સુવર્ણવર્ણાવદાન · ભાગ 120

સુવર્ણવર્ણાવદાન
સ્વ રોય્ 1,1
ઓમ્ નમો બુદ્ધાય ॥
સ્વ રોય્ 1,1 - 5
[1] એવમ્ અનુશ્રૂયતે સ્થવિર મહાકાશ્યપે પરિનિર્વૃતે સ્થવિરાનન્દો મહાત્મા શારદ્વતીપુત્રસમનુપ્રજ્ઞયા સમન્વાગતસ્ તથાગત ઇવ કારુણ્યાત્ તેષુ તેષુ ગ્રામનગરનિગમપલ્લીપત્તનાદિષુ તાંસ્ તાન્ વૈનેયાંસ્ તૈસ્ તૈર્ ઉપાયવિશેષૈર્ વિનયતિ સ્મ । યાવદ્ અપરેણ સમયેન વિનેયવશાદ્ અનેકાનિ સત્ત્વકોટિનિયુતશતસહસ્ત્રાણિ સદ્ધર્મ્મદેશનામૃતવર્ષાભિષેકેણ સન્તર્પયન્ વૈશાલ્યામ્ વિહરત્ય્ આમ્રપાલીવને ।
સ્વ રોય્ 1,5 - 3,2
[2] તેન ખલુ પુનઃ સમયેન રાજગૃહે નગરે દિવાકરો નામ સાર્થવાહઃ પ્રતિવસત્ય્ આઢ્યો મહાધનો મહાભોગો વિસ્તીર્ણવિશાલપરિગ્રહો વૈશ્રવણધનસમુદિતો વૈશ્રવણધનપ્રતિસ્પર્દ્ધી । તેન સદૃશાત્ કુલાત્ કલત્રમ્ આનીતમ્ । સ તયા સાર્દ્ધ ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ સ્મ । તસ્ય ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતો ન પુત્રો ન દુહિતા । સો ઽપુત્રઃ પુત્રહેતોર્ ઉત્કણ્ઠિતઃ પરિતપ્યતે । દેવેષુ ત્રયસ્ત્રિંશેષ્વ્ અન્યતમસ્ય પુણ્યમહેશાખ્યસ્ય દેવપુત્રસ્ય પઞ્ચપૂર્વનિમિત્તાનિ પ્રાદુર્ભૂતાનિ । સ બુદ્ધોત્પાદવિભૂષિતં લોકમ્ અવલોક્ય નિર્વાણાભિલાષીચ્છતિ મનુષ્યેષુ પ્રતિસંધિં ગ્રહીતુમ્ ।
સ્વ રોય્ 3,2 - 4,5
[3] અદ્રાક્ષીચ્ છક્રો દેવેન્દ્રસ્ તં દેવપુત્રં ચ્યવનધર્મ્માણં બુદ્ધોત્પાદવિભૂષિતં લોકમ્ અવલોક્ય નિર્વાણાભિલાષી ઇચ્છતિ મનુષ્યેષુ પ્રતિસંધિં ગ્રહીતુમ્ ઇતિ દૃષ્ટ્વા ચ પુનસ્ તં દેવપુત્રમ્ ઉપસંક્રમ્યોવાચ । સ ચેત્ ત્વં માર્ષ ઇચ્છસિ મનુષ્યેષુ પ્રતિસંધિં ગ્રહીતુમ્ । રાજગૃહે નગરે દિવાકરસ્ય સાર્થવાહસ્ય પત્ન્યાઃ કુક્ષૌ પ્રતિસંધિં ગૃહાણેતિ । સ કથયતિ કૌશિકં અશ્રાદ્ધો ઽસૌ સાર્થવાહસ્ તસ્ય બુદ્ધે પ્રસાદો નાસ્તીતિ । શક્રઃ કથયતિ । માર્ષ ગૃહાણ ત્વં અહન્ તથા કરિષ્યામિ યથાસૌ સાર્થવાહો બુદ્ધશાસને ઽભિપ્રસીદતીતિ । દેવપુત્રઃ કથયતિ । કૌશિક સ ચેદ્ અસૌ સાર્થવાહઃ સપત્નીકો યાવજ્જીવં રત્નત્રયં શરણઙ્ ગચ્છેદ્ એવમ્ અહં તસ્ય સાર્થવાહસ્ય પત્ન્યાઃ કુક્ષૌ પ્રતિસન્ધિં ગ્રહીષ્યામીતિ ।
સ્વ રોય્ 5,1 - 7,3
[4] તતઃ શક્રો દેવેન્દ્રો દેવેભ્યસ્ ત્રયસ્ત્રિંશેભ્ય અન્તરીક્ષે રાજગૃહે નગરે દિવાકરસ્ય સાર્થવાહસ્ય ગૃહે ઉપરિમે તલકે પ્રત્યસ્થાત્ । શક્રસ્ય દેવેન્દ્રસ્ય વર્ણાનુભાવેન સર્વત્ર ગૃહં દિવ્યેનાવભાસેનાવભાસિતમ્ અદ્રાક્ષીદ્ દિવાકરઃ સાર્થવાહસ્ તુ દિવ્યમ્ અવભાસં દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનશ્ ચતુર્દિશમ્ અવલોકયિતુમ્ આરબ્ધઃ યાવત્ પશ્યતિ શક્રં દેવેન્દ્રં દૃષ્ટ્વા ચ પુનઃ સહસૈવ તસ્ય પદયોર્ પ્રણિપત્યોવાચ દેવેન્દ્ર લાભા મે સુલબ્ધા મે ત્વં ગૃહમ્ આયાતઃ પવિત્રીકૃતઞ્ ચેદં ગૃહં યુષ્મદ્ આગમનેન । તદાજ્ઞાપ્યતાં કિમ્ આગમનપ્રયોજનમ્ ઇતિ । શક્રો દેવેન્દ્રઃ કથયતિ । સાર્થવાહ ત્વમ્ અપુત્રઃ પુત્રાભિનન્દી તદ્ અદ્યાગ્રેણ સપત્નીકો યાવજ્જીવં રત્નત્રયં શરણં ગચ્છ । પુત્રસ્ તે ભવિષ્યતીતિ ॥ દિવાકરઃ સાર્થવાહો હૃષ્ટતુષ્ટ ઉદગ્રમનાઃ કથયતિ । દેવેન્દ્ર યથા ત્વમ્ આજ્ઞાપયસિ તથા કરોમ્ય્ એષો ઽહમ્ અદ્યાગ્રેણ સપત્નીકો જાવજ્જીવં રત્નત્રયં શરણઙ્ ગચ્છામીત્ય્ અથ શક્રો દેવેન્દ્રો દિવાકરં સાર્થવાહં સપત્નીકં શરણગમને પ્રતિષ્ઠાપ્ય રાજગૃહાદ્ અન્તર્હિતો દેવેષુ ત્રયસ્ત્રિંશેષ્વ્ પ્રત્યષ્ટાત્ । તસ્ય દેવપુત્રસ્ય ભવને તતઃ શક્રો દેવેન્દ્રસ્ તસ્ય દેવપુત્રસ્યૈતત્ પ્રકરણં વિસ્તરેણાખ્યાતવાન્ ।
સ્વ રોય્ 7,3 - 9,10
[5] યાવદ્ અસૌ દેવપુત્રો દેવેભ્યસ્ ત્રયસ્ત્રિંશેભ્યશ્ ચ્યુતો રાજગૃહે નગરે દિવાકરસ્ય સાર્થવાહસ્ય પત્ન્યાઃ કુક્ષિમ્ અવક્રાન્તઃ । સ યત એવ તસ્યાઃ કુક્ષિમ્ અવક્રાન્તસ્ તત એવ તસ્યાઃ સાર્થવાહપત્ન્યાઃ શરીરે પરા વર્ણપુષ્કલતા પ્રાદુર્ભૂતા । મનોજ્ઞશ્ ચ ગન્ધઃ પ્રવાતુમ્ આરબ્ધઃ । પઞ્ચાવેણિકા ધર્મા એકત્યે પણ્ડિતજાતીયે માતૃગ્રામે । કતમે પઞ્ચ । રક્તં પુરુષં જાનાતિ । વિરક્તં જાનાતિ । કાલં જાનાતિ । ઋતું જાનાતિ । ગર્ભમ્ અવક્રાન્તં જાનાતિ । યસ્ય સકાશાદ્ ગર્ભો ઽવક્રામતિ તં જાનાતિ । દારકં જાનાતિ । દારિકાં જાનાતિ । સ ચેદ્ દારકો ભવતિ દક્ષિણં કુક્ષિં નિશૃત્ય તિષ્ઠતિ । સ ચેદ્ દારિકા ભવતિ । વામં કુક્ષિન્ નિઃસૃત્ય તિષ્ઠતિ । સા આત્તમનાત્તમના સ્વામિને આરોચયતિ । દિષ્ટ્યાર્યપુત્ર વર્દ્ધસે । આપન્નસત્ત્વાસ્મિ સંવૃત્તા । યથા ચ મે દક્ષિણં કુક્ષિં નિશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ નિયતં દારકો ભવિષ્યતીતિ । શ્રુત્વા ચ પુનઃ સો ઽપ્ય્ આત્તમનાતમનાઃ પૂર્વકાયમ્ અભ્યુન્નમય્ય દક્ષિણમ્ બાહુમ્ અભિપ્રસાર્યોદાનમ્ ઉદાનયતિ । અપ્ય્ એવાહં ચિરકાલાભિલષિતં પુત્રમુખં પશ્યેયં જાતો મે સ્યાન્ નાવજાતઃ કૃત્યાનિ મે કુર્વ્વીત ભૃતઃ પ્રતિબિભૃયાદ્ દાયાદ્યં પ્રતિપદ્યેત્ । કુલવંશો મે ચિરસ્થિતિકઃ સ્યાદ્ અસ્માકઞ્ ચાત્યતીતકાલગતાનામ્ અલ્પં વા પ્રભૂતમ્ વા દાનાનિ દત્વા પુણ્યાનિ કૃત્વા અસ્માકઞ્ ચ નામ્ના દક્ષિણામ્ આદેક્ષ્યતે । ઇદં તયોર્ યત્ર તત્રોપપન્નયોર્ ગચ્છતોર્ અનુગચ્છત્વ્ ઇતિ
સ્વ રોય્ 10,2 - 12,3
[6] આપન્નસત્ત્વાઞ્ ચૈનાં વિદિત્વા ઉપરિપ્રાસાદતલગતામ્ અયન્ત્રિતાં ધારયતિ । શીતે શીતોપકરણૈ ઉષ્ણે ઉષ્ણોપકરણૈર્ વૈદ્યપ્રજ્ઞપ્તૈર્ આહારૈર્ નાતિતિક્તૈર્ નાત્યમ્લૈર્ નાતિલવણૈર્ નાતિમધુરૈર્ નાતિકટુકૈર્ નાતિકષાયૈસ્ તિક્તામ્લલવણમધુરકટુકકષાયવિવર્જિતૈર્ આહારૈર્ હારાર્ધહારવિભૂષિતગાત્ર્ત્રીમ્ અપ્સરસમ્ ઇવ નન્દનવનવિચારિણીં મઞ્ચાન્ મઞ્ચં પીઠાત્ પીઠમ્ અનવતરન્તીમ્ અધરિમાં ભૂમિં । ન ચાસ્યાઃ કિઞ્ચિદ્ અમનોજ્ઞશબ્દશ્રવણં યાવદ્ એવ ગર્ભસ્ય પરિપાકાય । સા અષ્ટાનામ્ વા નવાનામ્ વા માસાનામ્ અત્યયાત્ પ્રસૂતા । દારકો જાતો ઽભિરૂપો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકઃ સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગોપેતઃ । ઉત્તપ્તસુવર્ણવર્ણયા વર્ણપુષ્કલતયા સમન્વાગતઃ સર્વજનમનોનયનહરઃ સુવર્ણપીતૈર્ વસ્ત્રૈર્ અવગુણ્ઠિતવિગ્રહઃ સર્વશરીરાચ્ ચાસ્ય ચન્દનગન્ધો વાતિ । મુખાચ્ ચાસ્ય નીલોત્પલગન્ધઃ । તસ્ય જાતમાત્રસ્ય તસ્મિન્ ગૃહે વસ્ત્રવર્ષં કર્ણિકારકુસુમવર્ષઞ્ ચ પતિતમ્ । તાનિ ચ વસ્ત્રાણિ સુવર્ણવર્ણાનિ ।
સ્વ રોય્ 12,3 - 14,3

[7] તતસ્ તામ્ અત્યદ્ભુતાં તસ્ય ચ રૂપૌદાર્યસમ્પદાં દૃષ્ટ્વા દિવાકરસ્ય સાર્થવાહસ્ય પત્ની પરિજનશ્ ચ પરમ્ વિસ્મયમ્ આપન્નઃ । દિવાકરશ્ ચ સાર્થવાહો ગૃહસ્ય બહિર્ દ્વારકોષ્ઠકે સ્થિતઃ । તસ્ય નિવેદિતં સાર્થવાહો દિષ્ટ્યા વર્દ્ધસે પુત્રસ્ તુ જાત ઇતિ । સ હૃષ્ટતુષ્ટોદગ્રમના ગૃહં પ્રવિષ્ટો યાવત્ પશ્યતિ કુમારમ્ અત્યન્તમ્ અભિરૂપં દર્શનીયં । પ્રાસાદિકં સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગોપેતં । ઉત્તપ્તસુવર્ણવર્ણયા વર્ણપુષ્કલતયા સમન્વાગતં સર્વજનમનોનયનહરં સુવર્ણપીતૈર્ વસ્ત્રૈર્ અવગુણ્ઠિતવિગ્રહં કાયાચ્ ચાસ્ય ચન્દનગન્ધો વાતિ મુખાચ્ ચ નીલોત્પલગન્ધઃ । વસ્ત્રવર્યં કર્ણિકારકુસુમવર્ષઞ્ ચ પતિતં । તાનિ ચ વસ્ત્રાણિ સુવર્ણવર્ણાનિ દૃષ્ટ્વા ચ પુનઃ પરમપ્રીતિપ્રામોદ્ય ઉદાનમ્ ઉદાનયતિ અહો લાભા મે સુલબ્ધાઃ અહો પરિપૂણો મે મનોરથો યસ્ય મે ઈદૃશઃ પુણ્યમહેશાખ્યઃ પુત્રો જાત ઇતિ । હૃષ્ટતુષ્ટપ્રમુદિતમનાસ્ તાનિ ચ વસ્ત્રાણિ શ્રમણબ્રાહ્મણકૃપણવનીપકસુહૃત્સમ્બન્ધિબાન્ધવેભ્યો દત્તાનિ ।
સ્વ રોય્ 14,3 - 17,3
[8] તસ્ય ચ કુમારસ્ય ત્રીણિ સપ્તકાન્ય્ એકવિંશતિ દિવસાન્ વિસ્તરેણ જાતમાત્રસ્ય જાતિમહં કૃત્વા નામધેયં વ્યવસ્થાપ્યતે । કિં ભવતુ દારકસ્ય નામેતિ । જ્ઞાતય ઉચુર્ અયં કુમાર ઉત્તપ્તસુવર્ણવર્ણયા વર્ણપુષ્કલતયા સમન્વાગતઃ । તસ્માદ્ ભવતુ કુમારસ્ય સુવર્ણવર્ણ ઇતિ નામ સુવર્ણવર્ણ ઇતિ નામધેયં વ્યવસ્થાપિતં સુવર્ણવર્ણઃ કુમારો ઽષ્ટાભ્યો ધાત્રીભ્યો ઽનુપ્રદત્તઃ । દ્વાભ્યામ્ અઙ્કધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં ક્ષીરધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં મલધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં ક્રીડનિકાભ્યાં ધાત્રીભ્યાં યાવદ્ આશુ વર્દ્ધતે હ્રદસ્થમ્ ઇવ પઙ્કજમ્ સ યદા મહાન્ સંવૃત્તઃ તદા લિપ્યામ્ ઉપન્યસ્તઃ સંખ્યાયાં ગણનાયાં મુદ્રાયાં ઉદ્ધારે ન્યાસે નિક્ષેપે વસ્તુપરીક્ષાયાં વસ્ત્રપરીક્ષાયાં વસ્ત્રપરીક્ષાયાં ઇભિપરીક્ષાયાં અશ્વપરીક્ષાયાં દારુપરીક્ષાયાં રત્નપરીક્ષાયાં કુમારપરીક્ષાયાં કુમારિકાપરીક્ષાયાં સો ઽષ્ટાસુ પરીક્ષાસૂદ્ઘાટકો વાચકઃ પણ્ડિતઃ પટુપ્રચારઃ સમ્વૃત્તઃ । સ ચ શ્રાદ્ધો ભદ્રઃ કલ્યાણાશયઃ આત્મહિતપરહિતં પ્રતિપન્નઃ । કારુણિકો મહાત્મા ધર્મ્મકામઃ સત્વત્સલસ્ તેન ચ શાસ્ત્રાણ્ય્ અધીતાનિ । સો ઽત્યન્તં પુણ્યમહેશાખ્યો યચ્ ચિન્તયતિ । યત્ પ્રાર્થયતિ । વસ્ત્રાદિકન્ ધનં સર્વન્ તત્ તથૈવ સમ્પદ્યતે । કિન્ તુ ન વિજાનાત્ય્ અહમ્ એવ પુણ્યમહેશાખ્ય ઇતિ । દિવાકરશ્ ચ સાર્થવાહો રત્નત્રયશરણગમનપ્રભાવાન્ મે પુત્રો જાત ઇતિ ભૂયસ્યા માત્રયા ભગવચ્ છાસને ઽભિપ્રસન્નઃ સ કાલેન કાલં ભગવચ્છાસને કારાઙ્ કરોતિ સ્મ ।
સ્વ રોય્ 17,3 - 19,5
[9] તેન ખલુ સમયેન રાજગૃહે નગરે વિમલો નામ સાર્થવાહો મહાસમુદ્રાત્ સંસિદ્ધયાનપાત્રો ઽભ્યાગતસ્ તેનાર્દ્ધત્રયોદશપરિવારં બુદ્ધમ્ ભગવન્તં ભોજયિત્વા એકૈકો ભિક્ષુસ્ ત્રિચીવરેણાચ્છાદિતસ્ તસ્ય યશસા સર્વો લોક આપૂર્ણઃ સાર્થસ્ય સફલં મહાસમુદ્રાવતરણં સાર્થવાહશબ્દશ્ ચ યેનૈવં ભગવચ્છાસને કારાઃ કૃતા ઇતિ । દિવાકરસ્ય સાર્થવાહસ્ય શ્રુત્વા સ્પર્દ્ધા જાતા । અહમ્ અપિ મહાસમુદ્રમ્ અવતરામિ । યદિ તતઃ સંસિદ્ધયાનપાત્રો ઽભ્યાગચ્છામિ । યાવન્તઃ કે ચન ભગવચ્છ્રાવકા જમ્બૂદ્વીપે પ્રતિવસન્તિ ભગવન્તં વિજ્ઞપ્ય તાન્ ઐકધ્ય સન્નિપાત્ય પ્રણીતેનાહારેણ સન્તર્પ્ય એકૈકં ભિક્ષું મહાર્હેણ ત્રિચીવરેણાચ્છાદયિષ્યામીતિ । તેન પત્ન્યા એષ વૃત્તાન્તો નિવેદિતઃ । સા કથયતિ સ્વામિન્ ઋધ્યન્તુ તવ સઙ્કલ્પાઃ । પરિપૂર્યન્તામ્ મનોરથા ઇતિ । તતો દિવાકરઃ સાર્થવાહો રાજગૃહે નગરે યાવત્ ત્રિર્ અપિ ઘણ્ટાવઘોષણઙ્ કારયિત્વા પઞ્ચવણિકશતપરિવારો મહાસમુદ્રમ્ અવતીર્ણસ્ તસ્ય તસ્મિન્ મહાસમુદ્રે ઽવતીર્ણસ્ય ભગવાન્ પરિનિર્વૃતસ્ તત્ર સ્થિતસ્યૈવ ચાસ્ય સ્થવિરમહાકાશ્યપો ઽપિ પરિનિર્વૃતો
સ્વ રોય્ 19,5 - 21,3
[10] યાવદ્ અપરેણ સમયેન સુવર્ણવર્ણઃ કુમારો વેણુવનઙ્ ગતસ્ તત્ર ભિક્ષુર્ અનિત્યતાપ્રતિસંયુક્તા ગાથા સ્વાધ્યાયતિ સ્મ ।
આયુર્ દિવા ચ રાત્રૌ ચ ચરતો વા સ્થિતસ્ય વા ।
સ્રોતો મહાનદીનામ્ વા યાત્ય્ એવ ન નિવર્તતે ।1।
યેષાં રાત્રિનિવાસેન આયુર્ અલ્પતરમ્ ભવેત્ ।
અલ્પોદકે ચ મત્સ્યાનાં કા નુ તેષાં રતિ ભવેત્ ।2।
પરિજીર્ણમ્ ઇદં રૂપં રોગનીડં પ્રભઙ્ગુરં ।
ભેત્સ્યતિ પૂતિસંઘાતં મરણાન્તં હિ જીવિતં ।3।
ન ચિરાદ્ વત કાયો ઽયં પૃથિવીમ્ અધિશેષ્યતે ।
શૂન્યો વ્યપેત વિજ્ઞાનો નિરસ્તં વા કડઙ્ગરં ।4।
કિમ્ અનેન શરીરેણ પૂતિવિસ્રવતા સદા ।
નિત્યં રોગાભિભૂતેન જરામરણભીરુણા ।5।
અનેન પૂતિકાયેન ભઙ્ગુરેણાતુરેણ ચ ।
મીમિત પરમાં શાન્તિં યોગક્ષેમમ્ અનુત્તરમ્ ઇતિ ।6।
સ્વ રોય્ 21,3 - 23,1
[11] અથૈતા ગાથાઃ શ્રુત્વા સુવર્ણવર્ણઃ કુમારઃ સમ્વિગ્નઃ સંસારાન્ નિર્વાણાનુશંસદર્શી । તસ્ય ભિક્ષોર્ વન્દનાં કૃત્વા પૃચ્છતિ । આર્ય કિમ્ ઇદમ્ ઇતિ ભિક્ષુણાભિહિતમ્ આયુષ્મન્ બુદ્ધવચનમ્ ઇતિ । તસ્ય શ્રુત્વા ભગવચ્છાસને મહાન્ પ્રસાદ ઉત્પન્નઃ પ્રવ્રજ્યાભિલાષો મોક્ષાભિલાશ્ ચ । તતસ્ તસ્ય ભિક્ષોઃ સત્કૃત્ય પાદયોર્ નિપત્ય કથયત્ય્ આર્ય પ્રવ્રજિતુમ્ ઇચ્છામિ । તદનુકમ્પામ્ ઉપાદાય માં પ્રવ્રાજયિતુમ્ અર્હસીતિ । ભિક્ષુણાભિહિતમ્ આયુષ્મન્ કિમ્ અનુજ્ઞાતો ઽસિ માતાપિતૃભ્યામ્ ઇતિ । સ કથયતિ નેતિ । ભિક્ષુઃ કથયતિ ગચ્છાયુષ્માન્ માતાપિતરૌ તાવદ્ અવલોકય ન હ્ય્ અનનુજ્ઞાતં માતાપિતૃભ્યામ્ વયં પ્રવ્રાજયામ ઇતિ । સ કથયત્ય્ એવઙ્ કરોમીતિ ।
સ્વ રોય્ 23,1 - 26,5

