વરાહ પુરાણ · અધ્યાય 73

રુદ્ર ઉવાચ ।
શ્રૃણુ ચાન્યદ્ દ્વિજશ્રેષ્ઠ કૌતૂહલસમન્વિતમ્ ।
અપૂર્વભૂતં સલિલે મગ્નેન મુનિપુંગવ

બ્રહ્માણાઽહં પુરા સૃષ્ટઃ પ્રોક્તશ્ચ સૃજ વૈ પ્રજાઃ ।
અવિજ્ઞાનસમર્થોઽહં નિમગ્નઃ સલિલે દ્વિજ

તત્ર યાવત્ ક્ષણં ચૈકં તિષ્ઠામિ પરમેશ્વરમ્ ।
અઙ્ગુષ્ઠમાત્રં પુરુષં ધ્યાયન્ પ્રયતમાનસઃ

તાવજ્જલાત્ સમુત્તસ્થુઃ પ્રલયાગ્નિસમપ્રભાઃ ।
પુરુષા દશ ચૈકશ્ચ તાપયન્તોંશુભિર્જલમ્

મયા પૃષ્ટાઃ કે ભવન્તો જલાદુત્તીર્ય તેજસા ।
તાપયન્તો જલં ચેદં ક્વ વા યાસ્યથ સંશત

એવમુક્તા મયા તે તુ નોચુઃ કિંચન સત્તમાઃ ।
એવમેવ ગતાસ્તૂષ્ણીં તે નરા દ્વિજપુંગવ

તતસ્તેષામનુ મહાપુરુષોઽતીવશોભનઃ ।
સ તસ્મિન્ મેઘસંકાશઃ પુણ્ડરીકનિભેક્ષણઃ

તમહં પૃષ્ટવાન્ કસ્ત્વં કે ચેમે પુરુષા ગાતાઃ ।
કિં વા પ્રયોજનમિહ કથ્યતાં પુરુષર્ષભ

પુરુષ ઉવાચ ।
ય એતે વૈ ગતાઃ પૂર્વં પુરુષા દીપ્તતેજસઃ ।
આદિત્યાસ્તે ત્વરં યાન્તિ ધ્યાતા વૈ બ્રહ્મણા ભવ

સૃષ્ટિં સૃજતિ વૈ બ્રહ્મા તદર્થં યાન્ત્યમી નરાઃ ।
પ્રતિપાલનાય તસ્યાસ્તુ સૃષ્ટેર્દેવ ન સંશયઃ

શમ્ભુરુવાચ ।
ભગવન્ કથં જાનીષે મહાપુરુષસત્તમ ।
ભવેતિ નામ્ના તત્સર્વં કથયસ્વ પરો હ્યહમ્

એવમુક્તસ્તુ રુદ્રેણ સ પુમાન્ પ્રત્યભાષત ।
અહં નારાયણો દેવો જલશાયી સનાતનઃ

દિવ્યં ચક્ષુર્ભવતુ વૈ તવ માં પશ્ય યત્નતઃ ।
એવમુક્તસ્તદા તેન યાવદ્ પશ્યામ્યહં તુ તમ્

તાવદઙ્ગુષ્ઠમાત્રં તુ જ્વલદ્ભાસ્કરતેજસમ્ ।
તમેવાહં પ્રપશ્યામિ તસ્ય નાભૌ તુ પઙ્કજમ્

બ્રહ્માણં તત્ર પશ્યામિ આત્માનં ચ તદઙ્કતઃ ।
એવં દૃષ્ટ્વા મહાત્માનં તતો હર્ષમુપાગતઃ ।
તં સ્તોતું દ્વિજશાર્દૂલ મતિર્મે સમજાયત

તસ્ય મૂર્તૌ તુ જાતાયાં સક્તોત્રેણાનેન સુવ્રત ।
સ્તુતો મયા સ વિશ્વાત્મા તપસા સ્મૃતકર્મણા

રુદ્ર ઉવાચ ।
નમોઽસ્ત્વનન્તાય વિશુદ્ધચેતસે
સરૂપરૂપાય સહસ્ત્રબાહવે ।
સહસ્ત્રરશ્મિપ્રવરાય વેધસે
વિશાલદેહાય વિશુદ્ધકર્મિણે

સમસ્તવિશ્વાર્તિહરાય શમ્ભવે
સહસ્ત્રસૂર્યાનિલતિગ્મતેજસે ।
સમસ્તવિદ્યાવિધૃતાય ચક્રિણે
સમસ્તગીર્વાણનુતે સદાઽનઘ

અનાદિદેવોઽચ્યુત શેષશેખર
પ્રભો વિભો ભૂતપતે મહેશ્વર ।
મરુત્પતે સર્વપતે જગત્પતે
ભુવઃ પતે ભુવનપતે સદા નમઃ

