વિષ્ણુવર્ણનમ્ · અધ્યાય 1

પૂર્વઃ
શ્રૂયતામભિધાસ્યામિ યં ત્વં પૃચ્છસિ રાવણ ।
ય એષ પુરુષઃ શ્યામો દ્વારિ તિષ્ઠતિ નિત્યદા

એતેન દાનવેન્દ્રાશ્ચ તથાઽન્યે બલવત્તરાઃ ।
વશં નીતા બલવતા પૂર્વં પૂર્વતરાશ્ચ યે

બદ્ધશ્ચાહમનેનૈવં કૃતાન્તો દુરતિક્રમઃ ।
ક એનં પુરુષો લોકે વઞ્ચયિષ્યતિ રાવણ

સર્વભૂતાપહર્તા વૈ ય એષ દ્વારિ તિષ્ઠતિ ।
કર્તા કારયિતા ચૈવ ધાતા ચ ભુવનેશ્વરઃ

ન ત્વં વેદ ન ચાહં વૈ ભૂતભવ્યભવત્પ્રભુમ્ ।
કલિશ્ચૈવ હિ કાલશ્ચ સર્વભૂતાપહારકઃ

લોકત્રયસ્ય સર્વસ્ય હર્તા સ્રષ્ટા તથૈવ ચ ।
સંહરત્યેષ ભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ

પુનશ્ચ સૃજતે સર્વમનાદ્યન્તો મહેશ્વરઃ ।
કરણં કારણં કર્તા સોયં પુરુષસત્તમઃ

ઇષ્ટં ચૈવ હિ દત્તં ચ હુતં ચૈવ નિશાચર ।
સર્વમેવ હિ લોકેશો ધાતા ગોપ્તા ન સંશયઃ

નૈવંવિધં મહદ્ભુતં વિદ્યતે ભુવનત્રયે

અહં ત્વં ચૈવ પૌલસ્ત્ય યે ચાન્યે પૂર્વવત્તરાઃ ।
નેતા તેષાં મહાત્મૈષ પશું રશનયા યથા

વૃત્રો દનુઃ શુકઃ શુમ્ભો નિશુમ્ભો દમ્ભુરેવ ચ ।
કાલનેમિશ્ચ પ્રહ્લાદસ્તથા વૈરોચનો બલિઃ

કાલકેયસ્તારકાખ્યો મુચુકુન્દો વિવર્ધનઃ ।
હિરણ્યાક્ષો મધુશ્ચૈવ કૈટભો ધૂમશમ્બરૌ

યમલાર્જુનૌ ચ કંસશ્ચ કૈટભો મધુના સહ ।
એતે તપન્તિ દ્યોતન્તિ વાન્તિ વર્ષન્તિ ચૈવ હિ

સર્વૈઃ ક્રતુશતૈરિષ્ટં સર્વૈસ્તપ્તં મહત્તપઃ ।
સર્વે તે સુમહાત્માનઃ સર્વે વૈ યોગધર્મિણઃ

સર્વૈરૈશ્વર્યમાસાદ્ય ભુક્તભોગૈર્મહત્તરૈઃ ।
દત્તમિષ્ટમધીતં ચ પ્રજાશ્ચ પરિપાલિતાઃ

સ્વપક્ષેષ્વનુગોપ્તારઃ પ્રહર્તારઃ પરેષ્વપિ ।
સમરેષ્વપિ લોકેષુ નૈતેષાં વિદ્યતે સમઃ

શૂરાસ્ત્વભિજનોપેતાઃ સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રપારગાઃ ।
સર્વવિદ્યાપ્રવેત્તારઃ સંગ્રામેષ્વનિવર્તકાઃ

સર્વૈસ્ત્રિદશરાજ્યાનિ કાઙ્ક્ષિતાનિ મહાત્મભિઃ ।
યુદ્ધે સુરગણાઃ સર્વે નિર્જિતાશ્ચ સહસ્રશઃ

દેવાનામપિ યે શક્તાઃ સ્વપક્ષપરિપાલકાઃ ।
પ્રમત્તા ભોગરક્તાશ્ચ બાલાર્કસમતેજસઃ

યત્સ દેવાન્પ્રધર્ષેત તદેષ વિષ્ણુરીશ્વરઃ ।
ઉપાયપૂર્વકં નાશં સંવેત્તા ભગવાન્હરિઃ

પ્રાદુર્ભાવં વિકુરુતે યેનૈતન્નિધનં નયેત્ ।
પુનરેવાત્મનાત્માનમધિષ્ઠાય સ તિષ્ઠતિ

એવમેતેન દેવેન દાનવેન્દ્રા મહાત્મના ।
તે હિ સર્વે ક્ષયં નીતા બલિના કામરૂપિણા

સમરે ચ દુરાધર્ષા નૃપાસ્તે ચ પરાજિતાઃ ।
તેન નીતાઃ ક્ષયં સર્વે કૃતાન્તબલચોદિતાઃ

ઉત્તરઃ
એનં તુ નાભિજાનામિ તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ

રાવણસ્ય વચઃ શ્રુત્વા બલિર્વૈરોચનોઽબ્રવીત્ ।
એષ ત્રૈલોક્યધાતા ચ હરિર્નારાયણઃ પ્રભુઃ

અનન્તઃ કપિલો વિષ્ણુર્નારસિંહો મહાદ્યુતિઃ ।
ઋતધામા સુધામા ચ પાશહસ્તો ભયાનકઃ ।
દ્વાદશાદિત્યસદૃશઃ પુરાણપુરુષોત્તમઃ

નીલજીમૂતસંકાશઃ સુરનાથઃ સુરોત્તમઃ ।
જ્વાલામાલી મહાબાહુર્યોગી ભક્તજનપ્રિયઃ

એષ ધારયતે લોકાનેષ વૈ સૃજતે પ્રભુઃ ।
એષ સંહરતે ચૈવ કાલો ભૂત્વા મહાબલઃ

એષ યજ્ઞશ્ચ યાજ્યશ્ચ ચક્રાયુધધરો હરિઃ ।
સર્વદેવમયશ્ચૈવ સર્વભૂતમયસ્તથા

સર્વલોકમયશ્ચૈવ સર્વજ્ઞાનમયસ્તથા ।
સર્વરૂપી મહારૂપી બલદેવો મહાભુજઃ

વીરહા વીરચક્ષુષ્માંસ્ત્રૈલોક્યગુરુરવ્યયઃ ।
એવં મુનિગણાઃ સર્વે કથયન્તીહ મોક્ષિણઃ

ય એનં વેત્તિ પુરુષં ન ચ પાપૈર્વિલિપ્યતે ।
સ્મૃત્વા સ્તુત્વા તથેષ્ટ્વા ચ સર્વમસ્માદવાપ્યતે