[12] તતઃ સુવર્ણવર્ણઃ કુમારઃ સંસારભયોદ્વિગ્નમનાઃ સ્વનિવેશનં ગત્વા માતુઃ પાદયોર્ નિપત્ય કથયત્ય્ અમ્બાનુજાનીહિ માં પ્રવ્રજામિ સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે । ઇતિ શ્રુત્વાસ્ય માતા પરમવિષાદમ્ આપન્ના । ઉરસિ પ્રહારં દત્ત્વા કથયતિ । પુત્ર ત્વમ્ મે એકપુત્રકઃ પ્રિયો મનાપઃ કાન્તો ઽપ્રતિકૂલો મનોરથશતૈઃ પ્રતિલબ્ધઃ । કથન્ નામ ત્વં મામ્ અપહાય પ્રવ્રજસીતિ । સ કથયત્ય્ અમ્બાવશ્યં ભાવી પ્રિયવિપ્રયોગસ્ તદ્ અનુજાનીહિ માં પ્રવ્રજામિ સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનય ઇતિ । તસ્ય શ્રુત્વા મહાન્ સમ્વેગો જાતઃ સા બાષ્પગદ્ગદકણ્ઠી પ્રોવાચ । પુત્ર મા માં ત્રિર્ અપિ વક્ષ્યસિ । મા મે ઉષ્ણં શોણિતં મુખાદ્ આગમિષ્યતીતિ । સા સંલક્ષયતિ । યાદૃશો ઽસ્ય વ્યવસાયો ન શક્ષ્યમ્ એવં મયા નિવારયિતુમ્ । ઉપાયસમ્વિધાનઙ્ કરોમીતિ । તતઃ સા કથયતિ । પુત્ર તવ પિતા બુદ્ધશાસને કારાઙ્ કરિષ્યાતીતિ મહાસમુદ્રમ્ અવતીર્ણઃ । સ યાવન્ નાગચ્છતિ । તાવત્ ત્વાન્ નાનુજાનામિ । યદ્ય્ અસાવ્ આગત ત્વામ્ અનુજ્ઞાસ્યતિ પ્રવ્રજિષ્યસીતિ । સ માતૃભક્તઃ સંલક્ષયતિ । યદિ ભૂયો ઽપ્ય્ એનાં વક્ષ્યામિ કદાચિદ્ એષા મહાન્તં સમ્વેગમ્ આપસ્યતે । તદ્ યાવન્ મે પિતા નાગચ્છતિ તાવત્ તિષ્ઠામીતિ । સ તુષ્ણીમ્ અવસ્થિતઃ । યદા ચ સુવર્ણવર્ણઃ કુમારો વીથીમ્ અવતરતિ । તદા લોકસ્ તસ્ય રૂપોદાર્યસમ્પદં દૃષ્ટ્વા નિરીક્ષમાણો ન_અત્ર તૃપ્તિમ્ ઉપયાતિ । સ મહાજનકાયસ્ય વલ્લભો જાતસ્ તસ્ય રૂપૌદાર્ય સમ્પદા સમાકૃષ્ટમનસો ઽત્યન્તં કામવિમુખતાં દૃષ્ટ્વા માતા સંલક્ષયતિ । ધિક્ કષ્ટં યાદૃશો ઽસ્ય વ્યવસાયસ્ તદાપ્ય્ એષ મામ્ અપહાય પ્રવ્રજિષ્યતીતિ । તતો નિત્યં શઙ્કિતમનસા તસ્યાનુકૂલં પ્રવર્તિતુમ્ આરબ્ધા ॥
સ્વ રોય્ 26,3 - 27,28

[13] સુવર્ણવર્ણઃ કુમારો ઽભીક્ષ્ણમ્ પણ્ડિતાન્ શ્રમણાન્ બ્રાહ્મણાન્ સેવતે । સ તત્ર યત્ સુભાષિતં મોક્ષમાત્રાનુકૂલં શૃણોતિ । તત્પુસ્તકે ઽભિલિખતિ । દિવાકરસ્ય ચ સાર્થવાહસ્ય રાજગૃહાન્ નગરાદ્ બહિર્ ઉદ્યાનં પુષ્પફલસલિલસમ્પન્નં । તતઃ સુવર્ણવર્ણઃ કુમારસ્ તત્ પૈતૃકમ્ ઉદ્યાનં દિને દિને ગત્વા સુભાષિતપુસ્તકં વાચયંસ્ તિષ્ઠતિ । તેન ખલુ સમયેન રાજગૃહે નગરે કાશિસુન્દરી નામ વેશ્યા પ્રતિવસતિ । સ્ત્રીરૂપયૌવનસમ્પન્ના મહાજનવલ્લભા રાજ્ઞશ્ ચાજાતશત્રોઃ પ્રચણ્ડનામામાત્યસ્ તસ્ય રાજ્ઞો ઽત્યર્થમ્ બહુમતઃ । સ કાશિસુન્દર્યાં દારિકાયામ્ અત્યર્તં સંરક્તચિત્તસ્ તયા સહ દિને દિને સ્વમ્ ઉદ્યાનઙ્ ગત્વા રતિક્રીડામ્ અનુભવતિ ।
સ્વ રોય્ 28,1 - 31,4
[14] યાવદ્ અપરેણ સમયેન કાશિસુન્દરીદારિકા સર્વાલઙ્કારવિભૂષિતા રાજગૃહાન્ નિર્ગત્ય પ્રચણ્ડસ્યામાત્યસ્યોદ્યાનં સંપ્રસ્થિતા । સુવર્ણવર્ણશ્ ચ કુમારો રાજગૃહાન્ નગરાન્ નિર્ગત્ય સ્વમ્ ઉદ્યાનઙ્ ગચ્છતિ । અદ્રાક્ષીત્ કાશિસુન્દરી દારિકા સુવર્ણવર્ણં કુમારમ્ અત્યન્તમ્ અભિરૂપં દર્શનીયં પ્રાસાદિકં સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગોપેતમ્ ઉત્તપ્તસુવર્ણવર્ણયા વર્ણપુષ્કલતયા સમન્વાગતં । સર્વજનમનોનયનહરં સુવર્ણવર્ણપીતૈર્ વસ્ત્રૈર્ અવગુણ્ઠિતવિગ્રહં દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ અસ્યા એતદ્ અભવત્ । અહો રૂપૌદાર્યસમ્પદઃ । અહો વર્ણપુષ્કલતા કૃતભાગ્યા સા નારી યસ્યા એષ ભર્ત્તા ભવિષ્યતીતિ । સા તસ્મિન્ અત્યન્તમ્ આક્ષિપ્તા સંલક્ષતિ । મન્દભાગ્યા સા નારી સા ઈદૃશેન પુરુષેણ સાર્દ્ધં રતિક્રીડાન્ નાનુભવતિ । વયં રૂપજીવિન્યઃ । સાધારણપુરુષાણામ્ એષ ચ કુમારઃ પ્રત્યગ્રયૌવનસમન્વાગતઃ । યન્ ન્વ્ અહમ્ એનં તથા પ્રલોભયેયં યથા મમાનેન સહ સંયોગો ભવેદ્ ઇતિ । સા તસ્ય પુરતઃ સ્થિત્વા નિમિત્તમ્ ઉપદર્શયિતુમ્ આરબ્ધા । સ મહાત્મા પ્રકૃત્યૈવ કામવિમુખત્વાન્ નિર્વાણપ્રવણત્વાદ્ વા ચ ન તાં સમન્વાહરતિ ।
સ્વ રોય્ 31,4 - 35
[15] સા સંલક્ષયતિ નૂનમ્ એષ લજ્જીયતે । તેનેહ માં ન સમન્વાહરત્ય્ એષ ચોદ્યાનં સમ્પ્રસ્થિતો ઽહમ્ અપિ તત્રૈવ ગચ્છામિ । તત્ર ચૈનં પ્રચ્છન્ને પ્રલોભયિષ્યામીતિ સા તસ્ય પૃષ્ઠતો ઽનુબદ્ધા સુવર્ણવર્ણેન કુમારેણોપલક્ષિતા તેનાગ્રતઃ પ્રવિશ્ય તસ્યોદ્યાનસ્ય દ્વારં બદ્ધં । કાશિસુન્દરી દારિકા કથયતિ । કુમાર કથમ્ એવં યુજ્યતે । અહં ત્વામ્ ઉદ્દિશ્યાગતા । ન યુક્તં તવ મય્ય્ એવં નૈષ્ઠુર્યમ્ ઉપદર્શયિતુમ્ ઇતિ । સ નૈવ તસ્યાઃ પ્રતિવચનં દદાતિ । સા સંલક્ષયતિ । દ્વાભ્યામ્ અત્ર ભવિતવ્યં । અથ વાત્યન્તં કામૈર્ અનર્થી । અથવા મહતા દૈન્યેનાવષ્ટબ્ધઃ । સર્વથા ન શક્યમ્ એષ મયા રૂપેણ વા વચસા વા આરાધયિતું સ્પર્શેનૈનમ્ આરાધયિષ્યામિ । એષ ચ માં દૃષ્ટ્વા દ્વારં બધ્નાતિ । ક ઉપાયઃ સ્યાદ્ યેનાહમ્ એનં પ્રચ્છન્નમ્ આસાદયેયં । અથ વાપ્રતિસંવિદિતમ્ એવાસ્ય શ્વઃ પ્રથમતરમ્ આગત્ય એતમ્ ઉદ્યાનં પ્રવિશ્ય સ્થાસ્યામિ પરત એનમ્ આગતમ્ આલિઙ્ગનાદિભિઃ ગાત્રસંસ્પર્શનૈસ્ તથારાધયિષ્યામિ યથા મે વશગો ભવિષ્યતીતિ । સૈવમ્ અનુવિચિન્ત્ય પ્રતિનિવૃત્ય નગરં પ્રવિષ્ટા । તં ચ દિવસં પ્રચન્ણ્ડસ્યામાત્યસ્યોદ્યાનં ન ગતા ॥
સ્વ રોય્ 33-35
[16] પ્રચણ્ડો ઽપ્ય્ અમાત્યઃ સ્વે ઉદ્યાને તામ્ ઉદીક્ષમાનશ્ ચિરં પરિખિન્નઃ સૂર્યસ્યાષ્ટઙ્ગમનકાલસમયે નગરં પ્રવિષ્ટસ્ તેન સ્વે ગૃહે કાશિસુન્દર્યા દૂતો ઽનુપ્રેષિતઃ કિમ્ અર્થં ત્વમ્ અદ્ય મમોદ્યાનં નાગતેતિ । કાશિસુન્દરી દારિકા વ્યાક્ષેપં કૃતવતી આર્યપુત્રાદ્ય મે શિરોરુજાતીવ બાધતે યેનોદ્યાનં નાગતેતિ । મિત્રામિત્રમધ્યમો લોકસ્ તસ્યાપરેણાખ્યાતં । ન તસ્યાઃ શિરોરુજા બાધતે ઽપિ ત્વ્ એષા સુવર્ણવર્ણસ્ય કુમારસ્ય સકાશમ્ ઉદ્યાનં ગતા । તસ્માદ્ ઉદ્યાનાન્ મયા પ્રત્યાગચ્છન્તી દૃષ્ટેતિ । શ્રુત્વા પ્રચણ્ડસ્યામાત્યસ્ય ક્રોધપર્યવસ્થાનમ્ ઉત્પન્નં । તતઃ સંલક્ષયતિ તાદૃશમ્ અનર્થં કરિષ્યામિ । યથા શ્વઃ કાશિસુન્દરી દારિકા ન ભવિષ્યતિ । સુવર્ણવર્ણશ્ ચ કુમાર ઇતિ । પ્રતિક્રુષ્ટં ચૈતદ્ વૈરાણાં યદ્ ઉત સ્ત્રીવૈરમ્ ઇતિ । સ ક્રોધાગ્નિના દહ્યમાનહૃદયસ્ તાન્ નિશાં કૃચ્છ્રેણાતિનામિતવાન્ । તતઃ પ્રભાતાયાં રજન્યામ્ અન્યતમમ્ આપ્તપુરુષમ્ આમન્ત્રયતે । ખડ્ગમ્ ગૃહાણ રાજગૃહાદ્ બહિર્ ઉદ્યાનં ગમિષ્યામિ તત્રાસ્તિ મે કિઞ્ચિદ્ આત્યયિકં પ્રયોજનમ્ ઇત્ય્ એવં સ્વામિન્ન્ ઇતિ સ પુરુષઃ ખડ્ગમ્ આદાય તસ્ય પૃષ્ઠતો ઽનુબદ્ધસ્ તતઃ પ્રચણ્ડો ઽમાત્યસ્ તેન પુરુષેણ સાર્ધં રાજગ્રાન્ નિર્ગત્ય દિવાકરસ્ય સાર્થવાહસ્યોદ્યાનં પ્રવિશ્યાવસ્થિતઃ ॥
સ્વ રોય્ 36,1 - 39,1
[17] કાશિસુન્દર્ય્ અપિ દારિકા વિચિત્રવસ્ત્રાલઙ્કારાલઙ્કૃતશરીરા રાજગૃઆન્ નાગરાન્ નિર્ગત્ય દિવાકરસ્ય સાર્થવાહસ્યોદ્યાનઙ્ ગતા । સા તત્ર પ્રવિષ્ટા યાવત્ પશ્યતિ પ્રચણ્ડમ્ અમાત્યં દૃષ્ટ્વા ચ પુનઃ સંત્રસ્તા । સંલક્ષયત્ય્ એષ પ્રકૃત્યૈવ પ્રચણ્ડો નિયતં મે ઽદ્ય મહાન્તમ્ અનર્થઙ્ કરોતીતિ પ્રતિનિવર્ત્તિતુકામાભૂત્ । તતઃ પ્રચણ્ડો ઽમાત્યસ્ તાં દૃષ્ટ્વા ક્રોધાગ્નિજ્વલિતમનાસ્ ત્રિશિખાં લલાટે ભૃકુર્ટિં કૃત્વા પ્રધાવિતસ્ તતસ્ તાં સરભસં કેશેષુ ગૃહીત્વા નિર્દયમ્ અવાઙ્મુખીં પૃથિવ્યાં પાતયિત્વા સમાકૃષ્ટવાન્ એવઞ્ ચાહ ત્વમ્ ઇહાગત્ય સુવર્ણવર્ણેન કુમારેણ સાર્દ્ધં પરિચારયસિ । મમ ચૈવઙ્ કથયસિ । શિરોરુજાતીવ મે બાધતે । યેન ત્વત્સકાશણ્ નાગતેતિ । તદ્ અદ્ય તે તાદૃશમ્ મર્યાદાબન્ધાં કરોમિ યેન પુનર્ ન ભવતી જીવલોકં દ્રક્ષ્યતિ । સુવર્ણવર્ણેન કુમારેણ સાર્દ્ધં પરિચારયિષ્યામીતિ । તચ્ છ્રુત્વા કાશિસુન્દરી દારિકા તદાકર્ષણપરાકર્ષણજં દુઃખમ્ અગણયિત્વા મરણભયભીતા બાષ્પોપરુદ્ધ્યમાનગદગદકણ્ઠી હા ઇદાનીન્ ન ભવિષ્યામીતિ । કમ્પમાનગાત્રી પ્રચણ્ડસ્યામાત્યસ્ય પાદયોર્ નિપત્ય કરુણદીનવિલમ્વિતૈર્ અક્ષરૈર્ ઉવાચ પ્રસીદત્વ્ આર્યપુત્રો નાર્હસિ માં પ્રઘાતયિતુમ્ ઇતિ નિત્યાપરાધો માતૃગ્રામઃ । ઇતઃ પ્રભૃતિ ન ભૂય એવઙ્ કરિષ્યામિ । યાવજ્જીવન્ તે દાસી ભવિષ્યામિ । તદ્ અલમ્ અનેન સાહસેન પ્રયચ્છ જીવિતમ્ ઇતિ । તસ્ય દુરાત્મન એવં કરુણદીનવિલમ્વિતૈર્ અક્ષરૈર્ ઉચ્યમાનસ્ય ક્રોધાગ્નિર્ વર્ધત એવ । તતસ્ તં સહાયકમ્ ઉવાચ શીઘ્રમ્ અસ્યા અનેન ખડ્ગેનોત્કૃત્તમૂલં શિરઃ કૃત્વા પૃથિવ્યાન્ નિપાતયેત્ય્ ॥
સ્વ રોય્ 39,1 - 43,2

