્છન્દઃ કેશવદૈવતમ્ ।
કેશવસ્ય તુ વિદ્યાયા રીતિકા વર્ણ ઉચ્યતે

નારાયણસ્ય મન્ત્રસ્ય દેવીગાયત્રમુચ્યતે ।
અન્તર્યામિનઃ સ્વાત્મા વર્ણે મરકતો ભવેત્

માધવસ્ય તુ સંવર્તો માધવો દેવતા સ્મૃતઃ ।
મુનિશ્છન્દસ્તુ જગતી વર્ણઃ સ્ફટિકસંનિભઃ

ગોવિન્દસ્ય મુનિર્વ્યાસો વિરાટ્છન્દશ્ચ દૈવતમ્ ।
ગોવિન્દ એવ વર્ણસ્તુ વજ્રસંનિભ ઉચ્યતે

મુનિઃ સનત્કુમારઃ સ્યાદ્વિષ્ણુમન્ત્રસ્ય દેવતા ।
વિષ્ણુરેવ વિરાટ્છન્દઃ પદ્મરાગસ્તુ વર્ણકઃ

મધુસૂદનવિદ્યાયા મુનિર્દક્ષસ્તુ દૈવતમ્ ।
મધુસૂદનસ્ત્વનુષ્ઠુપ્છન્દો વર્ણઃ પ્રવાલકઃ

ત્રિવિક્રમસ્ય માણિક્યં(?) સંવર્તો મુનિરુચ્યતે ।
છન્દસ્તુ બૃહતી વર્ણં(?) દેવતા તુ ત્રિવિક્રમઃ

પરાશરો વામનસ્ય મુનિઃ ત્રિષ્ટુબિતિ સ્મૃતમ્ ।
છન્દસ્તુ વામનો દેવો મુક્તાભો વર્ણ ઉચ્યતે

શ્રીધરસ્ય મુનિઃ કણ્વઃ છન્દસ્તૂષ્ણિગિઝ્ર્તી?ટષ્યતે ।
દેવતા શ્રીધરસ્તજ્જ્ઞૈઃ વર્ણો વૈડૂર્યસંનિભઃ

અઙ્ગિરાસ્તુ હૃષીકેશે મુનિશ્ચ જગતી સ્મૃતા ।
છન્દઃ કૌકિશિ(?)નીલાભો હૃષીકેશસ્તુ દૈવતમ્

પદ્મનાભસ્ય તુ મુનિઃ વૈશમ્પાયન ઉચ્યતે ।
છન્દઃ ત્રિષ્ટુબિતિ જ્ઞેયં વર્ણો રાજતસંનિભઃ

શુકશ્ચ બ્રહ્મવિદ્યાયા બૃહતી મુનિરુચ્યતે ।
છન્દો બ્રહ્માધિદૈવં તુ વર્ણ ઇન્દુસમપ્રભઃ

દામોદરસ્ય વિદ્યાયા માર્કણ્ડેયો મુનિર્ભવેત્ ।
અનુષ્ટુપ્ પદ્મસંકાશો વર્ણો દામોદરો ઽમરઃ

વિશ્વરૂપસ્ય વર્ણસ્તુ ચ્યવનો રવિસંનિભઃ ।
તિસૃગાયત્રિક(?)ચ્છન્દો વાસુદેવો ઽમરો મુનિઃ

યજ્ઞમૂર્તેઃ પુલસ્ત્યઃ સ્યાત્ તિસ્રઃ ચ્છન્દો ઽધિદૈવતમ્ ।
પીતવર્ણસ્તુ વિદ્યાયા મુનિઃ સંકર્ષણઃ સ્મૃતઃ

ઐતરેયો મુનિર્વેદમૂર્તેશ્છન્દો વિરાટ્ સ્મૃતમ્ ।
શાતકુમ્ભનિભો વર્ણઃ પ્રદ્યુમ્નો ઽમર ઉચ્યતે

પિપ્પલાદો મુનિર્મુદ્રાવિદ્યાયાશ્છન્દ ઉચ્યતે ।
પ્રતિષ્ઠા અગ્નિવર્ણઃ સ્યાદનિરુદ્ધો ઽધિદૈવતમ્

ઋષિર્દક્ષો વિરાટ્છન્દઃ કમલા દેવતા સ્મૃતા ।
વર્ણો દીપનિભઃ પદ્મવિદ્યાયા મુનિસત્તમ

કણ્વસ્તુ પુષ્ટિવિદ્યાયાઃ છન્દો ગાયત્રમિષ્યતે ।
દેવતા પુષ્ટિરુક્તા સ્યાત્ મુનિર્વર્ણઃ સિતઃ સ્મૃતઃ