જલેશ નારાયણ વિશ્વશંકર
ક્ષિતીશ વિશ્વેશ્વર વિશ્વલોચન ।
શશાઙ્કસૂર્યાચ્યુત વીર વિશ્વગા -
પ્રતર્ક્યમૂર્ત્તેઽમૃતમૂર્તિરવ્યયઃ

જ્વલધુતાશાર્ચિવિરુદ્ધમણ્ડલ
પ્રપાહિ નારાયણ વિશ્વતોમુખ ।
નમોઽસ્તુ દેવાર્ત્તિહરામૃતાવ્યય
પ્રપાહિ માં શરણગતં સદાચ્યુત

વક્ત્રાણ્યનેકાનિ વિભો તવાહં
પશ્યામિ મધ્યસ્થગતં પુરાણમ્ ।
બ્રહ્માણમીશં જગતાં પ્રસૂતિં
નમોઽસ્તુ તુભ્યં તુ પિતામહાય

સંસારચક્રભ્રમણૈરનેકૈઃ
ક્વચિદ્ ભવાન્ દેવવરાદિદેવ ।
સન્માર્ગિભિર્જ્ઞાનવિશુદ્ધસત્ત્વૈ -
રુપાસ્યસે કિં પ્રલપામ્યહં ત્વામ્

એકં ભવન્તં પ્રકૃતેઃ પરસ્તાદ્
યો વેત્ત્યસૌ સર્વવિદાદિબોદ્ધા ।
ગુણા ન તેષુ પ્રસભં વિભેદ્યા
વિશાલમૂર્તિર્હિ સુસૂક્ષ્મરૂપઃ

નિર્વાક્યો નિર્મનો વિગતેન્દ્રિયોઽસિ
કર્માભવાન્નો વિગતૈકકર્મા ।
સંસારવાંસ્ત્વં હિ ન તાદૃશોઽસિ
પુનઃ કથં દેવવરાસિ વેદ્યઃ

મૂર્તામૂર્તં ત્વતુલં લભ્યતે તે
પરં વપુર્દેવ વિશુદ્ધભાવૈઃ ।
સંસારવિચ્છિત્તિકરૈર્યજદ્ભિ -
રતોઽવસીયેત ચતુર્ભુજસ્ત્વમ્

પરં ન જાનન્તિ યતો વપુસ્તે
દેવાદયોઽપ્યદ્ભુતકારણં તત્ ।
અતોઽવતારોક્તતનું પુરાણ -
મારાધયેયુઃ કમલાસનાદ્યાઃ

ન તે વપુર્વિશ્વસૃગબ્જયોનિ-
રેકાન્તતો વેદ મહાનુભાવઃ ।
પરં ત્વહં વેદ્મિ કવિં પુરાણં
ભવન્તમાદ્યં તપસા વિશુદ્ધઃ

પદ્માસનો મે જનકઃ પ્રસિદ્ધ -
શ્ચૈતત્ પ્રસૂતાવસકૃત્પુરાણૈઃ ।
સંબોધ્યતે નાથ ન મદ્વિધોઽપિ
વિદુર્ભવન્તં તપસા વિહીનાઃ

બ્રહ્માદિભિસ્તત્પ્રવરૈરબોધ્યં
ત્વાં દેવ મૂર્ખાઃ સ્વમનન્તનત્યા ।
પ્રબોધમિચ્છન્તિ ન તેષુ બુદ્ધિ -
રુદારકીર્ત્તિષ્વપિ વેદહીનાઃ

જન્માન્તરૈર્વેદવિદાં વિવેક -
બુદ્ધિર્ભવેન્નાથ તવ પ્રસાદાત્ ।
ત્વલ્લબ્ધલાભસ્ય ન માનુષત્વં
ન દેવગન્ધર્વગતિઃ શિવં સ્યાત્

ત્વં વિષ્ણુરૂપોઽસિ ભવાન્ સુસૂક્ષ્મઃ
સ્થૂલોઽસિ ચેદં કૃતકૃત્યતાયાઃ ।
સ્થૂલઃ સુસૂક્ષ્મઃ સુલભોઽસિ દેવ
ત્વદ્વાહ્યવૃત્ત્યા નરકે પતન્તિ

કિમુચ્યતે વા ભવતિ સ્થિતેઽસ્મિન્
ખાત્મ્યેન્દુવહ્ન્યર્કમહીમરુદ્ભિઃ ।
તત્ત્વૈઃ સતોયૈઃ સમરૂપધારિ -
ણ્યાત્મસ્વરૂપે વિતતસ્વભાવે