[18] અથ સ પુરુષસ્ તસ્ય દુરાત્મનો ઽન્યાયવચો દુરક્તમ્ ઉપશ્રુત્ય કમ્પિતુમ્ આરબ્ધઃ । ચિન્તયતિ ચ । અહો નૈર્ઘૃણ્યમ્ એષા હિ સ્ત્રી બહુપ્રકારમ્ અસ્યોપયુક્તા । તત્ કથન્ નામ સ્વલ્પસ્યાપરાધસ્યાર્થે પ્રઘાતયિતુમ્ ઇચ્છતિ । અહો વયમ્ અપિ જીવિકાભયભીતા યેન નામાસ્યાશીવિષપ્રખ્યસ્ય પુરુષાધમસ્ય પાર્ષ્વે તિષ્ઠામઃ । સર્વથાહં મહાસઙ્કટમ્ અનુપ્રવિષ્ટઃ । કિમ્ અત્ર પ્રાપ્તકાલં અથ વા સ્ફુટમ્ એનં વક્ષ્યામિ કદાચિદ્ એવ સ્ફુટમ્ ઉચ્યમાનઃ પ્રતિનિવર્તેતાસ્માત્ પાપકાદ્ અસદ્ધર્માદ્ ઇતિ । વિદિત્વા સમ્વિગ્નમનાસ્ તસ્યાશ્ ચ સ્ત્રિયાસ્ તૈર્ અતિકરુણૈર્ વિલાપૈર્ દ્રવીકૃતસન્તાનો બાષ્પામ્બુપરિપ્લુતq_ઈક્ષણઃ કૃતકરપુટઃ પ્રચણ્ડમ્ અમાત્યમ્ ઉવાચ । પ્રસીદતુ સ્વામી નાર્હસિ મામ્ એવંવિધે ઽકાર્યે નિયોજયિતુન્ નાહં નિષાદો નાપિ વધ્યઘાતકઃ કથં હિ નામ યત્ કર્મ્મ વધ્યઘાતકાનામ્ અપિ નોત્સહતે મનસ્ તત્કર્મણિ પ્રતારયતિ માં સ્વામી । એષા ચ સ્ત્રી પ્રકાશાત્યર્થમ્ અભિરૂપા દર્શનીયા પ્રાસાદિકા સર્વકલાભિજ્ઞા રાજગૃહનિવાસિનો નાનાદિગ્દેશાભ્યાગતસ્ય ચ વિદગ્ધજનસ્યાતીવ વલ્લભા । સામાન્યમ્ ઇદં મનુષ્યાણાં રતિસ્થાનં । કથં હિ નામ સ્વામિન્ પ્રજ્ઞાતમનુષ્યસ્ય વિચક્ષણસ્યાસ્મિન્ન્ અનુનયસ્થાને દ્વેષ ઉત્પન્નસ્ તદ્ અલમ્ ઈદૃશેન લોકદ્વયવિરુધાવાહકેન વ્યવસાયેન । પ્રસીદ નાર્હસિ મામ્ આત્મનઞ્ ચાનેન દુશ્ચરિતાગ્નિના દગ્ધુમ્ । અપિ ચ સ્વામિન્ ।
એષા હિ સુકુમારાઙ્ગી રૂપયૌવનશાલિની ।
પ્રીતિમ્ એતામ્ મનુષ્યાણાં મન્યે માર્તિમતીમ્ ઇવ ।1।
કરુણૈઃ કરુણૈર્ દીનૈર્ મધુરૈર્ અક્ષરૈર્ ઇયં ।
વિજ્ઞપયતિ સ્વામિંસ્ તે દૃણાતિ મમ માનસં ।2।
કમ્પતે હૃદયમ્ મે ઽદ્ય શ્રુત્વા દીપ્તં વચસ્ તવ ।
કો ઽસૌ નિર્ઘૃણચિત્તઃ સ્યાદ્ ય ઇમાં હન્તુમ્ એધતે ।3।
મ્લેચ્છા અપિ નૈનાં હન્તુમ્ ઉત્સહન્તે સુનિર્ઘૃણાઃ ।
કથન્ નુ મમ તાં હન્તું સ્વામિન્ ઉત્સહતે મનઃ ।4।
પશૂનામ્ અપિ યાં દૃષ્ટ્વા ભવત્ય્ અનુનયો મહાન્ ।
તસ્યાઃ કો મનુષ્યો ભૂત્વા શસ્ત્રેણ પ્રહરિષ્યતિ ।5।
તત્ પ્રસીદ તવાયુક્તમ્ અપિ શ્રોતુમ્ ઇદમ્ વચઃ ।
પ્રાગ્ એવ અચરિતું સ્વામિન્ કર્મ્મેદમ્ અતિદારુણમ્ ઇતિ ।6।
સ્વ રોય્ 43,2 - 45,46
[19] અથ સ દુરાત્મા વિપન્નાશયત્વાદ્ એવમ્ અપિ હૃદયગ્રાહકૈર્ વચોભિસ્ તેન પુરુષેણાભિધિયમાનો નૈવ સ્વચિત્તં પ્રતિલભતે ॥ સરોષભ્રૂલતાભઙ્ગરૌદ્રેણ ચ મુખેન તં પુરુષમ્ ઉવાચ ॥ ભોઃ પુરુષ કસ્ તવાસ્યાં ઉપર્ય્ અનુનયો યન્ નામ મદીયામ્ આજ્ઞાં વિલઙ્ઘ્ય નેચ્છસ્ય્ એનાં પ્રઘાતયિતું સર્વથા યદિ ત્વમ્ એનાં પ્રઘાતયિષ્યસીત્ય્ એવં કુશલન્ નો ચેન્ ન પ્રઘાતયિષ્યસિ તવાદ્ય જીવિતં ચ ભવિષ્યતીતિ । તતો ઽસૌ પુરુષસ્ તસ્ય તત્ કર્કશં વ્યવસાયં બુદ્ધ્વા ભીતશ્ ચિન્તયિતું પ્રવૃત્તઃ । અહો પરમશઙ્કટમ્ અનુપ્રવિષ્ટો ઽસ્મિ । સ ચેદ્ અસ્યાજ્ઞાં ન કરિષ્યામિ નિયતમ્ અદ્ય માં જીવિતાદ્ વ્યપરોપયિષ્યતિ । યો હિ નામૈવંવિધિં માતૃગ્રામં બહુપ્રકારમ્ ઉપયુક્તં પ્રઘાતયિતુમ્ ઉદ્યતઃ સ માં ન પ્રઘાતયિષ્યતીતિ । કુત એતત્ કથઞ્ ચ નામ મનુષ્યો ઽહમ્ ઇત્ય્ આત્માનમ્ મન્યે । ઈદૃશ્યા જનપદકલ્યાણિન્યાઃ સ્ત્રિયાઃ શરીરે શસ્ત્રં નિપાતયિષ્યામિ । સર્વથા કામં સ્વજીવિતવિનાશો ન ત્વ્ એવાસ્યાઃ પ્રહારં દાસ્યામીતિ નિશ્ચયં કૃતવાંસ્ તસ્ય બુદ્ધિર્ ઉત્પન્ના યદ્ય્ અહં ખડ્ગમ્ આદાય નિષ્પલાયેયં એવં મયા ત્વ્ આત્મા પરિરક્ષિતો ભવિષ્યતિ । કાશિસુન્દરી દારિકેતિ । સ ખડ્ગમ્ આદાય તસ્માદ્ ઉદ્યાનાદ્ નિષ્ક્રમ્ય સર્વજવેન નિઃપલાનઃ । પ્રચણ્ડો પ્ય્ અમાત્યસ્ તસ્ય પૃષ્ઠતો દ્વારકોષ્ઠં યાવદ્ અનુબદ્ધઃ ।
સ્વ રોય્ 46,1 - 48,49
[20] તતઃ કાશિસુન્દરી દારિકા ગતપ્રત્યાગતપ્રાણમ્ ઇવાત્માનમ્ મન્યમનો ત્વરિતત્વરિતમ્ ઉત્થાય નિઃપલાયામીતિ પ્રાકારસમીપમ્ અભિગતા । સા ચોચ્ચઃ પ્રાકારં ન શક્નોતિ વિલઙ્ઘયિતું । પ્રચણ્ડશ્ ચામાત્યઃ પ્રતિનિવૃત્ય યાવત્ તસ્મિન્ પ્રદેશે કાશિસુન્દરીં દારિકાન્ ન પશ્યતિ । ઇતશ્ ચામુતશ્ ચ વ્યવલોકયિતુમ્ આરબ્ધો યાવત્ પશ્યતિ પ્રાકારસમીપમ્ અભિગતાં સ ત્વરિતત્વરિતં તસ્યાઃ સમીપં ગન્તુમ્ આરબ્ધઃ । તત્ર ચ કૃષ્ણસર્પ્પો ઽવસ્થિતઃ । તેન સા દક્ષિણે ચરણે દષ્ટા સ તાં દૃષ્ટ્વા નિષ્પલાનઃ । કાશિસુન્દરી દારિકા સંલક્ષયતિ । એષઃ ચ પ્રચણ્ડો મામ્ આગત્ય પ્રઘાતયિષ્યતીતિ । તદ્ગતમાનસા મરણભયત્રસ્તા ન વિજાનાતિ । યથાહં કૃષ્ણસર્પેણ દષ્ટેતિ । પ્રચણ્ડશ્ ચામાત્યસ્ તમ્ અતિમુક્તકલતાગહનમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । તતસ્ તેન દુરાત્મના નિર્ઘૃણહૃદયેન તીવ્રદ્વેષપર્યાકુલીકૃતમનસા કાશિસુન્દરીં દારિકાં તસ્માદ્ અતિમુક્તકલતાગહનાદ્ આકૃષ્ય તસ્યાઃ શિરસિ પાર્ષ્ણિપ્રહારો દત્તઃ । સુકુમારા સા સ્ત્રી તેન પ્રહારેણ વિષવેગેન ચ મૂર્ચ્છિતા પ્રચણ્ડો ઽપ્ય્ અમાત્યસ્ તાન્ નિરીક્ષિતુમ્ આરબ્ધો યાવત્ પશ્યતિ નિશ્ચેષ્ટાં ભૂમૌ નિપતિતાં તસ્યૈતદ્ અભવન્ મૃતેયમ્ ઇદાનીં ગચ્છામીતિ । તતશ્ ચ માં મા કશ્ચિદ્ દ્રક્ષ્યતીતિ । પ્રાકારં વિલઙ્ઘ્યાન્યેન પથા રાજગૃહં પ્રવિષ્ટઃ । તેન પ્રવિશ્ય રાજપુરુષાઃ સમાજ્ઞાપ્તા । ગચ્છત દિવાકરસ્ય સાર્થવાહસ્યોદ્યાનં પ્રત્યવેક્ષધ્વમ્ ઇતિ । તે સંપ્રસ્થિતાઃ ।
સ્વ રોય્ 49,1 - 50,5
[21] સુવર્ણવર્ણશ્ ચ કુમારો રાજગૃહાન્ નિષ્ક્રમ્ય સ્વમ્ ઉદ્યાનમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । યાવત્ પશ્યતિ કાશિસુન્દરીં દારિકામ્ ઇતશ્ ચામુતશ્ ચ સમાહૃષ્ટાં મુક્તકેશીં નિશ્ચેષ્ટાં ભૂમૌ નિપતિતાં દૃષ્ટ્વા ચાસ્ય મહાસમ્વેગ ઉત્પન્નઃ । તેનોપલક્ષિતં કેનાપ્ય્ એષા દુરાત્મના નિર્ઘૃણહૃદયેન ત્યક્તપરલોકેન વૈરાનુબદ્ધેનાહાનીય પ્રઘાતિતા ભવિષ્યતિ । ધિક્ કષ્ટમ્ ઈદૃશા અપિ નામ સત્ત્વા ભવન્તિ । ય એવંવિધે માતૃગ્રામે નિર્દયાઃ પ્રહરન્તીતિ । તેન તદ્ ઉદ્યાનં સર્વં પ્રત્યવેક્ષિતં યાવન્ ન કિઞ્ચિત્ પશ્યતિ તસ્યૈવ તદ્ અભવદ્ એષા સ્ત્રી પ્રજ્ઞાતા ઽસ્મિન્ન્ ઉદ્યાને પ્રઘાતિતા । અત્ર ન કિઞ્ચિત્ પશ્યામિ । સર્વથા દુરાત્મના કેનાપિ સ્વદૌરાત્મ્યમ્ અન્તર્ગતં પ્રકટીકુર્વતા મન મસ્તકે ઽયશો ઽશનિર્ નિપાતિત ઇતિ । સ ચૈવં સમ્વિગ્નમનાઃ કરે કપોલં દત્ત્વા ચિન્તાપરો વ્યસ્થિતઃ ।
સ્વ રોય્ 50,5 - 52,3
[22] તે ચ રાજપુરુષાઃ સંપ્રાપ્તઃ । પ્રવિશ્ય ચ તદ્ ઉદ્યાનં પ્રત્યવેક્ષિતુમ્ આરબ્ધાઃ । યાવત્ પશ્યન્તિ કાશિસુન્દરીં દારિકામ્ ઇતશ્ ચામુતશ્ ચ સમાહૃષ્ટાં મુક્તકેશીં નિશ્ચેષ્ટાં ભૂમૌ નિપતિતાં । દૃષ્ટ્વા સુવર્ણવર્ણસ્ય કુમારસ્ય પૂર્વકર્મવિપાકસામર્થ્યાન્ ન તાં કશ્ચિત્ પરિચ્છિનત્તિ । યથેયં મૂર્ચ્છિતેતિ । કિન્તર્હિ કાલગતેતિ । તતસ્ તે રાજપુરુષાઃ પરસ્પરમ્ ઊચુઃ । ભવન્તઃ એષા સ્ત્રી કેનાપિ પ્રઘાતિતેતિ । તૈસ્ તદ્ ઉદ્યાનં સર્વં પ્રત્યવેક્ષિતં । સુવર્ણવર્ણં કુમારં મુક્ત્વા ન કઞ્ચિદ્ અન્યં પશ્યન્તિ । તૈઃ સુવર્ણવર્ણઃ કુમારઃ પૃષ્ટઃ । કુમાર એષા સ્ત્રી કેન પ્રઘાતિતેતિ । સ કથયતિ ભવન્તો ઽહમ્ અપિ ન જાને મયાપ્ય્ એષા એવ દૃષ્ટેતિ ।
સ્વ રોય્ 52,3 - 54,5

