વરાહ પુરાણ · અધ્યાય 74

શ્રીવરાહ ઉવાચ ।
પુનસ્તે ઋષયઃ સર્વે તં પપ્રચ્છુઃ સનાતનમ્ ।
રુદ્રં પુરાણપુરુષં શાશ્વતં ધ્રુવમવ્યયમ્ ।
વિશ્વરૂપમજં શંભું ત્રિનેત્રં શૂલપાણિનમ્

ઋષય ઊચુઃ ।
ત્વં પરઃ સર્વદેવાનામસ્માકં ચ સુરેશ્વર ।
પૃચ્છામ તેન ત્વાં પ્રશ્નમેકં તદ્ વક્તુમર્હસિ

ભૂમિપ્રમાણસંસ્થાનં પર્વતાનાં ચ વિસ્તરમ્ ।
સમુદ્રાણાં નદીનાં ચ બ્રહ્માણ્ડસ્ય ચ વિસ્તરમ્ ।
અસ્માકં બ્રૂહિ કૃપયા દેવદેવ ઉમાપતે

રુદ્ર ઉવાચ ।
સર્વેષ્વેવ પુરાણેષુ ભૂર્લોકઃ પરિકીર્ત્યતે ।
બ્રહ્મવિષ્ણુભવાદીનાં વાયવ્યે ચ સવિસ્તરમ્

ઇદાનીં ચ પ્રવક્ષ્યામિ સમાસાદ્ વઃ ક્ષમાન્તરમ્ ।
તન્નિબોધત ધર્મજ્ઞા ગદતો મમ સત્તમાઃ