ઇતિ સ્તુતિં મે ભગવન્નનન્ત
જુષસ્વ ભક્તસ્ય વિશેષતશ્ચ ।
સૃષ્ટિં સૃજસ્વેતિ તવોદિતસ્ય
સર્વજ્ઞતાં દેહિ નમોઽસ્તુ વિષ્ણો

ચતુર્મુખો યો યદિ કોટિવક્ત્રો
ભવેન્નરઃ ક્વાપિ વિશુદ્ધચેતાઃ ।
સ તે ગુણાનામયુતૈરનેકૈ -
ર્વદેત્ તદા દેવવર પ્રસીદ

સમાધિયુક્તસ્ય વિશુદ્ધબુદ્ધે -
સ્ત્વદ્ભાવભાવૈકમનોઽનુગસ્ય ।
સદા હૃદિસ્થોઽસિ ભવાન્નમસ્તે
ન સર્વગસ્યાસ્તિ પૃથગ્વ્યવસ્થા

ઇતિ પ્રકાશં કૃતમેતદીશ
સ્તવં મયા સર્વગતં વિબુદ્ધ્વા ।
સંસારચક્રક્રમમાણયુક્ત્યા
ભીતં પુનીહ્યચ્યુત કેવલત્વમ્

શ્રીવરાહ ઉવાચ ।
ઇતિ સ્તુતસ્તદા દેવો રુદ્રેણામિતતેજસા ।
ઉવાચ વાક્યં સંતુષ્ટો મેઘગમ્ભીરનિઃસ્વનઃ

વિષ્ણુરુવાચ ।
વરં વરય ભદ્રં તે દેવ દેવ ઉમાપતે ।
ન ભેદશ્ચાવયોર્દેવ એકાવાવામુભાવપિ

રુદ્ર ઉવાચ ।
બ્રહ્મણાઽહં નિયુક્તસ્તુ પ્રજાઃ સૃજ ઇતિ પ્રભો ।
તત્ર જ્ઞાનં પ્રયચ્છસ્વ ત્રિવિધં ભૂતભાવનમ્

વિષ્ણુરુવાચ ।
સર્વજ્ઞસ્ત્વં ન સંદેહો જ્ઞાનરાશિઃ સનાતનઃ ।
દેવાનાં ચ પરં પૂજ્યઃ સર્વદા ત્વં ભવિષ્યસિ

એવમુક્તઃ પુનર્વાક્યમુવાચોમાપતિર્મુદા ।
અન્યં દેહિ વરં દેવ પ્રસિદ્ધં સર્વજન્તુષુ

મૂર્તો ભૂત્વા ભવાનેવ મામારાધય કેશવ ।
માં વહસ્વ ચ દેવેશ વરં મત્તો ગૃહાણ ચ ।
યેનાહં સર્વદેવાનાં પૂજ્યાત્ પૂજ્યતરો ભવે

વિષ્ણુરુવાચ ।
દેવકાર્યાવતારેષુ માનુષત્વમુપાગતઃ ।
ત્વામેવારાધયિષ્યામિ ત્વં ચ મે વરદો ભવ

યત્ ત્વયોક્તં વહસ્વેતિ દેવદેવ ઉમાપતે ।
સોઽહં વહામિ ત્વાં દેવં મેઘો ભૂત્વા શતં સમાઃ

એવમુક્ત્વા હરિર્મેઘઃ સ્વયં ભૂત્વા મહેશ્વરમ્ ।
ઉજ્જહાર જલાત્ તસ્માદ્ વાક્યં ચેદમુવાચ હ

ય એતે દશ ચૈકશ્ચ પુરુષાઃ પ્રાકૃતાઃ પ્રભો ।
તે વૈરાજા મહીં યાતા આદિત્યા ઇતિ સંજ્ઞિતાઃ

મદંશો દ્વાદશો યસ્તુ વિષ્ણુનામા મહીતલે ।
અવતીર્ણો ભવન્તં તુ આરાધયતિ શંકર

એવમુક્ત્વા સ્વકાદંશાત્ સૃષ્ટ્વાદિત્યં ઘનં તથા ।
નારાયણઃ શબ્દવચ્ચ ન વિદ્મઃ ક્વ લયં ગતઃ

રુદ્ર ઉવાચ ।
એવમેષ હરિર્દેવઃ સર્વગઃ સર્વભાવનઃ ।
વરદોઽભૂત્ પુરા મહ્યં તેનાહં દૈવતૈર્વરઃ

નારાયણાત્ પરો દેવો ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ ।
એતદ્ રહસ્યં વેદાનાં પુરાણાનાં ચ સત્તમ ।
મયા વઃ કીર્તિતં સર્વં યથા વિષ્ણુરિહેજ્યતે

॥ ઇતિ શ્રીવરાહપુરાણે ભગવચ્છાસ્ત્રે ત્રિસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