વૈશેષિકસૂત્ર · અધ્યાય 2.1

રૂપરસગન્ધસ્પર્શવતી પૃથિવી

રૂપરસસ્પર્શવત્ય આપો દ્રવાઃ સ્નિગ્ધાશ્ ચ

તેજો રૂપસ્પર્શવત્

વાયુઃ સ્પર્શવાન્

ત આકાશે ન વિદ્યન્તે

સર્પિર્જતુમધૂચ્છિષ્ટાનાં પાર્થિવાનામ્ અગ્નિસંયોગાદ્ દ્રવતાદ્ભિઃ સામાન્યમ્

ત્રપુસીસલોહરજતસુવર્ણાનાં તૈજસાનામ્ અગ્નિસંયોગાદ્ દ્રવતાદ્ભિઃ સામાન્યમ્

વિષાણી કકુદ્માન્ પ્રાન્તેવાલધિઃ સાસ્નાવાન્ ઇતિ ગોત્વે દૃષ્ટં લિઙ્ગમ્

સ્પર્શશ્ ચ

ન ચ દૃષ્ટાનાં સ્પર્શ ઇત્ય્ અદૃષ્ટલિઙ્ગો વાયુઃ

અદ્રવ્યવત્ત્વાદ્ દ્રવ્યમ્ (ચ્,વ્,ભ્વ્ ઉ અદ્રવ્યવત્ત્વેન)

ક્રિયાવત્ત્વાદ્ ગુણવત્ત્વાચ્ ચ (વ્ ઓમિત્સ્)

અદ્રવ્યવત્ત્વેન નિત્યત્વમ્ ઉક્તમ્ (ચ્,ભ્વ્) (વ્ અદ્રવ્યત્વેનાનિત્યમ્, ઉ અદ્રવ્યત્વેન)

વાયોર્ વાયુસંમૂર્ચ્છનં નાનાત્વે લિઙ્ગમ્

વાયોર્ ઇતિ સતિ સ્ન્નિકર્ષે પ્રત્યક્ષાભાવાદ્ દૃષ્ટં લિઙ્ગં ન વિદ્યતે

સામાન્યતોદૃષ્ટાચ્ ચાવિશેષઃ

તસ્માદ્ આગમિકમ્

સંજ્ઞાકર્મ ત્વ્ અસ્મદ્વિશિષ્તાનાં લિઙ્ગમ્

પ્રત્યક્ષપૂર્વકત્વાત્ સંજ્ઞાકર્મણઃ

નિષ્ક્રમણં પ્રવેશનમ્ ઇત્ય્ આકાશસ્ય લિઙ્ગમ્

તદ્ અલિઙ્ગમ્ એકદ્રવ્યવત્ત્વાત્ કર્મણઃ

કારણાન્તરાનુકૄપ્તિવૈધર્મ્યાચ્ ચ

સંયોગાદ્ અભાવઃ કર્મણઃ

કારણગુણપૂર્વઃ કાર્યે ગુણો દૃષ્ટઃ કાર્યાન્તરાપ્રાદુર્ભાવાચ્ ચ શબ્દઃ સ્પર્શવતામ્ અગુણઃ

પરત્ર સમવાયાત્ પ્રત્યક્ષત્વાચ્ ચ નાત્મગુણો ન મનોગુણઃ

લિઙ્ગમ્ આકાશસ્ય

દ્રવ્યત્વનિત્યત્વે વાયુના વ્યાખ્યાતે