મેધામન્ત્રસ્ય સંવર્તમુનિઃ ત્રિષ્ટુબુદીરિતમ્ ।
છન્દો મેધાધિદેવં તુ શઙ્ખવર્ણ ઇહોચ્યતે

મૈત્રેયસ્તુ સરસ્વત્યા વિદ્યાયા જગતી સ્મૃતા ।
છન્દઃ સરસ્વતી દૈવં વર્ણો ગોક્ષીરસંનિભઃ

કાશ્યપસ્તુ મુનિશ્છન્દઃ ત્રિષ્ટુબ્ દુર્ગૈવ દૈવતમ્ ।
વર્ણસ્તુ શ્યામલઃપ્રોક્તઃ વિઘ્નેશસ્ય તતઃ શૃણુ

ગાણકસ્તુ મુનિશ્છન્દઃ ત્રિષ્ટુબ્ ગણપતિઃ સ્મૃતઃ ।
દેવતા ધવલો વર્ણઃ વિદ્યાયા ગણપતેસ્તથા

આદિતઃ(ત્યઃ?)સ્યાદૃષિઃ નીલો વર્ણઃ ગાયત્રમુચ્યતે ।
સદાવિષ્ણુસ્તથા દૈવં છન્દસ્તુ પરમેષ્ઠિનઃ

પુરુષસ્ય મુનિઃ સૂતઃ શ્વેતો વર્ણશ્ચ દૈવતમ્ ।
વાસુદેવસ્તથા છન્દો ગાયત્રમિતિ કથ્યતે

રવિર્મુનિઃ સ્યાદ્વિશ્વસ્ય તરુણાર્કનિભસ્તથા ।
સંકર્ષણસ્તથા દૈવં ઉષ્ણિક્ છન્દો નિગદ્યતે

નિવૃત્તે રાજતો વર્ણઃ પ્રદ્યુમ્નો ઽમર ઉચ્યતે ।
મુનિસ્તથાનુમાન્ છન્દો ગાયત્રમિતિ પઠ્યતે

માર્તણ્ડઃ સર્વવિદ્યાયા મુનિઃ ના(ની?)રદવર્ણકઃ ।
ઉષ્ણિક્ છન્દો ઽનિરુદ્ધશ્ચ દેવતેત્યભિભાષ્યતે

યેષામનુક્તમન્ત્રે ઽસ્મિન્ ઋષ્યાદિ મુનિસત્તમ ।
તેષાં સામાન્યતો વિદ્યાત્ ઋષિરાદિત્ય એવ ચ

ગાયત્રમેવ છન્દઃ સ્યાત્ સદાવિષ્ણુશ્ચ દૈવતમ્ ।
બીજાનાં બીજવર્ણં ચ છન્દો દૈવતમેવ ચ

મુનિં ચાજાનતાર્ચાયાં સા (ચેત્?) કૃતાપ્યકૃતા ભવેત્ ।
તસ્માત્ ક્રમેણ વિજ્ઞાય વિદ્યાદીન્ સાધકોત્તમઃ

યથોક્તમર્ચયેન્નિત્યં લબ્ધવિદ્યઃ શુચિર્મુને ।
અન્યથાર્ચતિ યો મોહાદઘ(-દ્ધન?)નાશં કુલક્ષયમ્

કુરુતે નૃપનાશં ચ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।
અતઃક્લેશેન વિજ્ઞાય મન્ત્રાદીનર્ચયેદ્બુધઃ

વિદ્યાનામતિગુહ્યાનાં સર્વવ્રતવિવૃદ્ધયે ।
અતઃપરં પ્રવક્ષ્યામિ સૂક્તસ્ય પુરુષસ્ય ચ

અનુષ્ટુબસ્ય સૂક્તસ્ય ત્રિષ્ટુબન્તસ્ય(?)દેવતા ।
છન્દો મુન્યાદિ સંક્ષેપાચ્છૃણુ નારદ સત્તમ

પુરુષો યો જગદ્બીજં ઋષિર્નારાયણઃ સ્મૃતઃ ।
ઉક્તં હિ સમુદાયસ્ય પ્રત્યૃચં શૃણુ નારદ

પ્રથમસ્ય મુનિર્વાસુદેવો ઉષ્ણિક્ છન્દ ઉચ્યતે ।
પરમાત્મામરો વર્ણં શુક્લમિત્યભિધીયતે

સંકર્ષણો મુનિશ્છન્દો ઽનુષ્ટુપ્ દેવો ઽસ્ય મત્સ્યકઃ ।
દ્વિતીયસ્ય મુનિશ્રેષ્ઠ વર્ણો ધૂમ્ર ઉદાહૃતઃ