[23] અથ તે રાજપુરુષાઃ પરસ્પરં સંજલ્પં કર્તુમ્ આરબ્ધાઃ । ભવન્ત એષ કુમારો ઽત્યન્તવિનીતો નાસ્યેદં કર્મ સંભાવ્યતે । અત્ર ચ ન કઞ્ચિદ્ અન્યં પશ્યામઃ સર્વથા પરમસઙ્કટમ્ અનુપ્રવિષ્ટાઃ સ્મઃ । કથમત્ર પ્રતિપતવ્યમ્ ઇતિ । તત્રૈકઃ કથયતિ । ભવન્તો ન વયં પરિચ્છેત્તું સમર્થા । એતાં સ્ત્રિયં કુમારઞ્ ચ કરણમણ્ડપં નયામસ્ તત્રામાત્યા એવ પરિચ્છેત્સ્યન્તીતિ । તતસ્ તે રાજપુરુષાસ્ તાં સ્ત્રિયં શિવિકામ્ આરોપ્ય સુવર્ણવર્ણઞ્ ચ કુમારમ્ આદાય કરણમણ્ડપઙ્ ગતાસ્ તત્ર ચ કરણમણ્ડપે પ્રચણ્ડો ઽમાત્યઃ પ્રતિપત્ત્યૈવાનુકૂલૈર્ વ્યવહારિભિઃ સાર્દ્ધં સન્નિષણ્ણો ઽભૂત્ । સન્નિપતિતો યદ્ભૂયસા તાન્ એવ રાજપુરુષાન્ આગમયમાનસ્ તેન તે દૂરત એવ દૃષ્ટાઃ । પૃષ્ટાશ્ ચ ભવન્તઃ કિમ્ ઇદમ્ ઇતિ । તૈર્ આખ્યાતમ્ એષાસ્માભિઃ સ્ત્રી દિવારકસ્ય સાર્થવાહસ્યોદ્યાને કાલગતા દૃષ્ટા તઞ્ ચોદ્યાનમ્ અસ્માભિઃ પ્રત્યવેક્ષિતતમ્ । સુવર્ણવર્ણં કુમારં મુક્ત્વા ન કઞ્ચિદ્ અન્યં પશ્યામઃ એષ ચાસ્માભિઃ પૃષ્ટઃ કુમારઃ । ઇયં સ્ત્રી કેન પ્રઘાતિતેતિ । અનેનાખ્યાતમ્ અહમ્ અપિ ભવન્તો ન જાને મયાપ્ય્ એષા એવમ્ એવ દૃષ્ટેતિ । તદ્ ઇદાનીં સ્વામિન એવં પ્રવિચારયન્ત્વ્ ઇતિ ।
સ્વ રોય્ 54,5 - 56,4
[24] પ્રચણ્ડો ઽમાત્યઃ કથયતિ । ભવન્તો મૂહૂર્તં તાવદ્ અવીક્ષધ્વં યાવદ્ અહં રાજ્ઞો નિવેદયામીતિ । તેન રાજ્ઞો ઽજાતશત્રોર્ ગૃહં ગત્વા દૌર્વારિકઃ પુરુષઃ પૃષ્ટો ભોઃ પુરુષદેવઃ કિં કરોતીતિ । તેનાખ્યાતમ્ ઉપરિપ્રાસાદતલગતો નિઃપુરુષેણ તૂર્યેણ ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । લબ્ધપ્રણયો ઽસૌ તેન પ્રતિહારી પ્રેષિતા ગચ્છ દેવસ્ય નિવેદયામાત્યા વિજ્ઞપયન્તિ । દિવાકરસ્ય સાર્થવાહસ્ય પુત્રેણોદ્યાને કાશિસુન્દરી દારિકા પ્રઘાતિતા । સ ચ ન_ઉભ્યુપગચ્છતિ । કથમ્ અત્રાસ્માભિઃ પ્રતિપત્તવ્યમ્ ઇતિ । તયા ગત્વા રાજ્ઞો નિવેદિતં રાજા તત્ર રતિક્રીડાયામ્ અતીવ શક્તઃ કથયતિ । ગચ્છામાત્યાન્ એવમ્ વદ યૂયમ્ એવં નિપુણં પ્રવિચારયધ્વમ્ ઇતિ । તયા નિર્ગત્ય પ્રચણ્ડસ્યામાત્યસ્ય નિવેદિતમ્ એવં દેવઃ સમાજ્ઞાપયતીતિ ।
સ્વ રોય્ 56,4 - 58,4
[25] તતઃ પ્રચણ્ડો ઽમાત્યઃ કરણમણ્ડપમ્ આગત્ય તાન્ રાજપુરુષાન્ ઉવાચ । ગચ્છત ભવન્તો વધ્યઘાતકાન્ આહૂયતેતિ । તૈર્ આહૂતાઃ પ્રચણ્ડો ઽમાત્યો વધ્યઘાતકાન્ ઉવાચ । ભવન્તો ઽનેન કુમારેણેયઙ્ કાશિસુન્દરી દારિકા ઉદ્યાને પ્રઘાતિતા । ગચ્છતૈનં દુરાચારં પશ્ચાદ્ બાહુબન્ધનં ગાઢં કૃત્વા ખરસ્વરેણ પટેન વાદ્યમાનેન રથ્યાવીથીચત્વરશૃઙ્ગાટકેષુ શ્રવણમુખેષ્વ્ અનુશ્રાવ્ય દક્ષિણેન નગરદ્વારેણ નિર્ણમય્ય મહાશ્મશાન્ નીત્વા શૂલે સમારોપયત મૃતઞ્ ચૈનં કાશિસુન્દર્યા દારિકયા સહૈકાઞ્ ચિતામ્ આરોપ્ય ધ્યાપયતેતિ । અથ તે વધ્યઘાતકાઃ સુવર્ણવર્ણં કુમારમ્ અત્યર્થમ્ અભિરૂપમ્ ઉત્તપ્તસુવર્ણપર્વ્વતશૃઙ્ગમ્ ઇવ પરમયા શ્રિયા જ્વલન્તમ્ ઉદ્વીક્ષ્ય સમ્વિગ્નાઃ પરસ્પરમ્ ઊચુઃ । ભવન્તઃ કિઞ્ચાપિ વયમ્ વધ્યઘાતકાસ્ તત્ કથમ્ ઈદૃશમતિદુર્લ્લભદર્શનં પુરુષવિશેષં પ્રઘાતયિષ્યામઃ । સર્વથા કામમ્ અસ્માકં સ્વજીવિતવિનાશો ન ત્વ્ એવૈનં પ્રઘાતયિષ્યામઃ ઇતિ ।
સ્વ રોય્ 58,4 - 61,4
[26] પ્રચણ્ડો ઽમાત્યસ્ તાન્ પરસ્પરં સંજલ્પં કુર્વાણાઙ્ દૃષ્ટ્વા પૃચ્છતિ । ભવન્તઃ કિં સ્થીયતે । શીઘ્રમેનં નયથેતિ । તે કૃતાઞ્જલયો વિજ્ઞપયિતુમ્ આરબ્ધાઃ । પ્રસીદ સ્વામિન્ । કિઞ્ચાપિ વયમ્ વધ્યઘાતકા અપિ નોત્સહામહે ઈદૃશં પુરુષવિશેષં મહાજનવલ્લભં પ્રઘાતયિતુમ્ ઇતિ । પ્રચણ્ડો ઽમાત્યઃ કુપિતઃ કથયતિ । ભવન્તો યદિ યૂયમ્ એનં ન પ્રઘાતયિષ્યથ । યુષ્માકમ્ એવાદ્ય સપુત્રકલત્રબાન્ધવાનાં જીવિતાનિ ન ભવિષ્યન્તીતિ । તે સન્ત્રસ્તાઃ પરસ્પરમ્ ઊચુઃ । ભવન્તો ઽસ્યામાત્યસ્યાન્યાયાનુરૂપો વ્યવહારઃ । યો હિ નામ સુવર્ણવર્ણં કુમારમ્ એવમ્ અતિદુર્લભદર્શનં પુરુષવિશેષં પરિત્યક્તુમ્ ઉદ્યતઃ યો ઽસ્માન્ સપુત્રકલત્રબન્ધવાન્ પ્રઘાતયિષ્યતીતિ । કુત એતત્ । તદ્ અતિસઙ્કટમ્ અનુપ્રવિષ્ટાઃ સ્મઃ । કથમ્ અત્ર પ્રતિપત્તવ્યમ્ ઇતિ । તેષાં મરણભયભીતાનાં બુદ્ધિર્ ઉત્પન્ના । એષા કુમારો મહાજનવલ્લ્ભસ્ તદ્ એનન્ તાવદ્ વીથીમ્ અવતરામઃ । સ્થાનમ્ એતદ્ વિદ્યતે યન્ મહાજનકાય એવૈનં પ્રતિમોચયિષ્યતિ । કો હ્ય્ એનં પ્રઘાત્યમાનમ્ ઉપેક્ષિતું સમર્થ ઇતિ । તે તસ્ય સમીપમ્ ઉપસૃષ્ટાઃ । પશ્ચાદ્ બાહુમ્ એનમ્ બધ્નીમ ઇતિ । તઞ્ ચ તથા રૂપૌદાર્યસમ્પદા વિભ્રાજમાનમ્ આલોક્ય ન શક્નુવન્તિ સ્પ્રષ્ટું તતો વેપમાનાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગા બાષ્પોપરુધ્યમાનગદ્ગદકણ્ઠાઃ ક્રન્દિતુમ્ આરબ્ધાઃ । હા કષ્ટમ્ ઈદૃશા અપિ વયં પાપકર્મકારિણો યેનૈવમ્વિધે કાર્યે નિયોજ્યામહે ઇતિ ।
સ્વ રોય્ 61,4 - 64,2

[27] તતઃ પ્રચણ્ડેનામાત્યેન ભૂયઃ સકર્કશમ્ આજ્ઞપ્તાઃ કિમ્ પરિવિલમ્બધ્વે । તે સન્ત્રસ્તાઃ સકાશમ્ અભ્યુપગતાઃ । તૈર્ અસૌ બાષ્પામ્બુપરિપ્લુતેક્ષણૈર્ વેપમાનૈર્ ગૃહીતસ્ તેનૈવ સુવર્ણપીતેન વસ્ત્રેણ પશ્ચાદ્ બાહુકો બદ્ધઃ । તઞ્ ચ પશ્ચાદ્ બાહુગાઢબન્ધનબદ્ધમ્ આલોક્ય પ્રચણ્ડમ્ અમાત્યં મુક્ત્વા સર્વ એવ કરણમણ્ડપસ્થો જનકાયસ્ તદ્વિયોગમન્યુદ્રવીકૃતસન્તાનો ઽશ્રૂણિ પ્રપાતયિતુમ્ આરબ્ધો હા કષ્ટમ્ ઇદાનીમ્ એવ દુર્લભદર્શનઃ કુમારો ન ભવિષ્યતીતિ । તતસ્ તૈર્ વધ્યઘાતકૈર્ વીથ્યામ્ અવતારિતો યથાસ્મિન્ન્ અન્તરે કોલાહલો જાતસ્ તઞ્ ચ કોલાહલમ્ ઉપશ્રુત્ય સસ્ત્રીપુરુષદારકદારિકા રાજગૃહનિવાસીનાનાદિગ્દેશાભ્યાગતશ્ ચ જનકાયઃ સન્નિપતિતઃ । સુવર્ણવર્ણં કુમારં પશ્ચાદ્ બાહુગાઢબન્ધનબદ્ધમ્ આલોક્ય સમ્વિગ્નમનાઃ સસમ્ભ્રમં પ્રષ્ટુમ્ આરબ્ધ । ભવન્તઃ કિમ્ ઇદમ્ ઇતિ । તતસ્ તે વધ્યઘાતકાઃ બાષ્પોપરુધ્યમાનગદ્ગદકણ્ઠાઃ ક્રન્દન્ત ઊચુઃ । ભવન્તો ઽનેન કુમારેણ કિલ કાશિસુન્દરી દારિકા પ્રઘાતિતેતિ વધાય પરિત્યક્તો રથ્યાવીથીચત્વરશૃઙ્ગાટકેષ્વ્ અનુશ્રાવ્યતે । ન ચિરાદ્ એવ મહાશ્મશાનં નીત્વા પ્રઘાત્યત ઇતિ ।
સ્વ રોય્ 64,2 - 66,4
[28] તચ્ છ્રુત્વા સ મહાજનકાયસ્ તદ્વિયોગદુઃખાભ્યાહત એકરવેણોચ્ચૈર્ વિક્રોષ્ટુમ્ આરબ્ધઃ । હા હા કથમ્ અયં કુમાર એવમભિરૂપો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકઃ સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગોપેત ઉત્તપ્તસુવર્ણવર્ણયા વર્ણપુષ્કલતયા સમન્વાગતઃ સર્વજનમનોનયનહરઃ । પણ્ડિતો વિનીતઃ પેશલો દક્ષઃ કારુણિકો મહાત્મા ધર્મ્મકામઃ સત્ત્વવત્સલઃ પ્રઘાત્યતે । કિમ્ અસ્તઙ્ગતાઃ સાધવઃ કિમ્ અન્તર્હિતો ધર્મઃ કિમ્ અધર્મસ્યૈવ નિઃસપત્નં રાજ્યૈશ્વર્યાધિપત્યં પ્રત્યુપસ્થિતં । ધિક્ કષ્ટમ્ ભોઃ ।
રૂપલાવણ્યસમ્પદ્ભિર્ ઉત્તમાભિર્ અલઙ્કૃતં ।
દૃષ્ટ્વા દૃષ્ટ્વા યમ્ અસ્માકં પરા પ્રીતિર્ અભૂત્ પુરા ।1।
તમ્ એનં સામ્પ્રતં દૃષ્ટ્વા વધ્યઘાતૈર્ અધિષ્ઠિતં ।
તીવ્રશોકાભિભૂતાનિ સ્ફુટન્તીવ મનાન્સિ નઃ ।2।
મનોનયનહારિત્વાદ્ યો મહાજનવલ્લભઃ ।
તસ્યોપરિ કથન્ નામ રાજ્ઞા દણ્ડો નિપાત્યતે ।3।
નિરીક્ષમાણા યન્ નિત્યં તૃપ્તિન્ નાયાન્તિ દેહિનઃ ।
વધાય સ કથં ત્યક્તો ઘૃણા ત્યક્તાદ્ય મન્ત્રિભિઃ ।4।
ચારિત્ર્યં વિનયોપેતં યસ્ય ખ્યાતં મુનેર્ ઇવ ।
કથં સંભાવ્યતે તસ્ય હ્ય્ અપરાધો ઽયમ્ ઈદૃશઃ ।5।
અધર્મો વત જાગર્તિ ધર્મઃ સુપ્તો ઽથ વા મૃતઃ ।
યદ્ એવં ગુણિનો ઽપ્ય્ અસ્ય વિયોગો ઽયમ્ ઉપસ્થિતઃ ।6।
સ્વ રોય્ 66,4 - 67,4
[29] સ ચ સ્ત્રીણાં અતીવ પ્રિયસ્ તત્ર કાશ્ચિત્ સ્ત્રિયસ્ તદ્વિયોગદુઃખાભ્યાહતાઃ પૃથિવ્યામ્ આવર્તનપરિવર્તનં કુર્વન્તિ । કાશ્ચિદ્ ઉરસ્ તાડયન્તિ । કાશ્ચિત્ સમ્મોહમ્ આપદ્યન્તે । એકૈકાસ્ તત્ર પુત્રવિયોગસદૃશં વિયોગદુઃખમ્ અનુભવન્તિ સ્મ । મહાજનવલ્લભો ઽસૌ મહાત્મા રાજગૃહનગરનિવાસી જનકાયો યદ્ભૂયસા તદ્વિયોગદુઃખાભ્યાહતો વિક્રોષ્ટુમ્ આરબ્ધઃ । રાજગૃહં નગરમ્ આકુલાકુલં જ્ઞાયતે । તદ્વિયોગાભ્યાહતઙ્ કમ્પત ઇતિ ।
સ્વ રોય્ 67,4 - 69,1
[30] દિવાકરસ્ય સાર્થવાહસ્ય ગૃહાદ્ દારિકા વીથીમ્ અવતીર્ણા । તયા એષ વૃત્તાન્તઃ શ્રુતસ્ તતઃ ક્રન્દમાના ઉરસ્ તાડયન્તી ત્વરિતત્વરિતં ગૃહં ગત્વા યેન સુવર્ણવર્ણસ્ય કુમારસ્ય માતા તેનોપસંક્રાન્તા ઉપસંક્રમ્ય તસ્યાઃ પુરત આત્માનં ક્ષિપ્તવતી । તતઃ સુવર્ણવર્ણસ્ય કુમારસ્ય માતા સંત્રસ્તા પૃચ્છતિ । દારિકે કિં કથયસીતિ । સા ઉચ્ચૈર્ વિક્રોશન્તી કથયિતુમ્ આરબ્ધા । આર્યે સુવર્ણવર્ણઃ કુમારઃ પશ્ચાદ્ બાહુગાઢબન્ધનબદ્ધો વધ્યઘાતકૈર્ અધિષ્ઠિતો ઽનેન કિલોદ્યાને કાશિસુન્દરી દારિકા પ્રઘાતિતેત્ય્ અવિચાર્યૈવ વધાય પરિત્યક્તો રથ્યાવીથીચત્વરશૃઙ્ગાટકેષ્વ્ અનુશ્રાવ્યતે । ન ચિરાદ્ એવ મહાશ્મશાનં નીત્વા પ્રઘાત્યત ઇતિ ।
સ્વ રોય્ 69,1 - 70,3
[31] તચ્ છ્રુત્વા સુવર્ણવર્ણસ્ય કુમારસ્ય માતા તીવ્રદુઃખાભ્યાહતા મૂર્ચ્છિતા ભૂમૌ નિપતિતા । તતો જલાભિષેકપ્રત્યાગતપ્રાણા ઉત્થાય હા પુત્ર હા પુત્રેતિ વિક્રોશન્તી કેશા લુઞ્ચમાના ઉરસ્ તાડયન્તી કમ્પમાના મુહુર્ મુહુર્ મોહમ્ ઉપગચ્છન્તી ગૃહાન્ નિર્ગત્ય વીથીમ્ અવતીર્ણા । સા પુત્રવિયોગશોકાભ્યાહતા વિક્લવહૃદયા તત્તદ્ વિલપન્તી એકૈકં પૃચ્છતિ । કતરેણ પથા સુવર્ણવર્ણઃ કુમારો નીતો ભવિષ્યતીતિ । હા પુત્રકં ન પશ્યામિ પરિત્રાયધ્વં પરિત્રાયધ્વં પુત્રકમ્ મે દર્શયતેતિ । વિરુવન્તી વીથીમધ્યેન સંસ્થિતા ।
સ્વ રોય્ 70,3 - 73,3
[32] યથા યથા સાર્થવાહપત્ની સુવર્ણવર્ણં કુમારન્ ન પશ્યતિ । તથા તથા તીવ્રતરશોકદુઃખાભ્યાહતા ઉચ્ચૈર્ વિક્રોશન્તી એકૈકસ્ય પાદયોર્ નિપત્ય કૃતકરપુટી વિજ્ઞાપયતિ । પરિત્રાયધ્વં પરિત્રાયધ્વમ્ મે શીઘ્રમ્ અવકાશમ્ અનુપ્રયચ્છત યાવત્ કુમારો નાતિક્રમ્યતે અનેન પથા । અનેન પથા પુત્રકો મે સુવર્ણવર્ણઃ કુમારો નીયતે યથા ચ તં પશ્યામિ તથા મે પ્રસાદં કર્તુમ્ અર્હથેતિ । સા ચ તત્રાવકાશમ્ અલભમાના હા કથં ભોઃ પુત્ર ન લભ ઇતિ । સર્વાઙ્ગિકયા પૃથિવ્યામ્ આત્માનં ક્ષિપ્તવતી । તતો જલોદ્ધૃતેવ મત્સી પૃથિવ્યામ્ આવર્ત્તનપરિવર્તનઙ્ કર્તુમ્ આરબ્ધા । હૃતપોતેવ કુરરી કરુણકરુણં વિરૌતિ સ્મ । પ્રણષ્ટવત્સેવ ગૌર્ બહુવિધહમ્ભારવૈર્ વિલપિતા । હા પુત્રક । હા પ્રિય । મનપ । હા કાન્ત । હા અપ્રતિકૂલ । હા મનોરથશતૈર્ લબ્ધ । હા અભિરૂપ દર્શનીય પ્રાસાદિક । હા સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગોપેત । હા ઉત્તપ્તસુવર્ણવર્ણયા વર્ણપુષ્કલતયા સમન્વાગત । હા સર્વજનમનોનયનહર । હા સર્વજનવલ્લભ । હા નેત્રાનન્દકર । હા પણ્ડિત વિનીત વિશારદ મનોજ્ઞ દક્ષ । હા કરુણિક ધર્મકામ સત્ત્વવત્સલ । હા મે કુલોદ્યોતકર । હા મે પુત્રકુલપ્રદીપ । હા મે હૃદયવલ્લભ । હા મે હૃદયસર્વસ્વ । હા મે સારસમુચ્ચય । હા મે નેત્રામૃત । હા મે પ્રીતિનિબન્ધન । હા મે કુશલસર્વસ્વ । હા કથમ્ અવિચાર્યૈવમ્ અનાથો વધાય નીયતે સ ઇતિ ।
સ્વ રોય્ 73,3 - 75,76
[33] પુનર્ અપિ ચ કૃતકરપુટા પૌરાન્ વિજ્ઞપયન્તી । વિક્લવહૃદયા પ્રોવાચ ।
હા હતાસ્મિ નિરાનન્દા કિમ્ ઇદં વર્તતે મમ ।
સ્વપ્નો ઽયમ્ અથ વા મોહ આહોસ્વિચ્ ચિત્તવિભ્રમઃ ।1।
પુત્રશોકેન સા સાધ્વી તીવ્રેણ ક્ષિપ્તમાનસા ।
પૌરાન્ વિજ્ઞાપયામ્ આસ વિરુવન્તી મુહુર્ મુહુઃ ।2।
અવિનીતો વિરૂપો વા ન ચ મે હૃદયપ્રિયઃ ।
યદ્ એવમ્ અધ્યુપેક્ષધ્વં નીયમાનં સુતમ્ મમ ।3।
અનુકમ્પા સ ચેદ્ અસ્તિ પક્ષપાતો ગુણેષુ વા ।
તથા મે ક્રિયતાં પૌરા યથા પશ્યામિ પુત્રકં ।4।
ન મયાદ્ય સમાલબ્ધશ્ ચન્દનાદ્યૈર્ વિલેપનૈઃ ।
મણ્ડિતો નાપિ બહુધા રોચનાઙ્ગદબિન્દુભિઃ ।5।
કટકાદ્યૈર્ અલઙ્કરૈર્ ન મયા સમલઙ્કૃતઃ ।
ન વિશ્રબ્ધ પરિષ્વક્તો બહુશો નાપિ ચુમ્બિતઃ ।6।
ન માં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય કૃતાનેનાદ્ય વન્દના ।
એવમ્ એવ કથન્ નામ નીયતે ભોઃ સુતો મમ ।7।
શૂન્યા મે ઽદ્ય દિશઃ સર્વા વેપતે મે કડેવરં ।