યોઽસૌ સકલવિદ્યાવબોધિતપરમાત્મરૂપી વિગતકલ્મષઃ
પરમાણુરચિન્ત્ત્યાત્મા નારાયણઃ સકલલોકાલોકવ્યાપી
પીતામ્બરોરુવક્ષઃ ક્ષિતિધરો ગુણતોમુખ્યતસ્તુ -
અણુમહદ્દીર્ઘહ્રસ્વમકૃશમલોહિતમિત્યેવમાદ્યોપલક્ષિત -
વિજ્ઞાનમાત્રરૂપમ્ । સ ભગવાંસ્ત્રિપ્રકારઃ સત્ત્વ -
રજસ્તમોદ્રિક્તઃ સલિલં સસર્જ । તચ્ચ સૃષ્ટ્વા -
નાદિપુરુષઃ પરમેશ્વરો નારાયણઃ સકલજગન્મયઃ
સર્વમયો દેવમયો યજ્ઞમય આપોમય આપોમૂર્ત્તિર્યોગનિદ્રયા
સુપ્તસ્ય તસ્ય નાભૌ સદબ્જં નિઃસસાર । તસ્મિન્સકલ -
વેદનિધિરચિન્ત્યાત્મા પરમેશ્વરો બ્રહ્મા પ્રજાપતિર -
ભવત્ સ ચ સનકસનન્દનસનત્કુમારાદીન્ જ્ઞાનધર્મિણઃ
પૂર્વમુત્પાદ્ય પશ્ચાન્મનું સ્વાયંભુવં મરીચ્યાદીન્
દક્ષાન્તાન્ સસર્જ । યઃ સ્વયંભુવો મનુર્ભગવતા
સૃષ્ટસ્તસ્માદારભ્ય ભુવનસ્યાતિવિસ્તરો વર્ણ્યતે ।
તસ્ય ચ મનોર્દ્વૌ પુત્રૌ બભૂવતુઃ પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ ।
પ્રિયવ્રતસ્ય દશ પુત્રા બભૂવુઃ । આગ્નીઘ્રોઽગ્નિબાહુ -
ર્મેધો મેધાતિથિર્ધ્રુવો જ્યોતિષ્માન્ દ્યુતિમાન્
હવ્યવપુષ્મત્સવનાન્તાઃ ।
સ ચ પ્રિયવ્રતઃ સપ્તદ્વીપેષુ સપ્ત પુત્રાન્ સ્થાપયામાસ ।
તત્ર ચાગ્નીધ્રં જમ્બૂદ્વીપેશ્વરં ચક્રે।
શાકદ્વીપેશ્વરં મેધાતિથિં કુશે જ્યોતિષ્મન્તં
ક્રૌઞ્ચે દ્યુતિમન્તં શાલ્મલે વપુષ્મન્તં
ગોમેદસ્યેશ્વરં હવ્યં પુષ્કરાધિપતિં સવનમિતિ ।
પુષ્કરેશસ્યાપિ સવનસ્ય દ્વૌ પુત્રૌ
મહાવીતધાતકી ભવેતામ્ ॥
તયોર્દેશૌ ગોમેદશ્ચ નામ્ના વ્યવસ્થિતૌ ।
ધાતકેર્ધાતકીખણ્ડં કુમુદસ્ય ચ કૌમુદમ્ ।
શાલ્મલાધિપતેરપિ વપુષ્મન્તસ્ય ત્રયઃ પુત્રાઃ
સકુશવૈદ્યુતજીમૂતનામાનઃ ।
સકુશસ્ય સકુશનામા દેશઃ વૈદ્યુતસ્ય વૈદ્યુતઃ
જીમૂતસ્ય જીમૂત ઇતિ એતે શાલ્મલેર્દેશા ઇતિ
તથા ચ દ્યુતિમતઃ સપ્ત પુત્રકાઃ કુશલો મનુગોષ્ઠૌષ્ણઃ
પીવરોદ્યાન્ધકારકમુનિદુન્દુભિશ્ચેતિ । તન્નામ્ના
ક્રૌઞ્ચે સપ્ત મહાદેશનામાનિ । કુશદ્વીપેશ્વરસ્યાપિ
જ્યોતિષ્મતઃ સપ્તૈવ પુત્રાસ્તદ્યથા ઉદ્ભિદો વેણુમાં -
શ્ચૈવ રથોપલમ્બનો ધૃતિઃ પ્રભાકરઃ - કપિલ
ઇતિ। તન્નામાન્યેવ વર્ષાણિ દ્રષ્ટવ્યાનિ
શાકાધિપસ્યાપિ સપ્ત પુત્રા મેધાતિથેસ્તદ્યથા
શાન્તભયશિશિરસુખોદયંનન્દશિવક્ષેમકધ્રુવા ઇતિ
એતે સપ્ત પુત્રાઃ એતન્નામાન્યેવ વર્ષાણિ ।
અથ જમ્બૂદ્વીપેશ્વરસ્યાપિ આગ્નીધ્રસ્ય નવ પુત્રા બભૂવુઃ ।
તદ્યથા નાભિઃ કિંપુરુષો હરિવર્ષ ઇલાવૃતો રમ્યકો
હિરણ્મયઃ કુરુર્ભદ્રાશ્વઃ કેતુમાલશ્ચેતિ । એતન્નામાન્યેવ
વર્ષાણિ । નાભેર્હેમવન્તં હેમકૂટં કિંપુરુષં નૈષધં હરિવર્ષં
મેરુમધ્યમિલાવૃત્તં નીલં રમ્યકં શ્વેતં હિરણ્મયં
ઉત્તરં ચ શ્રૃઙ્ગવતઃ કુરવો માલ્યવન્તં ભદ્રાશ્વં
ગન્ધમાદનં કેતુમાલમિતિ । એવં સ્વાયંભુવેઽન્તરે ભુવન-
પ્રતિષ્ઠા । કલ્પે કલ્પે ચૈવમેવ સપ્ત સપ્ત પાર્થિવૈઃ
ક્રિયતે ભૂમેઃ પાલનં વ્યવસ્થા ચ ।
એષ સ્વભાવઃ કલ્પસ્ય સદા ભવતીતિ ।
અત્ર નાભેઃ સર્ગં કથયામિ । નાભિર્મેરુદેવ્યાં પુત્રમજનયદ્
ઋષભનામાનં તસ્ય ભરતો જજ્ઞે પુત્રશ્ચ તાવદગ્રજઃ ।
તસ્ય ભરતસ્ય પિતા ઋષભો હિમાદ્રેર્દક્ષિણં
વર્ષમદાદ્ ભારતં નામ । ભરતસ્યાપિ પુત્રઃ સુમતિર્નામા ।
તસ્ય રાજ્યં દત્ત્વા ભરતોઽપિ વનં યયૌ ।
સુમતેસ્તેજસ્તત્પુત્રઃ સત્સુર્નામા । તસ્યાપીન્દ્રદ્યુમ્નો નામ ।
તસ્યાપિ પરમેષ્ઠી તસ્યાપિ પ્રતિહર્ત્તા તસ્ય નિખાતઃ
નિખાતસ્ય ઉન્નેતા ઉન્નેતુરપ્યભાવસ્તસ્યોદ્ગાતા તસ્ય
પ્રસ્તોતા પ્રસ્તોતુશ્ચ વિભુઃ વિભોઃ પૃથુઃ પૃથોરનન્તઃ
અનન્તસ્યાપિ ગયઃ ગયસ્ય નયસ્તસ્ય વિરાટઃ
તસ્યાપિ મહાવીર્યસ્તતઃ સુધીમાન્ ધીમતો મહાન્
મહતો ભૌમનો ભૌમનસ્ય ત્વષ્ટા ત્વષ્ટુર્વિરજાઃ
તસ્ય રાજો રાજસ્ય શતજિત્ ।
તસ્ય પુત્રશતં જજ્ઞે તેનેમા વર્દ્ધિતાઃ પ્રજાઃ ।
તૈરિદં ભારતં વર્ષં સપ્તદ્વીપં સમાઙ્કિતમ્

તેષાં વંશપ્રસૂત્યા તુ ભુક્તેયં ભારતી પ્રજા ।
કૃતત્રેતાદિયુક્ત્યા તુ યુગાખ્યા હ્યેકસપ્તતિઃ

ભુવનસ્ય પ્રસઙ્ગેન મન્વન્તરમિદં શુભમ્ ।
સ્વાયંભુવં ચ કથિતં મનોર્દ્વીપાન્નિબોધત

॥ ઇતિ શ્રીવરાહપુરાણે ભગવચ્છાસ્ત્રે ચતુઃસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ ॥ ૭૪ ।