તૃતીયો દેવીગાયત્રં છન્દો વર્ણઃસ્મૃતોરુણઃ ।
પ્રદ્યુમ્ન ઋષિરિત્યાહુઃ દેવતા કૂર્મ ઉચ્યતે

અતિરુદ્ધસ્તુરીયસ્ય મુનિશ્છન્દો વિરાડિતિ ।
દેવતાસ્ય તુ વારાહો નીલો વર્ણ ઉદાહૃતઃ

પઞ્ચમસ્ય મુનિશ્છન્દઃ ઉષ્ણિક્ કેશવ ઉચ્યતે ।
દેવતા નરસિંહસ્તુ વર્ણો ગોક્ષીરસંનિભઃ

નારાયણો ઋષિશ્છન્દો નિચૃત્ગાયત્ર ઉચ્યતે ।
દેવતા માન(-ધ?)વો વિદ્યાત્ ષષ્ઠસ્યૈવ તુ ધૂમ્રકઃ

સપ્તમસ્ય મુનિર્વર્ણઃ માધવો ઽસ્ય સિતઃસ્મૃતઃ ।
રામં તદ્દૈવતં વિદ્યાત્ ઉષ્ણિક્ છન્દ ઉદાહૃતઃ

ગોવિન્દશ્ચાષ્ટમસ્યૈવ ઋષિશ્છન્દોષ્ણિગેવ(?) ચ ।
દૈવં દાશરથી રામો વર્ણઃ કાલાગ્નિસંનિભઃ

નવમસ્ય મુનિર્વિષ્ણ1ઃ બલરામો ઽસ્ય દૈવતમ્ ।
ગાયત્રીછન્દસો(?)વર્ણઃ ગોક્ષીરાકૃતિરુચ્યતે

મધુસૂદનો મુનિઃસ્યાદ્દેવીગાયત્ર ઉચ્યતે ।
દશમસ્યાધિદૈવં તત્ (તુ?) કલ્કિરગ્નિનિભો ભવેત્

ત્રિવિક્રમો મુનિશ્છન્દો વિરાડગ્નિનિભો ભવેત્ ।
દૈવતં વિશ્વરૂપો ઽયં એકાન્તં દશમસ્ય તુ

દ્વાદશસ્ય મુનિં વિદ્યાત્ વામનં વહ્નિસંનિભમ્ ।
વિરાટ્ છન્દો ઽમરો યજ્ઞમૂર્તિસ્તુ પરિપઠ્યતે

ત્રયોદશસ્યોષ્ણિક્ છન્દઃ શ્રીધરો મુનિરેવ ચ ।
વૈકુણ્ઠો દૈવતં વર્ણઃ તપ્તહાટકસંનિભઃ

ચતુર્દશસ્ય ગાયત્રી દેવીપૂર્વાઞ્જનાકૃતિઃ ।
હૃષીકેશો મુનિર્દેવો મહાવિષ્ણુરિતિ સ્મૃતઃ

પઞ્ચોત્તરદશસ્યૈવ પદ્મનાભો મુનિઃ સ્મૃતઃ ।
વેદમૂર્ત્યધિદૈવં તુ ઉષ્ણિક્છન્દો સિતઃ સ્મૃતઃ

ષોડશસ્ય ઋષિશ્ચૈવ દામોદર ઇતિ સ્મૃતઃ ।
હયગ્રીવો મહર્ષિશ્ચ છન્દો ઽગ્નિર્દેવસંનિભઃ (?)

એવં પુરુષસૂક્તસ્ય ઋષ્યાદિ પરિકીર્તિતમ્ ।
ઋચાં ઋષિં ચ વર્ણં ચ દૈવતં છન્દ એવ ચ

અજ્ઞાનાદર્ચયેન્મોહાત્ સુકૃતો ઽપ્યકૃતો ભવેત્ ।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન ઋષ્યાદીન્ જ્ઞાપયેત્ ક્રમાત્

અથર્વણસ્ય સૂક્તસ્ય સૃષ્ટ્યાદિપ્રતિપાદકમ્ ।
નારાયણ ઋષિશ્છન્દો દેવીગાયત્રમેવ ચ

પરમાત્મામરોવર્ણઃ શુક્લ ઇત્યભિધીયતે ।
યેષામનુક્તમન્ત્રે ઽસ્મિન્ ઋષ્યાદિ મુનિસત્તમ

તેષાં સામાન્યતો વિદ્યાત્ ઋષિર્નારાયણઃ સ્મૃતઃ ।
ગાયત્રમેવ છન્દઃ સ્યાત્ પરમાત્માધિદૈવતમ્

પીતો વર્ણ ઋચાં ચૈવમેતદ્ગુહ્યં મયોદિતમ્ ।
ઋચામેવમુનક્તાનાં ઋષ્યાદિ પરિકીર્તિતમ્