દહ્યતે હૃદયઞ્ ચાપિ મોહમ્ એતિ ચ માનસં ।8।
ત્વરિતત્વરિતં નીતો નૃશંસૈર્ વધ્યઘાતકૈઃ ।
હા હા ન ભૂયો દ્રક્ષ્યામિ સુતં હૃદયવલ્લભં ।9।
નૂનં કૃતન્ મયા પાપમ્ અન્યજન્મનિ દારુણં ।
યેનૈવં પુત્રશોકેન દહ્યે કક્ષમ્ ઇવાગ્નિના ।10।
યેન સત્યેન ચિત્તમ્ મે શત્રુષ્વ્ અપિ ન પાપકં ।
મુચ્યતાં વ્યસનાદ્ અસ્માત્ તેન સત્યેન મે સુત ઇતિ ।11।
સ્વ રોય્ 76,1 - 77,5
[34] દિવાકરશ્ ચ સાર્થવાહઃ સમુદ્રાત્ સંસિદ્ધયાન્પાત્રો રાજગૃહમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । સ રાજગૃહન્ નગરં પ્રવિશન્ નિમિત્તાન્ય્ અપ્રશસ્તાનિ પશ્યતિ । તસ્ય હૃદયં કમ્પિતુમ્ આરબ્ધં અઙ્ગાનિ સીદિતુમ્ આરબ્ધાનિ । નેત્રં સ્ફુરિતુમ્ આરબ્ધં શકુનયશ્ ચાસ્ય પુરતઃ ખરમ્ વાશિતુમ્ આરબ્ધાઃ । સ નિમિત્તકુશલઃ શકુનિરુતે ચ કૃતવી ચિન્તયિતું પ્રવૃત્તઃ । યથૈતાનિ નિમિત્તાન્ય્ અપ્રશસ્તાનિ સમનુપશ્યામિ ધ્રુવમ્ અદ્ય સુવર્ણવર્ણસ્ય કુમારસ્ય મહાન્ ઉપદ્રવઃ સમુપસ્થિતો ભવિષ્યતિ । તથા હ્ય્ એતાનિ નિમિત્તાનિ તદ્વિયોગં સૂચયન્તીત્ય્ આહ ચ ।
યથા સ્ફુરતિ નેત્રમ્ મે યથા રૌતિ વિહઙ્ગમઃ ।
ધ્રુવમ્ મે પુત્રકેનાદ્ય વિયોગઃ સમુપસ્થિતઃ ।1।
યથા ચાઙ્ગાનિ સીદન્તિ વેપતે હૃદયઞ્ ચ મે ।
ધ્રુવં પુત્રવિયોગો ઽદ્ય દારુણઃ સમુપસ્થિત ઇતિ ।2।
સ્વ રોય્ 77,5 - 80,81
[35] સ એવમ્ અનર્થશતસહસ્રાણિ ચિન્તયન્ સીદમાનાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગઃ । વેપથુર્ અપ્રગલ્ભપદસઞ્ચારઃ કથઞ્ચિદ્ રાજગૃહમ્ અનુપ્રવિષ્ટો યાવચ્ છૃણોતિ મહાજનકાયસ્ય ક્રન્દનશબ્દં । સ તમ્ આક્રન્દનશબ્દમ્ અનુસરન્ વીથીમ્ અવતીર્ણો યાવત્ પશ્યતિ મહાજનકાયં રાક્ષસોપદ્રુતમ્ ઇવ નગરં વિયોગદુઃખાભ્યાહતં ક્રન્દમાનં તેન સમ્મુખાગતો ઽન્યતમઃ પુરુષઃ પૃષ્ટઃ । ભોઃ પુરુષ કિમ્ ઇદમ્ ઇતિ । સ ચ તન્ ન જાનાતિ યથાયમ્ એવાસૌ દિવાકરઃ સાર્થવાહ ઇતિ । તેનાખ્યાતં દિવાકરસ્ય સાર્થવાહસ્ય પુત્રઃ સુવર્ણવર્ણો નામ કુમારો ઽત્યન્તં રૂપાદિગુણસમ્પદા યુક્તસ્ તેન કિલોદ્યાને કાશિસુન્દરી દારિકા પ્રઘાતિતેત્ય્ અવિચાર્યૈવ વધાય પરિત્યક્તો રથ્યાવીથીચત્વરશૃઙ્ગાટકેષ્વ્ અણુશ્રાવ્યતે । ન ચિરાદ્ એવ મહાશ્મશાનં નીત્વા પ્રઘાત્યત ઇતિ । તચ્ છ્રુત્વા દિવાકરઃ સાર્થવાહઃ પુત્રવિયોગદુઃખાભ્યાહતઃ સહસૈવ મૂર્ચ્છિતો ભૂમૌ નિપતિતઃ । તતો જલાભિષેકપ્રત્યાગતપ્રાણ ઉત્થાય બાષ્પોર્મિતરઙ્ગાપૂર્યમાણવદનકમલઃ સમ્ભ્રાન્તઃ સ નિરીક્ષમાણ હા કતરેણ પથા સુવર્ણવર્ણઃ કુમારો નીતો ભવિષ્યતીતિ । વીથીમધ્યેન ત્વરિતત્વરિતં સંપ્રસ્થિતઃ । યાવત્ પશ્યતિ તાવત્ પશ્યતિ ભાર્યાં મુક્તકેશીમ્ ઉભાભ્યાં પાણિભ્યામ્ ઉરસ્ તાડયન્તીં આર્તસ્વરં તત્ તદ્વિલપન્તીં સુતવિયોગજાં દુઃખાં તીવ્રાં ખરાં કટુકામ્ અમનઆપાં વેદનાં વેદયમાનાં દૃષ્ટ્વા ચ પુનસ્ તીવ્રમન્યૂપરુદ્ધગદ્ગદાયમાનકણ્ઠો બાષ્પામ્બુપરિપ્લુતેક્ષણસ્ તસ્યાઃ સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તઃ ।
સ્વ રોય્ 81,2 - 83,5
[36] સા તં દૃષ્ટ્વા દ્વિગુણતરશોકશલ્યાભ્યાહત બાષ્પોર્મ્મિતરઙ્ગાપૂર્યમાણવદનકમલા સસમ્ભ્રમા ત્વરિતં ત્વરિતમ્ ઉત્થાય તસ્ય પુરત આત્માનં ક્ષિપ્તવતી । સા તતો દિવાકરેણ સાર્થવાહેનાર્તસ્વરં ક્રન્દમાના પરિષ્વજ્યોત્થાપિતા । સા તસ્ય પાદયોર્ નિપત્યોવાચ । સાર્થવાહં પરિત્રાયસ્વ પરિત્રાયસ્વ પુત્રભિક્ષામ્ મે ઽનુપ્રયચ્છેત્ય્ આહ ચ ।
મન્દભાગ્યાં નિરાનન્દા મામ્ આશ્વાસય સાંપ્રતં ।
વિયુજ્યમાનાં પુત્રેણ વિરુદન્તીં સુદુઃખિતાં ।1।
યસ્ય જન્મનિ તે સ્વામિન્ આનન્દઅઃ પરમો ઽભવત્ ।
સ એવ મારણાયાદ્ય નીયતે વલ્લભઃ સુતઃ ।2।
વિનીતઃ પેશલો દક્ષો નૈકશાસ્ત્રવિશારદઃ ।
રૂપેણાનુપમેયશ્ ચ નીયતે પણ્ડિતઃ સુતઃ ।3।
છિદ્યતે કુલવંશસ્ તે ભિદ્યતે કુલમેથિકા ।
કુલોદ્યોતકરઃ શ્રીમાન્ દીપો નિર્વાપ્યતે તવ ।4।
એતદ્ ધૃદય સર્વસ્વમ્ એતત્ પ્રીતિનિબન્ધનં ।
એતન્ નેત્રામૃતં નૄણાં નીયતે વધ્યઘાતકૈઃ ।5।
સર્વમ્ એતદ્ ધિ ક્રિયતે એતચ્ ચક્ષુર્ નિરુધ્યતે ।
પુત્રાભિધાનં હૃદયં એતદ્ ઉત્પાટ્ય નીયતે ।6।
તચ્ છીઘ્રં ક્રિયતાં યત્ન[ઃ] સુતસ્ય પરિમુક્તયે ।
સર્વસ્વમ્ અપિ દત્ત્વાદ્ય પુત્રં માઞ્ ચ વિમોચય ।7।
ઋધ્યન્તુ તવ સઙ્કલ્પા ઋધ્યત્વ્ આશાસિતુમ્ મનઃ ।
અપ્ય્ એવ તઞ્ ચ જીવન્તં દ્રક્ષ્યામિ તવ પુત્રકમ્ ઇતિ ।8।
સ્વ રોય્ 83,5 - 86,87
[37] અથ દિવાકરઃ સાર્થવાહઃ પુત્રવિયોગશોકદુઃખાભ્યાહતો ઽપિ ધૈર્યમ્ અવલંબ્ય ચિત્તેન કૃતકરપુટઃ પૌરાન્ ઉવાચ ॥ ભોઃ ભોઃ પૌરાઃ શ્રૂયતાં કથન્ નામ યુક્તં ભવતામમેદં વ્યસનમ્ ઉપસ્થિતમ્ ઉપેક્ષિતું । કથમ્ અટવ્યામ્ ઇવાવિચાર્ય નગરમધ્યેન યુષ્માકં પશ્યતામ્ એવ પ્રકાશગુણો ઽપિ મે કુમારો વધાય નીયતે । કથમ્ અલ્પોત્સુકાસ્ તિષ્ઠથ । કથં પ્રતીકારવિર્ધિર્ ન ચિન્ત્યતે । કથં કુમારસ્ય મુક્તયે ન પ્રયત્નધ્વમ્ ઇતિ । તે કથયન્તિ સાર્થવાહ ઈદૃશો ઽયં કુમારો ગુણવાંસ્ તવૈવૈઅક્સ્યેદં વ્યસનમ્ અપિ તુ સર્વેષામ્ એવાસ્માકં કિન્ તૂપાયન્ ન પશ્યામઃ કુમારસ્ય પ્રતિમુક્તયે । યેનૈવ વિષણ્ણામનસસ્ તિષ્ઠામ ઇતિ । દિવાકરઃ સાર્થવાહઃ કથયતિ । ભવન્તઃ પરિજ્ઞાત એવ યુષ્માભિર્ અયં કુમારો યથાત્યન્તં કારુણિકો મહાત્મા ધર્મકામઃ સત્ત્વવત્સલઃ । ચિત્તમ્ અપ્ય્ અયમ્ ઈદૃશે ઽકાર્યે ન સમર્થ ઉત્પાદયિતું પ્રાગ્ એવાચરિતું । તતઃ કુમારસ્ય પ્રવિચારણાર્થં યત્ન આરભ્યતાં । યદિ કુમારઃ પ્રવિચાર્યતે નિયતમ્ અસ્માદ્ વ્યસનાત્ પરિમુચ્યતે । યૂયઞ્ ચ સાધવઃ સર્વજનસાધારણાસ્ તદ્ યુષ્માકં વિજ્ઞાપયતાં ન કશ્ચિદ્ દોષો દૃશ્યતે । નાન્યત્ર મય્ય્ અનુકમ્પા દર્શિતા ભવતિ । સાધુત્વાત્ ગુણાનુરાગિત્વઞ્ ચ પ્રકાશિતં ભવતિ । યત્ કારુણ્યચિત્તં પર્યુપસ્થાપ્ય ગત્વા રાજા વિજ્ઞપ્યતાં । તન્મન્ત્રિણો વા કદાચિચ્ ચ તે ઽર્થરુચિત્વાત્ સુયુક્તમ્ અપિ યુષ્મદ્વચનમ્ અન્યથા ન મનયન્તિ । અહઞ્ ચ પુત્રવિયોગેનાત્યન્તં વ્યથિતઃ । તતઃ સર્વસ્વમ્ અપિ મદીયં દત્ત્વા તથા પ્રસાદઃ કરણીયો યથા કુમારઃ પ્રવિચાર્યત ઇતિ ।
સ્વ રોય્ 87,1 - 89,3
[38] પ્રજ્ઞાતો ઽસૌ સાર્થવાહઃ કૃતમિત્રશ્ ચ । તેષુ વચનાત્ કુમારગુણાનુરાગાચ્ ચાભ્યુપગતં તતઃ તૈઃ પ્રવીણા વ્યવહારિણઃ પૌરિકા રાજકુલં પ્રેષિતા ઉક્તાશ્ ચ । સ ચેદ્ અદ્ય કુમારઃ પુનર્ નિપુણતરં પ્રવિચાર્યતે વયમ્ અપિ રાજ્ઞઃ સુવર્ણલક્ષમ્ અનુપ્રયચ્છામ ઇતિ । તતસ્ તે પૌરિકા વ્યવહારિણઃ કરણમણ્ડપઙ્ગતાઃ પ્રચણ્ડેન ચામાત્યેન દૂરત એવ દૃષ્ટા ઉક્તાશ્ ચ ભવન્તઃ કિમ્ આગમનપ્રયોજનમ્ ઇતિ । તૈર્ આખ્યાતં રાજગૃહનિવાસિનશ્ ચ પૌરા એવં વિજ્ઞપયન્ત્ય્ અયં સુવર્ણવર્ણઃ કુમારો ઽત્યર્થં રૂપૌદાર્યસમ્પદા યુક્તત્વાન્ મહાજનવલ્લભશ્ ચેદ્ અસ્ય વિયોગાદ્ રાજગૃહનિવાસિનો જનકસ્ય મહતી પીડા । ધર્માભિરતત્વાદ્ વિનયાદિગુણોપેતત્વાચ્ ચાસ્ય ન કશ્ચિદ્ એનમ્ અપરાધમ્ અભિશ્રદ્દધાતિ । તદ્ વયં સુવર્ણલક્ષમ્ અનુપ્રયચ્છામઃ । દિવાકરશ્ ચ સાર્થવાહઃ સર્વસ્વમ્ અસ્મદ્વિજ્ઞપ્ત્યા સુવર્ણવર્ણઃ કુમારઃ પ્રતિનિવર્ત્ય પુનર્ નિપુણતરં પ્રવિચાર્યતામ્ એવં કૃતે ચાસ્માકં વિજ્ઞાપ્તિસાકલ્યં કૃતં ભવતિ । રાજ્ઞશ્ ચ કોષઃ સમ્વર્દ્ધિતો ભવતિ ।
સ્વ રોય્ 89,3 - 91,5

[39] પ્રચણ્ડો ઽમાત્યઃ શ્રુત્વા રુષિતઃ કથયતિ । ભવન્તઃ કિમ્ અત્ર ન વિચારિતં યદ્ ભૂયો વિચાર્યતે યચ્ ચ કથયત રાજકોશ એષ સંવર્દ્ધિતો ભવતીતિ । તત કિં વયમ્ અન્યાયોપાત્તૈર્ દ્રવ્યૈ રાજકોશં સમ્વર્દ્ધયિષ્યામઃ । ન ચ યુષ્માભી રાજ્ઞો ઽભિપ્રાયો ઽવબુદ્ધઃ । સર્વથા યૂયમ્ અવશ્યં વૈશાલકાનાં પ્રયોગેણાસ્ય રાજ્ઞો ઽનર્થઙ્ કર્ત્તુકામા યેનૈવમ્ ઉપાયેનાસ્ય રાજ્ઞો ઽવર્ણં નિશ્ચારયિતુમ્ ઇચ્છથ । અન્યાયકાર્ય્ એવ રાજા યદ્ એવમ્ અવિચાર્યં જનપદં વિનાશયતીતિ । તેન તે નિર્ભર્ત્સિતાઃ । સ તાન્ નિર્ભર્ત્સયિત્વા ચત્વારો ઽસ્ય કૃતાન્તપુરુષસદૃશાઃ સન્તિ મનુષ્યા અતિરૌદ્રકર્માણઃ સતતાભ્યાસવશાન્ નિર્ઘૃણીકૃતસન્તાના નિષ્કરુણાસ્ તાન્ આહૂય કથયતિ । ગચ્છત શીઘ્રં વધ્યઘાતકાન્ અધિતિષ્ઠત । અસ્માદ્વચનાચ્ચ વક્તવ્યા શીઘ્રમ્ એનં નગરાન્ નિષ્કાસ્ય યથા સન્દિષ્ટેન વિધિના પ્રઘાતયત । ન ચ યુષ્માભિર્ માં મુક્ત્વા રાજાનમ્ વાનયસ્ય કસ્યચિદ્ વચનેનાયં મોક્તવ્યઃ । એવં હિ કુર્વતાં શ્રેયો ઽન્યથાહં ભવતામ્ મહામરાર્યાદાબન્દઙ્ કરોમીતિ । એવં સ્વામિન્ન્ ઇતિ તે રાજપુરુષાસ્ તસ્ય પ્રતિશ્રુત્ય ખડ્ગપાણયઃ સંપ્રસ્થિતાસ્ ।
સ્વ રોય્ 91,5 - 93,4

