વરાહ પુરાણ · અધ્યાય 71

અગસ્ત્ય ઉવાચ ।
એવમુક્તસ્તતો દેવા ઋષયશ્ચ પિનાકિના ।
અહં ચ નૃપતે તસ્ય દેવસ્ય પ્રણતોઽભવમ્

પ્રણમ્ય શિરસા દેવં યાવત્ પશ્યામહે નૃપ ।
તાવત્ તસ્યૈવ રુદ્રસ્ય દેહસ્થં કમલાસનમ્

નારાયણં ચ હૃદયે ત્રસરેણુસુસૂક્ષ્મકમ્ ।
જ્વલદ્ભાસ્કરવર્ણાભં પશ્યામ ભવદેહતઃ

તં દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતાઃ સર્વે યાજકા ઋષયો મમ ।
જયશબ્દરવાંશ્ચક્રુઃ સામઋગ્યજુષાં સ્વનમ્

કૃત્વોચુસ્તે તદા દેવં કિમિદં પરમેશ્વર ।
એકસ્યામેવ મૂર્તૌ તે લક્ષ્યન્તે ચ ત્રિમૂર્ત્તયઃ

રુદ્ર ઉવાચ ।
યજ્ઞેઽસ્મિન્ યદ્ધુતં હવ્યં મામુદ્દિશ્ય મહર્ષયઃ ।
તે ત્રયોઽપિ વયં ભાગં ગૃહ્ણીમઃ કવિસત્તમાઃ

નાસ્માકં વિવિધો ભાવો વર્તતે મુનિસત્તમાઃ ।
સમ્યગ્દૃશઃ પ્રપશ્યન્તિ વિપરીતેષ્વનેકશઃ

એવમુક્તે તુ રુદ્રેણ સર્વે તે મુનયો નૃપ ।
પપ્રચ્છુઃ શંકરં દેવં મોહશાસ્ત્રપ્રયોજનમ્

ઋષય ઊચુઃ ।
મોહનાર્થં તુ લોકાનાં ત્વયા શાસ્ત્રં પૃથક્ કૃતમ્ ।
તત્ ત્વયા હેતુના કેન કૃતં દેવ વદસ્વ નઃ

રુદ્ર ઉવાચ ।
અસ્તિ ભારતવર્ષેણ વનં દણ્ડકસંજ્ઞિતમ્ ।
તત્ર તીવ્રં તપો ઘોરં ગૌતમો નામ વૈ દ્વિજઃ

ચકાર તસ્ય બ્રહ્મા તુ પરિતોષં ગતઃ પ્રભુઃ ।
ઉવાચ તં મુનિં બ્રહ્મા વરં બ્રૂહિ તપોધન

એવમુક્તસ્તદા તેન બ્રહ્મણા લોકકર્તૃણા ।
ઉવાચ સદ્યઃ પઙ્ક્તિં મે ધાન્યાનાં દેહિ પદ્મજ

એવમુક્તો દદૌ તસ્ય તમેવાર્થં પિતામહઃ ।
લબ્ધ્વા તુ તં વરં વિપ્રઃ શતશ્રૃઙ્ગે મહાશ્રમમ્

ચકાર તસ્યોષસિ ચ પાકાન્તે શાલયો દ્વિજાઃ ।
લૂયન્તે તેન મુનિના મધ્યાહ્ને પચ્યતે તથા ।
સર્વાતિથ્યમસૌ વિપ્રો બ્રાહ્મણેભ્યો દદાત્યલમ્

કસ્યચિત્ ત્વથ કાલસ્ય મહતિ દ્વાદશાબ્દિકા ।
અનાવૃષ્ટિર્દ્વિજવરા અભવલ્લોમહર્ષિણી

તાં દૃષ્ટ્વા મુનયઃ સર્વે અનાવૃષ્ટિં વનેચરાઃ ।
ક્ષુધયા પીડ્યમામાસ્તુ પ્રયયુર્ગૌતમં તદા