[40] તે વધ્યઘાતકા વ્યાક્ષેપશતાનિ કુર્વાણાઃ શૈનઃ શૈનઃ સુવર્ણવર્ણં કુમારં રથ્યાવીથીચત્વરશૃઙ્ગાટકેષ્વ્ અનુશ્રાવયન્તઃ પરિભ્રામયન્તો ઽહો વત કુમારસ્ય કેચિત્ મોચયિતારો ભવિષ્યન્ત્ય્ અપ્ય્ એવં વયમ્ ઈદૃશમ્ અકાર્યં ન કુર્મ ઇતિ । તે રાજપુરુષા નિકૃષ્ટખડ્ગપાણયસ્ સમ્પ્રાપ્તા તૈસ્ તેષામ્ વધ્યઘાતકાનાં યથા સન્દિષ્ટમ્ આખ્યાતં । ઉક્તાશ્ ચ યદ્ય્ એનં શીઘ્રં નગરાન્ નિષ્ક્રામ્ય યથા સન્દિષ્ટેન વિધિના ન પ્રઘાતયત । વયં યુષ્માન્ સામ્પ્રતમ્ એવ પ્રઘાતયામ ઇતિ । તે તાન્ અતિસેકનિકૃષ્ટાન્ ખડ્ગવ્યગ્રષ્ટાન્ યમપુરુષાન્ ઇવાલોક્ય સંત્રસ્તાસ્ તતો મરણભયભીતાશ્ ચિન્તયિતું પ્રવૃત્તાઃ હા કષ્ટં ન કેનચિત્ કુમારસ્ય પરિત્રાણં કૃતં । સાંપ્રતમ્ અસ્માભિર્ એવ પ્રઘાતયિતવ્યો ભવિષ્યતીતિ । બાષ્પામ્બુપરિપ્લુતેક્ષણૈસ્ તૈ રાજપુરુષૈર્ અધિષ્ઠિતાઃ સુવર્ણવર્ણં નગરાન્ નિષ્ક્રામયિતુમ્ આરબ્ધાઃ ।
સ્વ રોય્ 93,4 - 96,5
[41] તઞ્ ચ નગરાન્ નિષ્કાસ્યમાનમ્ આલોક્યાનેકાનિ પ્રાણિશતસહસ્રાણિ એકરવેણોચ્ચૈર્ વિક્રોષ્ટુમ્ આરબ્ધાનિ હા કષ્ટમ્ એષ । દિવાકરઃ સાર્થવાહઃ સર્વસ્વેન વિયુજ્યતે । એષ દિવાકરસ્ય સાર્થવાહસ્ય માતૃકાવઙ્શશ્ છિદ્યતે । એષ દિવાકરસ્ય સાર્થવાહસ્ય કુલપ્રદીપો અન્તર્ધાપ્યતે । એષ દિવાકરસ્ય સાર્થવાહસ્ય કુલનન્દનો ઽન્તદ્ર્ઘાપ્યતે । એષ દિવાકરસ્ય સાર્થવાહસ્ય કુલચૂડામણિરપહ્રિયતે । એષ દિવાકરસ્ય સાર્થવાહસ્ય ચક્ષુર્ નિરુધ્યતે । એતદ્ દિવાકરસ્ય સાર્થવાહસ્ય કુલવિભૂષણમ્ અપહ્રિયતે । એતદ્ દિવાકરસ્ય સાર્થવાહસ્ય હૃદયમ્ ઉતપાટ્યતે । અમી દિવાકરસ્ય સાર્થવાહસ્ય મૂર્તિમન્તઃ પ્રાણા અપહ્રિયન્તે । હા કષ્ટં કથં નામ કુમારો ઽટવ્યામ્ એવં પરિભ્રામ્ય નિષ્કાસિતો ન કેનચિદ્ અસ્ય પરિત્રાણં કૃતં । એષ સામ્પ્રતં રાજગૃહાન્ નગરાચ્ ચન્દ્રમા મૃત્યુરાહુણા ગ્રસ્યતે । એષ રાજગૃહનગરનભસ્તલદિવાકરો ઽસ્તઙ્ગચ્છતિ । એતદ્ રાજગૃહનગરનિવાસિનાં પૌરાણાં નેત્રામૃતમ્ અદર્શનપથે વ્યવસ્થાપ્યતે । એતદ્ રાજગૃહનગરનિવાસિનાં પૌરાણાં પ્રીતિનિબન્ધનં વિલુપ્યતે । એતદ્ રાજનગૃહનગરનિવાસિનાં પૌરાણાં વિભૂષણમ્ અપહ્રિયતે । એષ રાજગૃહનગરનિવાસિનાં પૌરાણાં ચૂડામણિર્ અપહ્રિયતે । એષ રાજગૃહનગરનિવાસિનાં પૌરાણાં હૃદયવલ્લભો વિનાશાય નીયતે । કમ્ ઇદાનીં રાજગૃહનિવાસિનઃ પૌરા અનિમિષમ્ અવલોકયિષ્યન્તિ । કમ્ ઇદાનીં દૃષ્ટ્વા પ્રીતિમનસો ભવિષ્યન્તીતિ નિરાશીભૂતાઃ ॥
સ્વ રોય્ 96,5 - 99,2
[42] પ્રચણ્ડસ્યામાત્યસ્યાન્યતયમેન પુરુષેણાગત્ય નિવેદિતં । નિઃકાસિતઃ સુવર્ણવર્ણઃ કુમારો રાજગૃહાન્ નગરાદ્ ઇતિ । સ શ્રુત્વા પ્રીતિમનાઃ સમ્વૃત્તઃ । તતસ્ તે પૌરિકા વ્યવહારિણસ્ તચ્ છ્રુત્વા નિરાશીભૂતાસ્ તૈર્ આગત્ય તેષાં પૌરાણામ્ એતત્ પ્રકરણં વિસ્તરેણાવેદિતં । તચ્ છ્રુત્વા તે ઽપિ પૌરા નિરાશીભૂતાઃ । સમુદ્વિગ્નાઃ પરસ્પરમ્ ઊચુઃ । ભવન્તો ઽપિ કલિરાજેન તાદૃશઃ પિતા ધાર્મિકો ધર્મરાજા જીવિતાદ્ વ્યવરોપિતઃ । ઇદાનીમ્ આરબ્ધ એવંવિધાન્ અપિ પ્રખ્યાતગુણાન્ મહાજનવલ્લભાન્ પુરુષવિશેષાન્ અસંદૃશ્યાન્ પ્રઘાતયિતું । અહો નૈર્ઘૃણ્યમ્ અહો ગુણાજ્ઞતા । અહો ઽવિશેષજ્ઞતા મન્ત્રિણાં યો નામૈવમ્ અત્યન્તરૂપૌદાર્યસમ્પન્નત્વાચ્ ચ વિનીતત્વાચ્ ચ પૂજામ્ અર્હતિ સ એવ ગુણવાન્ પુરુષવિશેષઃ કથમ્ અવિચાર્ય બધાય પરિત્યજ્યતે । અથવા કાલ એવાયમ્ ઈદૃશઃ સમુપસ્થિતો યદ્ અસન્તો વિવર્દ્ધન્તે । એવં ગુણયુક્તસ્ય જનસ્યૈવંવિધો વિયોગો ભવિષ્યતીતિ । કાલોપકર્ષ્ય દૌરાત્મ્યમ્ ઉદ્ભાવયન્તો દિવાકરસ્ય સાર્થવાહસ્ય એતત્ પ્રકરણં વિસ્તરેણાખ્યાતવન્તઃ ।
સ્વ રોય્ 99,2 - 101,102
[43] તચ્ છ્રુત્વા વિહતાશો દિવાકરઃ સાર્થવાહસ્ તીવ્ર શોકદુઃખાભ્યાહતો મૂર્ચ્છિતો ભૂમૌ પતિતઃ । તતો જલપરિષેકપ્રત્યાગતપ્રાણો વિષણ્ણમના નિરાનન્દઃ સાંપ્રતં પુત્રકો મે પ્રઘાત્યત ઇતિ । ઉચ્ચૈર્ વિક્રોષ્ટુમ્ આરબ્ધઃ ।
લોચનાનન્દ હા પુત્ર હા મે કુલવિભૂષણ ।
મગ્દભાગ્યસ્ય મે તાત નિરાક્રન્દઃ પ્રપાત્યસે ।1।
વિમુહ્યતે મે હૃદયં ભ્રમન્તિ ચ દિશો ઽધુના ।
ત્વદ્વિયોગાગ્નિસંતપ્તં દહ્યતે વત મે મનઃ ।2।
પણ્ડિતસ્ય વિનીતસ્ય કારુણ્યનિરતસ્ય ચ ।
હા કથં દારુણં તાત તવ વ્યસનમ્ આગતં ।3।
ત્વજ્જન્મજનિતાં પ્રીતિં પુત્ર પ્રાપ્યાતુલામ્ અહં ।
સત્પુત્ર ત્વદ્વિયોગેન સોકાગ્નૌ પતિતઃ પુનઃ ।4।
નિર્ઘૃણાશ્ ચાવિશેષજ્ઞા અહો રાજ્ઞો ઽસ્ય મન્ત્રિણઃ ।
યૈર્ એવં વિનયોપેતસ્ ત્વં પુત્ર ન વિચારિતઃ ।5।
અહો નૃપતિના તેન નૈર્ઘૃણ્યં પ્રકાશિતં ।
યેનૈવમ્ અવિચાર્યાદ્ય પરિત્યક્તો ઽસિ પુત્રક ।6।
વિશેષો ધિક્ સાધુજનો નૂનમ્ અસ્તઙ્ગતો હૃદિ ।
ગુણવાન્ અપિ યત્ પુત્ર નિરાક્રન્દઃ પ્રઘાત્યસે ।7।
તત્ કિં વિપ્રોષિતાઃ સર્વા નગરસ્યાસ્ય દેવતાઃ ।
ઘાત્યમાનમ્ ઉપેક્ષન્તે યદ્ એવં ગુણિનં જનં ।8।
સેન્દ્રાઃ સલોકપાલાશ્ ચ દેવા યે ચ મહર્દ્ધિકાઃ ।
અનુકમ્પામ્ ઉપાદાય તે મે રક્ષન્તુ પુત્રકં ।9।
સિદ્ધવ્રતા મહાત્માનો મુનયઃ સન્તિ યે ઽધુના ।
તે ઽનુકમ્પાં પુરસ્કૃત્ય પરિરક્ષન્તુ મે સુતમ્ ઇતિ ।10।
સ્વ રોય્ 102,1 - 105,4
[44] તસ્ય બુદ્ધિર્ ઉત્પન્ના કિમ્ અર્થમ્ અહં વિષીદામિ યન્ ન્વ્ અહં બુદ્ધં ભગવન્તં સકલજગદ્ એકબાન્ધવં મહાકારુણિકં સમુનસ્મરેયં સ હિ ભગવાન્ અનાથાનાન્ નાથઃ । અત્રાણાનાં ત્રાણં । અશરણાનાં શરણં । અપરાયણાનાં પરાયણં । તથા હિ તેન ભગવતા કૃચ્છ્રસઙ્કટસમ્બાધપ્રાપ્તા બહવઃ સત્ત્વાસ્ તેભ્યસ્ તેભ્યો મહાભયેભ્યઃ પરિમોચિતા । તથા મહાસમુદ્રમ્ અધ્યગતા વણિજો મકરસ્ય ભયસન્ત્રસ્તાઃ સમનુસ્મરણમાત્રેણૈવ તસ્માન્ મરણભયાત્ પરિત્રાતાઃ । તથા નૈક પુરુષઘાતકેનૈકરભસેનોદ્યતશસ્ત્રેણાઙ્ગુલીમાલેન ઘાત્યમાના તજ્જનની તસ્માજ્ જીવિતોપચ્છેદભયાત્ પરિત્રાતા । તથા ચ પૂર્વજન્મવૈરાનુબન્ન્ધસામર્થ્યાદ્ અનેકપ્રાણિશતસહસ્ત્રોપઘાતથમ્ અભિપ્રજ્વાલિતક્રૂરહુતાશનસ્ય માનુષમાંસરસાસ્વાદલોભાત્ શ્રવલ્લાલાવલેલિહાન_જિહ્વા_વિકટદીર્ઘતીક્ષ્ણદંષ્ટ્રાકરાલભીષણમુખસ્ય યક્ષસ્યાહારાર્થમ્ ઉપનામિતસ્ તદ્વદ્વનસમીપસ્થો હસ્તક આટવકસ્ તસ્માન્ મરણભયાત્ પરિત્રાતા ॥ સમર્થઃ સ ભગવાન્ મે પુત્રમ્ અસ્માત્ સઙ્કટાત્ પરિમોચયિતું । યન્ ન્વ્ અહં તમ્ એવ ભગવન્તં મહાકરુણિકં પર્મવત્સલસ્વભાવં સમનુસ્મરેયમ્ ઇતિ । સમીપસ્થમ્ અન્યતમ્ ઉપાસકં પૃષ્ટવાન્ ઇદાનીં ભગવાન્ કુત્ર વિહરતીતિ । તતો ઽસવ્ ઉપાસકો ભગવન્તમ્ અનુસ્મૃત્ય બાષ્પોપરુધ્યમાનગદ્ગદકણ્ઠમ્ ઉવાચ । સાર્થવાહઃ
યઃ સાર્થવાહો લોકસ્ય યો લોકે સુખદાયકઃ ।
નિર્વૃતઃ સ મહાશાસ્તા સર્વલોકૈકબાન્ધવઃ ।1।
યઃ પ્રદીપો ઽપ્રદીપાનાં શરણં યઃ પરાયણં ।
નિર્વૃતઃ સ જિનો લોકે દીપઃ સ્નેહક્ષયાદ્ ઇતિ ।2।
સ્વ રોય્ 105,4 - 111,2
[45] તચ્ છ્રુત્વા દિવાકરઃ સાર્થવાહો ભગવદ્વિયોગાદ્ દ્વિગુણીકૃતશોકશલ્યાભ્યાહતો મૂર્ચ્છિતો ભૂમૌ નિપપાત । તતો જલપરિષેકપ્રત્યાગતપ્રાણ ઉત્થાય યસ્યાં દિશિ ભગવાન્ પરિનિર્વૃતસ્ તદભિમુખો ઉચ્ચૈર્ વિક્રોષ્ટુમ્ આરબ્ધઃ ।
હા ધર્મરાજ સર્વજ્ઞ દોષારિગણસૂદન ।

અનાથં જનમુત્સૃજ્ય લોકનાથ ગતો ઽસિ કિં ।1।
હા વિભો ખ્યાતચારિત્ર સર્વસત્ત્વૈકબાન્ધવ ।
સર્વયોગાવિસંયુક્ત નિર્વાણપથદેશક ।2।
હા કથં વત લોકો ઽયમ્ અવિદ્યાવૃતલોચનઃ ।

ત્વયા નાથેન રહિતઃ સંસારે વિભ્રમિષ્યતિ ।3।
પરાનુકમ્પશૌટીર્યે ત્વયિ નિર્વૃતિમ્ આગતે ।
અનાથઃ ખલ્વ્ અયં લોકઃ કં નાથં સંશ્રયિષ્યતિ ।4।
યે ચ તે ધર્મતો જાતા વિનેયજનપુત્રકાઃ ।
ત્વયા વિહીનાસ્ તે સર્વે કરિષ્યન્તિ કમ્ આશ્રયં ।5।
બહૂનાં સફલામ્ આશાં કૃત્વા દુઃખનિષૂદન ।
વિહતાશં જનં કૃત્વા કામ્ આશાં ત્વં ગતો મુને ।6।
યદિ પૌરાઃ સમેષ્યન્તિ ત્વદ્વાક્યશ્રવણોત્સુકા ।
કો નુ વક્ષ્યતિ સદ્ધર્મમ્ અધુના નિર્વૃતે ત્વયિ ।7।
હા હતો ઽયમ્ અન્ય લોકો લોકઃ સામરકિન્નરઃ ।
સુદુલ્લર્ભેન નાથેન વિયુક્તો યત્ત્વયા મુને ।8।
કથન્ નામ કરિષ્યન્તિ પ્રાણિનો ધર્મલાલસાઃ ।
શ્રુત્વા તવૈકનાથસ્ય નિર્વાણં શાસનાપ્રિયાઃ ।9।
કરુણૈકરસમ્ ધીરં ત્વામ્ આશ્રિત્યાનુકમ્પકં ।
યે ગુણાઃ સમવાપ્યન્તે કસ્ તન્ ભૂયો ન ઽભિધાસ્યતિ ।10।
કથન્ નામ ત્રિલોકાર્થે સમુત્પાદ્ય મહાકૃપાં ।
કૃપાલોકતત્વજ્ઞ ત્વં હ્ય્ ઉપેક્ષાં સમાશ્રિતઃ ।11।
કષ્ટં ભો ગુણરત્નાઢ્યા કલ્પકોટિસમાહિત ।
મૃત્યુપાતાલમ્ આસાદ્ય ધર્મનૌર્ વિનિપાતિતા ।12।
કષ્ટં ભો યદ્ અવિદ્યાન્ધો બુદ્ધદૈશિકવર્જિતઃ ।
લોકો ઽયં જન્મકાન્તારે પ્રણષ્ટં શ્રયમ્ એષ્યતિ ।13।
મહતી વતલોકાનાં પરિહાણિર્ ઉપસ્થિતા ॥
બુદ્ધરત્નેન મહતા વિયુક્તાનામ્ ઇહાધુના ।14।
ત્વયા ભિક્ષુગણં શૂન્યં ઋષભેનેવ ગોગણં ।
કથં ન વિદુષાં દૃષ્ટ્વા હૃદયન્ ન વિદીર્યતે ।15।
ભક્ત્યાનતોત્તમાઙ્ગા હિ કસ્ય ભૂયો દિવૌકસઃ ।
શિરસા ધારયિષ્યન્તિ પદાગ્રવિહિતં રજઃ ।16।
સર્વસત્ત્વસમા પ્રાપ્તા નૃશંસા ખલ્વ્ અનિત્યતા ।
યયા ત્વય્ય્ અપિ નામાદ્ય પક્ષપાતો ન દર્શિતઃ ।17।
અષ્ટાઙ્ગમાર્ગ્ગભૈષજ્યક્લેશવ્યાધિચિકિત્સતઃ ।
મહાકારુણિકઃ શાસ્તા વૈદ્યરાજો નિપાતિતઃ ।18।
હા નૃશંસમ્ અતિક્ષિપ્રં નિર્વૃતો લોકનાયકઃ ।
અન્ધભૂતસ્ય લોકસ્ય ચક્ષુર્દાતા હ્ય્ અનુત્તરઃ ।19।
નિર્વૃતે ત્વયિ કો મે ઽદ્ય પુત્રરત્નમ્ અનાગસં ।
ઘાત્યમાનમ્ ઇહાગત્ય સહસા મોચયિષ્યતિ ।20।
ત્રાતરિ ત્વય્ય્ અનાથાનાં ગતે તુ પરમાઙ્ ગતિમ્ ।
હા જાતઃ સાંપ્રતમ્ અહં નિરાશઃ સુતજીવિતે ।21।
અદ્ય મે તત્ સુવિહિતં યત્ ત્વયોક્તં મહાત્મને ।
સર્વૈઃ પ્રિયૈર્ વિનાભાવો ભવતીત્ય્ ઉત્તમં વચ ઇતિ ।22।
સ્વ રોય્ 111,2 - 115,2

[46] સ એવમ્ બહુવિધ પરિદેવ્ય તમ્ ઉપાસકમ્ ઉવાચ । ભોઃ કશ્ચિન્ મહાશ્રાવકો ઽપિ તાવત્ તસ્ય ભગવતો ઽવશિષ્યતે । કસ્ય ભગવાન્ શાસનમ્ અનુપરીક્ષ્ય પરિનિર્વૃત ઇતિ । તતસ્ તેનોપાસકેનોક્તં સાર્થવાહ શ્રૂયતે ભગવાન્ સ્થવિરમહાકાશ્યપસ્ય શાસનમ્ અનુપરીક્ષ્ય પરિનિર્વૃતઃ । સ્થવિરમહાકાશ્યપો ઽપિ ભગવદાજ્ઞયૈવ સ્થવિરાનન્દસ્ય શાસનમ્ અનુપરીન્દ્ય પરિનિર્વૃતઃ । સ ઇદાનીં સ્થવિરાનનન્દો મહાત્મા શાસનધૂર્ધરઃ । સ ઇદાનીં તથાગત ઇવ કારુણ્યાત્ તાંસ્ તાન્ ગ્રામનગરનિગમપલ્લીપત્તનાદીન્ ગત્વા વિનેયં જનાનુગ્રહં કરોતિ । તથાનવરોપિતકુશલમૂલાનાં સત્ત્વાનાં કુશલમૂલાવરોપણઙ્ કરોતિ । સમુચિતકુશલસન્તતીનાં પરિપાચનઙ્ કરોતિ । પરિપક્વકુશલમૂલસન્તતીનાં પરિમોચયતિ । તથા ક્લેશવ્યાધિગ્રસ્તાનાં સત્ત્વાનાં ધર્મદેશનાભૈષજ્યપ્રદાનેન વિચિકિત્સં કરોતિ સુવૈદ્યવત્ । ક્લેશાન્ધકારાવષ્ટબ્ધાનાં સત્ત્વાનાં સદ્ધર્મ્દેશનારશ્મિનિકરેણ ક્લેશાન્ધકારં વિધમયતિ સૂર્યવત્ । વચનકરસમૂહેન વૈનેયકુમુદવનપ્રબોધનં કરોતિ ચન્દ્રવત્ । વૈનેયકોટ્ટરાજસહસ્ત્રાણિ સદ્ધર્મદેશનયા સમનુશાસ્તિ ચક્રવર્ત્તિવત્ । સ્વપ્રજ્ઞપ્રતિભાનનાદેન કુતીર્થ્યમૃગગણવિદ્રાવણઙ્ કરોતિ સિંહવત્ । સમુપદેશવૈનેયસાર્થનિસ્તારણં કરોતિ દૈશિકવત્ । સદ્ધર્મપાણ્યાવતારણં કરોતિ સાર્થવાહવત્ । કુશલબીજપ્રરોહણં કરોતિ મહામેઘવત્ । હિતાહિતોપદેશં કરોતિ માતાપિતૃવત્ । અદાન્તાન્ સત્ત્વાન્ દમયત્ય્ અમુક્તાન્ મોચયત્ય્ અનાશ્વસ્તાન્ આશ્વસયત્ય્ અપરિનિર્વૃતાન્ પરિનિર્વાપયતિ । તથા કૃચ્છ્રસઙ્કટસમ્વાધપ્રાપ્તાન્ સત્ત્વાન્ મહાભયેભ્યો મોચયતિ । સંક્ષેપાત્ સ મહાત્મા બુદ્ધકાર્યઙ્ કરોતિ । તમ્ એવ સમનુસ્મર । સમર્થઃ સ તે ઽદ્ય સુતમ્ અસ્માત્ સઙ્કટાત્ પરિમોચયતુમ્ ઇતિ ।
સ્વ રોય્ 115,2 - 118,4
[47] તચ્ છ્રુત્વા દિવાકરઃ સાર્થવાહો ગતપ્રત્યાગતપ્રાણ ઇવ સસંભ્રમસ્ તમ્ ઉપાસકમ્ ઉવાચ । કુત્રેદાનીં સ આનન્દો વિહરતીતિ । તેનોક્તં સાર્થવાહ શ્રુતં મયા સ્થવિરાનન્દ એતર્હિ વૈશાલ્યામ્ વિહરત્ય્ આમ્રપાલીવન ઇતિ । અથ દિવાકરઃ સાર્થવાહઃ સહસૈવોત્થાય જાનુમણ્ડલે પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન વૈશાલી તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય સુતવિયોગશોકદુઃખાભ્યાહતો બાષ્પોર્મિતરઙ્ગાપૂર્યમાણવદનકમલઃ સાશ્રુપર્યાકુલેક્ષણસ્ તીવ્રેણાશયેન સ્થવિરાનન્દમ્ આયાચિતું પ્રવૃત્તઃ ॥
યદિ ત્વં પરમાચાર્ય સત્ત્વાશયવિદુત્તમઃ ।
આશયાનુશયં જ્ઞાત્વા ઇમમ્ અભ્યર્થનાં શૃણુ ।1।
નિર્વૃતો ભગવાન્ બુદ્ધઃ શિષ્યાશ્ ચાસ્ય મહર્દ્ધિકાઃ ।
અવશિષ્ટસ્ ત્વમ્ એકો હિ તેષાં શાસનવર્ધનઃ ।2।
ત્વમ્ સમાશ્વાસભૂતોભૂતો ઽસ્ય જગતસ્ ત્વં પરાયણઃ ।
વ્યવલોક્યાધુના કાર્યં સર્વસત્ત્વહિતં ત્વયા ।3।
તદ્ અદ્યૈવંવિધે નાથે તિષ્ઠત્ય્ આરક્ષકે ત્વયિ ।
નિરાક્રન્દઃ સુતો ઽસ્માકં કથમ્ એવં પ્રઘાત્યતે ।4।
ન ભવેદ્ યદિ સત્ત્વાર્થો ન તિષ્ઠેયુર્ ભવદ્વિધાઃ ।
ઘાત્યમાનં જનં શ્રાદ્ધમ્ એવં કથમ્ ઉપેક્ષસે ।5।
સત્ત્વાર્થઞ્ ચેચ્ છરીરં હિ ત્વં ધારયસિ સુવ્રત ।
તત્ કૃપાં સમ્મુખીકૃત્ય સમન્વાહર મે સુતં ।6।
હતસર્વપ્રતીકારમ્ અત્રાણમ્ અપરાયણમ્ ।
શોકપઙ્કાવલગ્નમ્ માં સપત્નીકં સમુદ્ધર ।7।
કમ્ વા વિજ્ઞપયામ્ય્ અન્યં કો ઽન્યો ઽપ્ય્ એવં જગદ્ધિતે ।
નિર્દિષ્ટઃ શાક્યમુનિના યથા ત્વમ્ અધુના પ્રભો ।8।
ત્વદૃતે પુત્રકસ્યાન્યસ્ ત્રાતા નાસ્તિ વિભો યતઃ ।
તસ્માત્ ત્વરિતમ્ આગમ્ય પુત્રમ્ મે ત્રાતુમ્ અર્હસિ ।9।
પુત્રશોકારિણા ગ્રસ્તં દુઃસહેન દુરાત્મના ।
સપત્નીકં નિરાનન્દમ્ આનન્દાનન્દયાદ્ય માં ।10।
ઇત્ય્
સ્વ રોય્ 118,4 - 121,122
[48] અથૈતસ્મિન્ન્ અન્તરે સ્થવિરાનન્દઃ કરુણયાપૂર્ય્યમાણશ્ ચિન્તયંસ્ ત્રિરાત્રેસ્ત્રિદિવસસ્ય શ્રાવકચક્ષુષા લોકં વ્યવલોકયતિ । કો હીયતે કો વર્દ્ધતે કઃ કૃચ્છ્રપ્રાપ્તઃ કઃ સઙ્કટપ્રાપ્તઃ કઃ સમ્બાધપ્રાપ્તઃ કઃ કૃચ્છ્રસઙ્કટસમ્બાધપ્રાપ્તઃ । કો ઽપાયનિમ્નઃ કો ઽપાયપ્રવણઃ કો ઽપાયપ્રાપ્તારઃ । કમ્ અહમ્ અપાયમાર્ગાદ્ ઉદ્ધૃત્ય સ્વર્ગે મોક્ષે ચ પ્રતિષ્ઠાપયેયં । કસ્ય કામપઙ્કનિમગ્નસ્ય હસ્તોદ્ધારમ્ અનુપ્રદદ્યાં । કમ્ આર્યધનવિરહિતં આર્યધનૈશ્વર્યાધિપત્યે પ્રતિષ્ઠાપયેયમ્ ઇત્ય્ અદ્રાક્ષીત્ સ્થવિરાનન્દઃ સ્થવિરશારદ્વતીસુતસમેન ચક્ષુષા સુવર્ણવર્ણં કુમારમુપચિતકુશલમૂલસમ્ભારં કૃચ્છ્રસઙ્કટસમ્બાધપ્રાપ્તં ચ દૃષ્ટ્વા પુનસ્ તત્રસ્થ એવ ઋદ્ધ્યા ગજભુજસદૃશમ્ બાહુમ્ અભિપ્રસાર્ય સહસૈવ રાજાનમ્ અજાતશત્રુમ્ ઉપરિપ્રાસાદતલગતમ્ અતિપ્રમત્તવિહારિણમ્ અચ્છટાશબ્દેન પ્રબોધ્ય વ્યાપિના સ્વરેણોવાચ । મહારાજ ન શોભનં તે કૃતં યત સુવર્ણવર્ણઃ કુમારઃ સ્વયમ્ એવ ન વિચારિતસ્ તથાદ્યૈષ ન સાંપ્રતમ્ અત્રાપ્ય્ અનપકારી રાજગૃહાન્ નિષ્કાશ્ય મહાશ્મશાનં નીયતે પ્રઘાતયિતું । નિવારયેત્ય્ અથૈતત્ સ્થવિરાનન્દવચનમ્ ઉપશ્રુત્ય રાજા સસમ્ભ્રમં ત્વરિતમ્ અભિનમ્ય સ્થવિરનન્દમ્ ઉપરિધવલગૃહસ્થ ઉત્થાય મહતા સ્વરેણ ચતુર્દિશમ્ ઉક્તં ભોઃ શ્રૂયતાં યો મહાશ્માશાનં ત્વરિત મભિગમ્યાસ્મદ્વચનાત્ સુવર્ણવર્ણં કુમારં ઘાત્યમાનં પ્રતિમોચયતિ તસ્યાહં સુવર્ણપેટકમનુ પ્રયચ્છામિ પઞ્ચ ચ ગ્રામવરાણિ। મહાજનવલ્લભો ઽસૌ કુમારઃ। તદ્ રાજ્ઞો વચનમ્ ઉપશ્રુત્ય પ્રાણિસહસ્રાણિ પ્રધાવિતાનિ ॥
સ્વ રોય્ 122,1 - 123,4
[49] અથૈતસ્મિન્ન્ અન્તરે વધ્યઘાતકાસ્ તૈ રાજપુરુષૈર્ અધિષ્ઠિતાઃ સુવર્ણવર્ણં કુમારમ્ આદાય મહાશ્મશાનમ્ અનુપ્રાપ્તાઃ । કાશિસુન્દરી દારિકા સ્વકૈર્ જ્ઞાતિભિર્ નીલપીતલોકહિતાવદાતૈર્ વસ્ત્રૈઃ સમલઙ્કૃતાયાં શિવિકાયામ્ આરોપ્ય મહાશ્મશાનમ્ અભિનિર્હૃતા તસ્યા જ્ઞાતયસ્ તામ્ એકસ્મિન્ પ્રદેશે સ્થાપયિત્વા કાષ્ઠાનિ સમુદાનીય ચિતામ્ ઉપરચયિતુમ્ આરબ્ધાઃ । તૈશ્ ચ વધ્યઘાતકૈર્ ઉક્તાઃ । એતાવદ્ એષા યુષ્માભિશ્ ચિતાયામ્ આરોપયિતવ્યા મુહૂર્તં તાવદ્ ઉદીક્ષધ્વં । યાવદ્ વયં સુવર્ણવર્ણં કુમારં શૂલે પ્રોતં કૃત્વા પ્રઘાતયામો યત્ કારણમ્ એષ સુવર્ણવર્ણઃ કુમારો ઽનયા કાશિસુન્દર્યા દારિકયા સહ એકાં ચિતામ્ આરોપ્ય ધ્યાપયિતવ્ય ઇત્ય્ ઉક્ત્વા શૂલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપયિતુમ્ આરબ્ધાઃ ॥
સ્વ રોય્ 123,2 - 125,3
[50] અથ સુવર્ણવર્ણઃ કુમારઃ શૂલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય માનમ્ આલોક્ય માતરમ્ અનુસ્મૃત્ય તીવ્રમન્યુદ્રવીકૃતસન્તાનો ઽશ્રૂણિ પ્રપાતયિતુમ્ આરબ્ધઃ । સાંપ્રતં માતુર્ મદ્વિયોગં શ્રુત્વા કા ઽવસ્થા ભવિષ્યતિ । યા હિ નામ પૂર્વં યામાર્દ્ધમાત્રમ્ અપિ મામ્ અપશ્યન્તી પરાપીડાપ્રવેદિતવતી સા મયાદ્યૈકપુત્રેણ વિયુક્તા કથં પ્રાણાન્ ધારયિષ્યતિ । હા કષ્ટમ્ ઈદૃશો ઽપ્ય્ અહમ્ એવમ્ અધન્યો યન્ મામ્ આગમ્ય માતા મદ્વિયોગદુઃખં પ્રત્યનુભવિષ્યતીતિ । તતસ્ તૈર્ વધ્યઘાતકૈઃ તત્ શૂલં પૃથિવ્યાં નિખાતં પરપરાઙ્ ચ સઙ્જલ્પઙ્ કર્તુમ્ આરબ્ધઃ । કો ઽસ્માકં કુમારં શૂલે સમારોપયતિ । તત્ર ચૈકૈકો ઽપિ વ્યાજં કર્તુમ્ આરબ્ધો યૂયમ્ આરોપયત । મમ શિરોરુજાત્યર્થમ્ બાધતે । મમ પૃષ્ઠશૂલમ્ મમ પાર્શ્વશૂલમ્ ઇતિ ન તેષાં કશ્ચિદ્ ઉત્સહતે સ્મ તદ્ અકાર્યઙ્ કર્તું ॥

સ્વ રોય્ 125,3 - 127,128
[51] તતઃ સુવર્ણવર્ણઃ કુમારસ્ તેષાં સઞ્જરુપં શ્રુત્વા શૂલઞ્ ચ પૃથિવ્યાં નિખાતમ્ ઉદ્વીક્ષ્ય હા સામ્પ્રતમ્ અહં ન ભવિષ્યામીતિ । સંસાર દોષોદ્વિગ્નો મોક્ષમાર્ગ્ગાભિલાષી નિરાનન્દમાત્માનમવગમ્ય પરમ્ અભયવિષાદ વિહ્વલેક્ષણો વિક્રોષ્ટુમ્ આરબ્ધઃ । હા કષ્ટમ્ ઇદાનીં મયા સુદુર્લ્લભં સદ્ધર્મમહોત્સવં મનુષ્યત્વમ્ આસાદ્યાકૃતાર્થે નૈવ મર્ત્તવ્યમ્ ભવિષ્યતીતિ । હા પુનર્ અપિ સંસારે સંસરિષ્યામિ । પુનર્ અપિ મયા સંસારચારકે વસ્તવ્યં ભવિષ્યતિ । પુનઃ સંસારાટવ્યાં પરિભ્રમિતવ્યં ભવિષ્યતિ । પુનઃ સંસારમહાગહનં પ્રવેષ્ટવ્યમ્ ભવિષ્યતિ । પુનઃ સંસારમહાપ્રપાતે પતિતવ્યમ્ ભવિષ્યતિ । પુનઃ સંસારમહાજમ્બાલમધ્યે સ્થાતવ્યમ્ ભવિષ્યતિ । પુનર્ મયા સઞ્જીવનકાલસૂત્રસંઘાતરૌરવમહારૌરવપ્રતાપનાવીચ્યાદિષુ નરકેષૂપપત્તવ્યં ભવિષ્યતિ । પુનર્ અપિ મયા ગજગવયમહિષશશશરભમૃગરુરુચમરબિડાલચિત્રાસુ યોનિષૂપપત્તવ્યમ્ ભવિષ્યતિ । પુનર્ અપિ મયા સતતં ક્ષુત્તૃષ્ણાદિમહદ્દુઃખદૌર્મનસ્યપરીતેષુ નિર્નષ્ટપાનભોજનશબ્દેષુ મૂત્રપુરીષખેટસિંહાણકાદ્યાહારેષુ ગલગણ્ડકાદિષુ પ્રેતેષૂપપત્તવ્યમ્ ભવિષ્યતિ ॥
સ્વ રોય્ 128,1 - 130,1
[52] શ્રૂયતે ચ કદાચિત્ કર્હિચિત્ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સમ્બુદ્ધા લોક ઉત્પદ્યન્તે । તદ્ યથોદુમ્બરે પુષ્પં કદાચિત્ કર્હિચિત્ તથાગતપ્રવેદિતસ્ય ધર્મવિનયસ્ય લોકેષુ દર્શનાર્થં પ્રજ્ઞાયતે । દુર્લ્લભા ક્ષણસમ્પદ્ દુર્લ્લભમ્ મનુષ્યત્વમ્ આર્યાયતને પ્રત્યાજાતિર્ ઇન્દ્રયૈર્ વિકલતા ઽજડતા ઽનેડમૂકતા ઽહસ્તસમ્વાર્તિકતા પ્રતિબલતા સુભાષિતદુર્ભાષિતાનાં ધર્માણામ્ અર્થમ્ આજ્ઞાતું । અહઞ્ ચાત્ર વિરતિતો ઽદ્ય ન ભવિષ્યામિ । તદ્ ઇદમ્ અષ્ટાક્ષણવિનિર્મુક્તમ્ મે મનુષ્યત્વં વિફલી ભવિષ્યતિ । તત કિમ્ ઇદાનીઙ્ કરોમિ । કિં ભગવાન્ મહાકારુણિકો બુદ્ધસ્ તિષ્ઠતિ યં સમનુસ્મારામિ યો મામ્ આસ્યામ્ અવસ્થાયામ્ અનાથમ્ અત્રાણમ્ અશરણં અપરાયણં નિરાલોકં કૃચ્છ્રસઙ્કટસમ્બાધપ્રાપ્તં મહાકારુણિકત્વાદ્ આગત્ય પરિત્રાસ્યતે । સ ચ ભગવાન્ મમ ભાગ્યાપરાધેન લઘુ લઘુ એવ પરિનિર્વૃતઃ । તત્ કિમ્ ઇદાનીમ્ અસ્યામ્ અવસ્થાયાં સમનુસ્મરામિ । કો મે તથાગત ઇવ કારુણ્યાદ્ આગત્ય પરિત્રાણઙ્ કરિષ્યતીતિ । નિરાશીભૂતઃ કમ્પિતુમ્ આરબ્ધઃ ॥
સ્વ રોય્ 130,1 - 133,134
[53] તસ્ય બુદ્ધિર્ ઉત્પન્ના સ્થવિરાનન્દો મહાત્મા તિષ્ઠતિ । તં સમનુસ્મરામિ । સો ઽપિ મહાત્મા શ્રૂયતે સર્વસત્ત્વહિતાવહિતચિત્તસન્તાનઃ । તસ્ય ભગવતા સ્થવિર્મહાકાશ્યપેન ચ સકલં શાસનમ્ અનુપરીન્દિતં । તેનાધુનાવલોક્યાવલોક્ય સર્વસત્ત્વહિતં કરણીયં મહાર્દ્ધિકશ્ ચાસૌ મહાનુભાવઃ સમર્થશ્ ચ સ્થવિરાનન્દો મામ્ અસ્માદ્ વ્યસનાત્ પરિત્રાતું તમ્ એવ સમનુસ્મરામીતિ વિદિત્વા વાષ્પામ્બુપરિપ્લુતેક્ષણઃ । સંસારભયોદ્વિગ્નઃ । પરમસમ્વેગપ્રાપ્તસ્ તીવ્રેણાશયેન સ્થવિરાનન્દમ્ આયાચિતું પ્રવૃત્તઃ ॥
સંસારભયભીતસ્ય નિરાનન્દસ્ય મે સતઃ ।
સ્થવિરાનન્દ વિજ્ઞપ્તિં ત્વમ્ ઇદાનીં શ્રોતુમ્ અર્હસિ ।1।
સત્ત્વાર્થભારં નિક્ષિપ્ય સર્વજ્ઞઃ કરુણાત્મકઃ ।
અયિ નિર્વૃતિમ્ આયાતઃ કાશ્યપે તુ મહાત્મનિ ।2।