અથ તાનાગતાન્ દૃષ્ટ્વા ગૌતમઃ શિરસા નતઃ ।
ઉવાચ સ્થીયતાં મહ્યં ગૃહે મુનિવરાત્મજાઃ

એવમુક્તાસ્તુ તે તેન તસ્થુર્વિવિધભોજનમ્ ।
ભુઞ્જમાના અનાવૃષ્ટિર્યાવત્ સા નિવૃતાઽભવત્

નિવૃત્તાયાં તુ વૈ તસ્યામનાવૃષ્ટ્યાં તુ તે દ્વિજાઃ ।
તીર્થયાત્રાનિમિત્તં તુ પ્રયાતું મનસોઽભવન્

તત્ર શાણ્ડિલ્યનામાનં તાપસં મુનિસત્તમમ્ ।
પ્રત્યુવાચેતિ સંચિન્ત્ય મીરીચઃ પરમો મુનિઃ

મારીચ ઉવાચ ।
શાણ્ડિલ્ય શોભનં વક્ષ્યે પિતા તે ગૌતમો મુનિઃ ।
તમનુક્ત્વા ન ગચ્છામસ્તપશ્ચર્તું તપોવનમ્

એવમુક્તેઽથ જહસુઃ સર્વે તે મુનયસ્તદા ।
કિમસ્માભિઃ સ્વકો દેહો વિક્રીતોઽસ્યાન્નભક્ષણાત્

એવમુક્ત્વા પુનશ્ચોચુઃ સોપાધિગમનં પ્રતિ ।
કૃત્વા માયામયીં ગાં તુ તચ્છાલૌ તે વ્યસર્જયન્

તાં ચરન્તીં તતો દૃષ્ટ્વા શાલૌ ગાં ગૌતમો મુનિઃ ।
ગૃહીત્વા સલિલં પાણૌ યાહિ રુદ્રેત્યભાષત ।
તતો માયામયી સા ગૌઃ પપાત જલબિન્દુભિઃ

નિહતાં તાં તતો દૃષ્ટ્વા મુનીન્ જિગમિષૂંસ્તથા ।
ઉવાચ ગૌતમો ધીમાંસ્તાન્ મુનીન્ પ્રણતઃ સ્થિતઃ

કિમર્થં ગમ્યતે વિપ્રાઃ સાધુ શંસત માચિરમ્ ।
માં વિહાય સદા ભક્તં પ્રણતં ચ વિશેષતઃ

ઋષય ઊચુઃ ।
ગોવધ્યેયમિહ બ્રહ્મન્ યાવત્ તવ શરીરગા ।
તાવદન્નં ન ભુઞ્જામો ભવતોઽન્નં મહામુને

એવમુક્તો ગૌતમોઽથ તાન્ મુનીન્ પ્રાહ ધર્મવિત્ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં ગોવધ્યાયા દીયતાં મે તપોધનાઃ

ઇયં ગૌરમૃતા બ્રહ્મન્ મૂર્ચ્છિતેવ વ્યવસ્થિતા ।
ગઙ્ગાજલપ્લુતા ચેયમુત્થાસ્યતિ ન સંશયઃ

પ્રાયશ્ચિત્તં મૃતાયાઃ સ્યાદમૃતાયાઃ કૃતં ત્વિદમ્ ।
વ્રતં વા મા કૃથાઃ કોપમિત્યુક્ત્વા પ્રયયુસ્તુ તે

ગતૈસ્તૈર્ગૌતમો ધીમાન્ હિમવન્તં મહાગિરિમ્ ।
મામારાધયિષુઃ પ્રાયાત્ તપ્તું ચાશુ મહત્ તપઃ

શતમેકં તુ વર્ષાણામહમારાધિતોઽભવમ્ ।
તુષ્ટેન ચ મયા પ્રોક્તો વરં વરય સુવ્રત

સોઽબ્રવીન્માં જકટાસંસ્થાં દેહિ ગઙ્ગાં તપસ્વિનીમ્ ।
મયા સાર્ધં પ્રયાત્વેષા પુણ્યા ભાગીરથી નદી

એવમુક્તે જટાખણ્ડમેકં સ પ્રદદૌ શિવઃ ।
તાં ગૃહ્ય ગતવાન્ સોઽપિ યત્રાસ્તે સા તુ ગૌર્મૃતા

તજ્જલપ્લાવિતા સા ગૌર્ગતા ચોત્થાય ભામિની ।
નદી ચ મહતી જાતા પુણ્યતોયા શુચિહ્રદા

તં દૃષ્ટ્વા મહદાશ્ચર્યં તત્ર સપ્તર્ષયોઽમલાઃ ।
આજગ્મુઃ ખે વિમાનસ્થાઃ સાધુઃ સાધ્વિતિ વાદિનઃ

સાધુ ગૌતમ સાધૂનાં કોન્યોઽસ્તિ સદૃશસ્તવ ।
યદેવં જાહ્નવીં દેવીં દણ્ડકે ચાવતારયત્

એવમુક્તસ્તદા તૈસ્તુ ગૌતમઃ કિમિદં ત્વિતિ ।
ગોવધ્યાકારણં મહ્યં તાવત્ પશ્યતિ ગૌતમઃ

ઋષીણાં માયયા સર્વમિદં જાતં વિચિન્ત્ય વૈ ।
શશાપ તાન્ જટાભસ્મમિથ્યાવ્રતધરાસ્તથા ।
ભવિષ્યથ ત્રયીબાહ્યા વેદકર્મબહિષ્કૃતાઃ

તચ્છ્રુત્વા ક્રૂરવચનં ગૌતમસ્ય મહામુનેઃ ।
ઊચુઃ સપ્તર્ષયો મૈવં સર્વકાલં દ્વિજોત્તમાઃ ।
ભવન્તુ કિં તુ તે વાક્યં મોઘં નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ

યદિ નામ કલૌ સર્વે ભવિષ્યન્તિ દ્વિજોત્તમાઃ ।
ઉપકારિણિ યે તે હિ અપકર્તાર એવ હિ ।
ઇત્થંભૂતા અપિ કલૌ ભક્તિભાજો ભવન્તુ તે

ત્વદ્વાક્યવહ્નિનિર્દગ્ધાઃ સદા કલિયુગે દ્વિજાઃ ।
ભવિષ્યન્તિ ક્રિયાહીના વેદકર્મબહિષ્કૃતાઃ

અસ્યાશ્ચ ગૌણં નામેહ નદી ગોદાવરીતિ ચ ।
ગૌર્દત્તા વરદાનાચ્ચ ભવેદ્ ગોદાવરી નદી

એતાં પ્રાપ્ય કલૌ બ્રહ્મન્ ગાં દદન્તિ જનાશ્ચ યે ।
યથાશક્ત્યા તુ દાનાનિ મોદન્તે ત્રિદશૈઃ સહ

સિંહસ્થે ચ ગુરૌ તત્ર યો ગચ્છતિ સમાહિતઃ ।
સ્નાત્વા ચ વિધિના તત્ર પિતૄં સ્તર્પયતે તથા

સ્વર્ગં ગચ્છન્તિ પિતરો નિરયે પતિતા અપિ ।
સ્વર્ગસ્થાઃ પિતરસ્તસ્ય મુક્તિભાજો ન સંશયઃ

ત્વં ખ્યાતિં મહતીં પ્રાપ્ય મુક્તિં યાસ્યસિ શાશ્વતીમ્ ।
એવમુક્ત્વાઽથ મુનયો યયુઃ કૈલાસપર્વતમ્ ।
યત્રાહમુમયા સાર્ધં સદા તિષ્ઠામિ સત્તમાઃ

ઊચુર્માં તે ચ મુનયો ભવિતારો દ્વિજોત્તમાઃ ।
કલૌ ત્વદ્રૂપિણઃ સર્વે જટામુકુટધારિણઃ ।
સ્વેચ્છયા પ્રેતવેષાશ્ચ મિથ્યાલિઙ્ગધરાઃ પ્રભો

તેષામનુગ્રહાર્થાય કિંચિચ્છાસ્ત્રં પ્રદીયતામ્ ।
યેનાસ્મદ્વંશજાઃ સર્વે વર્તેયુઃ કલિપીડિતાઃ

એવમભ્યર્થિતસ્તૈસ્તુ પુરાઽહં દ્વિજસત્તમાઃ ।
વેદક્રિયાસમાયુક્તાં કૃતવાનસ્મિ સંહિતામ્

નિઃશ્વાસાખ્યાં તતસ્તસ્યાં લીના બાભ્રવ્યશાણ્ડિલાઃ ।
અલ્પાપરાધાચ્છ્રુત્વૈવ ગતા બૈડાલિકા ભવન્

મયૈવ મોહિતાસ્તે હિ ભવિષ્યં જાનતા દ્વિજાઃ ।
લૌલ્યાર્થિનસ્તુ શાસ્ત્રાણિ કરિષ્યન્તિ કલૌ નરાઃ

નિઃશ્વાસસંહિતાયાં હિ લક્ષમાત્રં પ્રમાણતઃ ।
સૈવ પાશુપતી દીક્ષા યોગઃ પાશુપતસ્ત્વિહ

એતસ્માદ્ વેદમાર્ગાદ્ધિ યદન્યદિહ જાયતે ।
તત્ ક્ષુદ્રકર્મ વિજ્ઞેયં રૌદ્રં શૌચવિવર્જિતમ્

યે રુદ્રમુપજીવન્તિ કલૌ વૈડાલિકા નરાઃ ।
લૌલ્યાર્થિનઃ સ્વશાસ્ત્રાણિ કરિષ્યન્તિ કલૌ નરાઃ ।
ઉચ્છુષ્મરુદ્રાસ્તે જ્ઞેયા નાહં તેષુ વ્યવસ્થિતઃ

ભૈરવેણ સ્વરૂપેણ દેવકાર્યે યદા પુરા ।
નર્તિતં તુ મયા સોઽયં સંબન્ધઃ ક્રૂરકર્મણામ્

ક્ષયં નિનીષતા દૈત્યાનટ્ટહાસો મયા કૃતઃ ।
યઃ પુરા તત્ર યે મહ્યં પતિતા અશ્રુબિન્દવઃ ।
અસંખ્યાતાસ્તુ તે રૌદ્રા ભવિતારો મહીતલે

ઉચ્છુષ્મનિરતા રૌદ્રાઃ સુરામાંસપ્રિયાઃ સદા ।
સ્ત્રીલોલાઃ પાપકર્માણઃ સંભૂતા ભૂતલેષુ તે

તેષાં ગૌતમશાપાદ્ધિ ભવિષ્યન્ત્યન્વયે દ્વિજાઃ ।
તેષાં મધ્યે સદાચારા યે તે મચ્છાસને રતાઃ

સ્વર્ગં ચૈવાપવર્ગં ચ ઇતિ વૈ સંશયાત્ પુરા ।
વૈડાલિકાઽધો યાસ્યન્તિ મમ સંતતિદૂષકાઃ

પ્રાગ્ ગૌતમાગ્નિના દગ્ધાઃ પુનર્મદ્વચનાદ્ દ્વિજાઃ ।
નરકં તુ ગમિષ્યન્તિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

રુદ્ર ઉવાચ ।
એવં મયા બ્રહ્મસુતાઃ પ્રોક્તા જગ્મુર્યથાગતમ્ ।
ગૌતમોઽપિ સ્વકં ગેહં જગામાશુ પરંતપઃ

એતદ્ વઃ કથિતં વિપ્રા મયા ધર્મસ્ય લક્ષણમ્ ।
એતસ્માદ્ વિપરીતો યઃ સ પાષણ્ડરતો ભવેત્

॥ ઇતિ શ્રીવરાહપુરાણે ભગવચ્છાસ્ત્રે એકસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