સ્થવિરો ઽપિ કૃતાર્થો ઽસૌ કાશ્યપઃ પરિનિર્વૃત્તઃ ।
ત્વય્ય્ એવ ભારં નિક્ષિપ્ય જગતો ઽસ્ય વિભૂતયે ।3।
ઇદાનીં નિર્વૃતિં યાતે સમ્બુદ્ધે લોકબાન્ધવે ।
સર્વસત્ત્વહિતોદ્યુક્તે કાશ્યપે ચ યશસ્વિનિ ।4।
અનાથાનાં ભવાન્ નાથો ભીતાનામ્ અભયપ્રદઃ ।
વિશ્રામભૂમિં શ્રાન્તાનાં શરણં શરણાર્થિનાં ।5।
શાસ્તૃકૃત્યં ત્વયા કાર્યં ત્વં લોકસ્યૈકબાન્ધવઃ ।
અગ્રયસ્ ત્વં બુદ્ધશિષ્યાણાં ત્વઞ્ ચ શાસનધૂર્દ્ધરઃ ।6।
ત્વમ્ અદ્ય દુઃખપાતાલાદ્ યદિ માં નોદ્ધરિષ્યસિ ।
હતો ઽસ્મિ યસ્માદ્ ધેતો ઽન્યં નાથં નાનવૈમિ સાંપ્રતં ।7।
ન બિભેમિ તથા મૃત્યોર્ જાતસ્ય મરણં ધ્રુવં ।
નિઃસૃતિં ત્વં વિજાનાનો યથા સંસારસાગરત્ ।8।
તથાષ્ટાક્ષણનિર્મુક્તં ક્ષણમ્ આસાદ્ય દુર્લભં ।
અકૃતાર્થેન મર્તવ્યમ્ ઇતિ મે મહતી વ્યથા ।9।
દુર્લ્લભઃ ખલુ બુદ્ધાનામ્ ઉત્પાદઃ સર્વદર્શિનાં ।
ત્વામ્ આગમ્ય યથા નીતિ વન્ધ્યતામ્ મે તથા કુરુ ।10।
તવ કારુણ્યમ્ અચલં સર્વપ્રાણિષુ વિદ્યતે ।
તન્ માં નોપેક્ષિતું યુક્તં મોક્ષમાર્ગાભિલાષિણં ।11।
યદિ ચ ત્વમ્ મહાભાગ સર્વસત્ત્વહિતોદ્યતઃ ।
કૃચ્છ્રસઙ્કસમ્બાધપ્રાપ્તમ્ મામ્ અવલોકય ।12।
તદ્ એવમ્ અપરિત્રાણં વીક્ષ્ય દિવ્યેન ચક્ષુષા ।
ત્વમ્ અદ્ય ક્ષિપ્રમ્ આગમ્ય માં પરિત્રાતુમ્ અર્હસી ત્ય્ ।13।
સ્વ રોય્ 134,1 - 137,5
[54] અથાસ્મિન્ન્ અન્તરે સ્થવિરાનન્દો મહાત્મા સકલજગદર્થસમ્પાદનાવબદ્ધપરિકરઃ કારુણ્યાચ્ ચાનેન તથાનન્તસત્ત્વચેષ્ટાવલોકનાહિતચિત્તસન્તાનપરમદુઃખાદિવ્યેન ચક્ષુષા સુવર્ણવર્ણં કુમારમ્ અસ્યામ્ અવસ્થાયાં વર્ત્તમાનમ્ આલોક્ય કરુણયા સઞ્ચોદ્યમાનચિત્તવૃત્તિર્દિવ્યેનાવભાસેન ભુવનમણ્ડલમ્ અવભાસ્ય પઞ્ચાર્હચ્છતપરિવારઃ સહસૈવ ઋદ્ધ્યા નભસ્તલમ્ સન્ધ્યાભ્રપટલૈર્ ઇવ ગગનતલમ્ આપૂરયન્ સકલભુવનલક્ષ્મીપુઞ્જ ઇવ દેદીપ્યમાનવિગ્રહઃ શ્મશાનાભિમુખઃ સંપ્રસ્થિતઃ । અદ્રાક્ષીદ્ રાજા ઽજાતશત્રુર્ ઉપરિધવલગૃહસ્યાવસ્થિતઃ । સ્થવિરાનન્દં મહતાભિક્ષુસંઘેન સાર્દ્ધમ્ અર્દ્ધચન્દ્રાકારોપગૂઢમ્ ઉપરિ વિહાયસા ઋદ્ધ્યા સન્ધ્યાભ્રપટલૈર્ ઇવ ગગનતલમ્ અલઙ્કૃત્ય મહાશ્મશાણાભિમુખમ્ આગચ્છન્તં દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ અસ્યાભવન્ નિયતં સ્થવિરાનન્દઃ સુવર્ણવર્ણં કુમારમ્ ઉદ્દિશ્યાગતસ્ તઞ્ ચાગમ્ય મહદ્ આશ્ચર્યાદ્ભુતન્ ધર્મં દેશયિતુકામો ભવિષ્યતીતિ । ગચ્છામ્ય્ અહમ્ મહાશ્મશાનમ્ ઇતિ । તતશ્ ચ સહસૈવ સ્થવિરાનન્દં સપરિવારં નમસ્કૃત્ય શરણપૃષ્ઠાત્ ત્વરિતત્વરિતમ્ અવતીર્ય પદભ્યામ્ એવ નૈક પ્રાણિશતસહસ્રપરિવારો મહાશ્મશાનં સંપ્રસ્થિતઃ । અસ્મિંશ્ ચાનન્તરે વધ્યઘાતકાસ્ તૈ રાજપુરુષૈર્ ઉદ્યતા શસ્ત્રૈસ્ તર્જિતાઃ કિમ્ અર્થમ્ એવ વિલમ્બધ્વં શીઘ્રમ્ એનં કુમારં શૂલે સમારોપયતેતિ । તતસ્ તે વઘ્યઘાતકાઃ સંત્રસ્તાઃ સુવર્ણવર્ણં કુમારં શૂલે સમારોપયામઃ । ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ક્ષેપ્તુમ્ આરબ્ધા । સુવર્ણવર્ણઃ કુમારઃ સંસારદોષોદ્વિગ્નચેતા નિરાશીભૂતો વિક્રોષ્ટુમ્ આરબ્ધઃ । હા કષ્ટમ્ આર્યાનન્દેનાહં પરિત્યક્તો યન્ નામ સમન્વાકૃત્ય ન પરિત્રાત ઇત્ય્ ॥
સ્વ રોય્ 137,3 - 141,3
[55] અથાસ્મિન્ન્ અન્તરે સ્થવિરાનન્દો મહાત્મા દૂરત એવાગચ્છન્ વ્યાપિના સ્વરેણ દિશઃ સર્વ્વાઃ સમાપૂરયન્ સુવર્ણવર્ણં કુમારં સમાશ્વાસયન્ન્ ઉવાચ । મા ભૈર્ વત્સ યુષ્મદ્વિધાનમ્ એવ વિનેયાનામ્ અર્થે ઇમમ્ આશીવિષપ્રખ્યં કાયમ્ અહમ્ ધારયામીતિ તદ્ વત્સ મા ભૈર્ અહં ત્વામ્ અદ્યાસ્માત્ સંઙ્કટાત્ પરિમોચયિષ્યામિ અદ્ય ભગવતો બુદ્ધસ્ય મનોરથં પરિપૂરયામિ । અદ્ય યત્ તેન ભગવતા જાનતા પશ્યતા તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સમ્બુદ્ધેન સ્થવિરમહાકાશ્યપેન ચ શાસનમ્ અપિ વિન્યસ્ તં તત્ સફલી કરિષ્યામિ । અદ્ય તથાગ્રશ્રાવકમહાત્મ્યમ્ ઉદ્ભાવયિષ્યામિ । અદ્ય તે મનોરથં પરિપૂરયામિ । અદ્ય તવેદમ્ મરણભયં સંસારિકઞ્ ચ ભયમ્ અપનયામિ । અદ્ય વિચિકિત્સાકથં કથાશલ્યમ્ ઉત્પાટયામિ । અદ્ય તે કુદર્શનપટલાવષ્ટબ્ધે નેત્રે જ્ઞાનાઞ્જનશલાકયા શોધ્યામિ । અદ્ય તે ક્રોધાગ્નિં નાશયામિ । અદ્ય ત્વાં વિગતરાગત્વેનાચ્છાદાયામિ । અદ્ય તે કુશલબીજં પ્રરોહયામિ । અદ્ય ત્વાં સંસારપઙ્કાદ્ ઉદ્ધરામિ । અદ્ય ત્વાં દુઃખસમુદ્રાત્ ઉત્તારયામિ । અદ્ય ત્વાં સંસારકાન્તારપર્યન્તમ્ ઉપનયામિ ॥ અદ્ય તે ક્લેશબન્ધનાનિ ચ્છિનદ્મિ । અદ્ય તે નિવરણકપાટપટલં ભિનદ્મિ । અદ્ય તે હં તથા કરિષ્યામિ યથા ત્વમ્ અનન્તકોટિનિયુતશતસહસ્રદુર્લ્લભતરમ્ અશેષક્લેશોપક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં પ્રાપ્સ્યસિ ।
અદ્ય ક્લેશાન્ધનં કૃત્સ્નં ધક્ષ્યસે જ્ઞાનવહ્નિના ।
અદ્ય નિઃશંસયમતિર્ ભવિષ્યસિ ગતજ્વર ।1।
અદ્ય ત્વં વત્સ સહસા જન્મવૃક્ષઞ્ ચિરાયિતું ।
જ્ઞાનવજ્રેણ મહતા દુશ્છેદ્યં છેત્સ્યસે ભૃશં ।2।
રાગતોયમદાવર્ત્તં માનોર્મ્ભિભવસાગરં ।
વીર્ય પ્લવં સમારુહ્ય ત્વમ્ અદ્ય પ્રતરિષ્યસિ ।3।
જન્મભોગં જરાલિઙ્ગં મૃત્યુકન્દરસંકુલં ।
પ્રજ્ઞાવજ્રેણ મહતા ભેત્સ્યસે દુઃખપર્વતં ।4।
કલ્પકોટિસહસ્રેષુ યન્ ન લબ્ધં ત્વયા પદં ।
તદ્ વત્સ દુર્લભતરં પ્રાપ્સ્યસ્ય્ અદ્ય નિરાસ્રવમ્ ઇતિ ।5।
સ્વ રોય્ 141,3 - 144,145
[56] અથૈતત્ સ્થવિરાનન્દાદ્ ઉપશ્રુત સુવર્ણવર્ણઃ કુમારો ગતપ્રત્યાગતપ્રાણ ઇવાશ્વસિતઃ સંહૃષિતતનુરુહો ગગનતલાસક્તદૃષ્ટિઃ સ્થવિરાનન્દાવર્જિતૈકમનસો ઽભવત્ । તતસ્ તૈ રાજપુરુષૈસ્ તે વધ્યઘાતકા ઉક્તાઃ । ભવન્ત એતે ભિક્ષવો ગગનતલમ્ અવગાહ્યાગચ્છન્તિ । કારુણિકા એતે કદાચિદ્ આગત્ય વિઘ્નં કુર્વન્તિ । તચ્છીઘ્રમ્ એનં કુમારં શૂલે સમારોપયત । મા વો રાજશાસનાતિક્રમાન્ મહાન્ અનર્થો ભવિષ્યતીતિ । તતસ્ તે વધ્યઘાતકાઃ પુત્રદારસ્વજનબન્ધુજીવિતવિનાશભયભીતાઃ સુવર્ણવર્ણં કુમારમ્ ઉત્ક્ષિપ્ય શૂલે પ્રતિષ્ઠાપયિતુમ્ આરબ્ધાઃ । તતઃ સ્થવિરાનન્દેન સહસૈવ તથાધિષ્ઠિતં યથા તસ્ય શૂલસ્યોપરિ ચન્દ્રમણ્ડલપ્રતિસ્પર્દ્ધિ વિસ્તીર્ણકર્ણિઅકમ્ મહાપ્રમાણં પદ્મં પ્રાદુર્ભૂતં । તસ્ય ચ પદ્મસ્યોપરિ કર્ણિકાયાં સુવર્ણવર્ણઃ કુમારઃ પ્રર્યઙ્કેણ નિષન્નઃ તઞ્ ચ પદ્મકર્ણિકાયામ્ ઉપરિ પર્યઙ્કેન નિષન્નમ્ ઉદ્વીક્ષ્ય ગગનતલગતૈર્ અનેકૈર્ દેવતાનિયુતશતસહસ્રૈર્ હાહાકારો મુક્તઃ ।
અહો શાસનમમાહાત્મ્યં સર્વજ્ઞા(જ્ઞસ્યા)દ્ભુતં હિ યત ।
શ્રાવકો પિ કરોત્ય્ એવં તથાગતવિકુર્વિતં ।1।

આર્યાનન્દેન ચાદ્યોચ્ચૈર્ માહાત્મ્યં સંપ્રકાશિતં ।
કુર્વ્વતા સુગતેનેવ સમ્યગ્ અત્યદ્ભુતં મહત્ ।2।
અસ્તઙ્ગતે જિનાદિત્યે સર્વાપત્તિમિરાપઃઅઃ ।
અહો ઽયમ્ ઉદિતઃ શ્રીમાન્ સ્થવિરાનન્દભાસ્કરઃ ।3।
સ્વપ્રજ્ઞાગુણમાહાત્મ્યં રશ્મિભિઃ સમલઙ્કૃતં ।
સ્થવિરાનન્દચન્દ્રેણ જગદ્ગગનમણ્ડલં ।4।
સુગતાલોકવિરહાદ્ અન્ધકારાવૃતં જગત્ ।
આર્યાનન્દપ્રદીપેન સમ્યગ્ અદ્ય પ્રકાશિતં ।5।
અન્તર્હિતે બુદ્ધરત્ને સર્વાચિન્ત્યગુણાન્વિતે ।
જગચ્ચૂડામણિઃ શ્રીમાન્ આર્યાનન્દઃ સમુદ્ગત ઇતિ ।6।
સ્વ રોય્ 145,1 - 146,3
[57] અથ સ્થવિરાનન્દઃ શરદમલશાઙ્કમણ્ડલાતિરેકદ્યુતિઃ સન્ધ્યાબ્ભ્રપટલાવરુદ્ધ ઇવ ભાસ્કરઃ સકલભુવનલક્ષ્મીપુઞ્જ ઇવ દેદીપ્યમાનમૂર્ત્તિઃ સ્વતેજસા સૂર્યપ્રભાન્ નિર્ભર્ત્સયંશ્ પઞ્ચાર્હચ્છતપરિવારઃ સમનુપ્રાપ્તો ગગતલસ્થ એવ સુવર્ણવર્ણં કુમારમ્ આમન્ત્રયામ્ આસ ।
વત્સ
કદાચિત્ કર્હિચિત્ લોકે ઉત્પદ્યન્તે તથાગતાઃ ।
શાસ્તારો નરદેવાનાઞ્ ચક્ષુષ્મન્તો રણાતિગાઃ ।1।
પ્રકાશયન્તિ યે ધર્મં સર્વદુઃખવિનોદનં(નમ્) ।
દુઃખં દુઃખસમુત્પાદં દુઃખસ્ય સમતિક્રમં (મમ્) ॥
આર્યાષ્ટાઙ્ગિકં માર્ગ્ગં ક્ષેમં નિર્વાણગામિનં(નમ્) ।2।
અસ્મિન્ધર્મે દેશ્યમાને સર્વદુઃખવિનોદને ।
જ્ઞાનેન હત્વા હ્ય્ અજ્ઞાનં નાગચ્છન્તિ પુનર્ભવમ્ ઇત્ય્ ।3।
સ્વ રોય્ 146,3 - 148,149
[58] અથાસ્ય વચનસ્ય સમનન્તરમ્ એવ સુવર્ણવર્ણેન કુમારેણ વિંશતિશિખરસમુદ્ગતં સત્કામદૃષ્ટિશૈલં જ્ઞાનવજ્રેણ ભિત્વા સ્રોતઆપત્તિફલ સાક્ષાત્ કૃતં । અથ સુવર્ણવર્ણઃ કુમારો વણિગ્ ઇવ લબ્ધલાભઃ સસ્યસમ્પન્ન ઇવ કર્ષકઃ । શૂર ઇવ વિજિતસંગ્રામશ્ ચક્રવર્તિરાજ્યપ્રતિલમ્ભાદ્ ઇવ પરમપ્રીતિપ્રામોદ્યજાતઃ । તત્રસ્થ એવ કૃતકરપુટઃ સ્થવિરાનન્દં પ્રતિષ્ટોતુમ્ આરબ્ધઃ ।
નમસ્ તે સ્થવિરાનન્દ નમસ્ તે સ્થવિરોત્તમ ।
નમસ્ તે જિનપુત્રાણાં કેતુભૃત મહામુને ।1।
અહો તે કરુણા સ્ફીતા અહો કારુણ્યમ્ ઉત્તમં ।
મહતઃ સઙ્કટાદ્ અસ્માદ્ યેનાહં પરિમોચિતઃ ।2।
લોકનાથ ઇતિ સ્થાને શબ્દસ્ તે વિસૃતો ભુવિ ।
ભયાર્ત્તો યદ્ અનાથો ઽહં ત્વયા નાથેન મોચિતઃ ।3।
દુઃખધર્માભિસંતપ્તં લોકં હ્લાદયિતું ભવાન્ ।
મૈત્રીકારુણ્યશીતાંશુરુદિતો મુનિચન્દ્રમાઃ ।4।
તત્ કૃતં ન ચ મે માત્રા ન પિત્રા નાપિ બાન્ધવૈઃ ।
કલ્યાણમિત્રમ્ આગમ્ય ત્વામ્ અહં યદ્ અવાપ્તવાન્ ।5।
પિહિતા દુર્ગતિઃ સર્વા મોક્ષદ્વારમ્ અપાવૃતં ।
શોષિતા સાગરા સર્વે લઙ્ઘિતા અસ્થિપર્વતાઃ ।6।
સંસારો ઽનાદિમધ્યાન્તઃ સંક્લેશભયસઙ્કુલઃ ।
ધિયા સમેન ગુણિતઃ પર્યન્તે સ્થાપિતસ્ ત્વયા ।7।
અનાદિકાલસંલગ્નો દૃષ્ટિશલ્યઃ સમુદ્દૃતઃ ।
ભિષગ્વરમ્ ઇહ પ્રાપ્ય સુખજાતો ઽસ્મિ નિર્જ્વર ઇતિ ।8।
સ્વ રોય્ 149,1 - 150,4
[59] તતો દેવતાભિઃ સ્થવિરાનન્દસ્ય માનસમ્ અવલોક્ય તત્ક્ષણાદ્ એવ મહાશ્મશાનમ્ અપગતપાષાણશર્કરકઠલ્લં વ્યવસ્થાપિતં ચન્દનવારિપરિષિક્તં સુરભિધૂપધૂપિતં સમુચ્છ્રિતધ્વજપતાકાતોરણમ્ આમુક્તપટ્ટદામકલાપમ્ અતિવિચિત્રસુરભિકુસુમાવકીર્ણં અતિરમણીયં દેવાનામ્ ઇવ નન્દનોદ્યાનં તત્ર ચ સ્થવિરાનન્દસ્યાર્થે નાનારત્નવિન્યાસવિચિત્રિતભક્તિપ્રકારરચિતં દિવ્યં સર્વસૌવર્ણં સપાદપીઠં મહત્ સિંહાસનં પ્રજ્ઞપ્તં તેષામ્ અપિ પઞ્ચાનામ્ અર્હચ્છતાનામ્ અર્થે દિવ્યાન્ય્ આસનાનિ પ્રજ્ઞપ્તાનિ । તતઃ સ્થવિરાનન્દો ગગતલાદ્ અવતીર્ય સિંહાસને નિષણ્ણઃ । તાન્ય્ અપિ પઞ્ચાર્હચ્છતાન્ય્ અવતીર્ય પ્રજ્ઞપ્તેષ્વ્ આસનેષુ નિષણ્ણાનિ ॥

સ્વ રોય્ 150,4 - 153,3
[60] રાજા ચાજાતશત્રુર્ અનેકપ્રાણિશતસહસ્રપરિવારઃ સમનુપ્રાપ્તો યાવત્ પશ્યતિ તામ્ વિભૂતિં સુવર્ણવર્ણઞ્ ચ કુમારં ચન્દ્રમણ્ડલપ્રતિસ્પર્દ્ધિનં પદ્મસ્યોપરિ કર્ણિકાયાં નિષણ્ણં ઘનપટલનિર્મુક્તમ્ ઇવ શરતકાલપૂર્ણચન્દ્રં સુવર્ણયૂપમ્ ઇવ શ્રિયા જ્વલન્તમ્ ઉદ્વીક્ષ્ય પરમવિસ્મયાવર્ત્તિતચિત્તસન્તતિઃ । સમુદ્દણ્ડરોમકૂપઃ પરમપ્રહર્ષોર્મ્મિતરઙ્ગાપૂર્યમાણવદનકમલઃ પરમપ્રસાદવેગાવર્જિતચિત્તસન્તતિઃ । સર્વશરીરેણ સ્થવિરાનન્દસ્ય પાદયોઃ પતિતઃ તતશ્ ચ મુખતુણ્ડકેન ચરણાવ્ અનુપરિમાર્જ્યોત્થાયોભે જાનુમણ્ડલે પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય કૃતકરપુટઃ સ્થવિરાનન્દમ્ ઉદ્વીક્ષમાણ ઉવાચ ।
નમસ્ તે પરમાચાર્ય યેનાદ્યૈવં પ્રકુર્વતા ।
જનસ્ય પરિત્રાણમ્ અહમ્ અભ્યુદ્ધૃતઃ સ્વયં ।1।
ન સમન્વાહૃતશ્ ચેત્ સ્યાદ્ અહઞ્ ચાયઞ્ ચ તે જનઃ ।
ધિક્શબ્દાશનિપાતેન નાશિતઃ સ્યાદ્ અહં મુનેઃ ।2।
યદિત્વન્ ન ભવેસ્ ત્રાતા સમાસત્ત્વ હિતો મુનિઃ ।
અહમ્ અદ્યૈવ દગ્ધઃ સ્યાં પશ્ચાત્ તાપદવાગ્નિમા ।3।
અહો જ્ઞાનમહત્વન્ તે કરુણા ચેયમ્ ઉત્તમા ।
અદ્ભુતઞ્ ચારિતં ચેદમ્ અહો સમ્યક્ પ્રકાશિતં ।4।
ઇદમ્ અત્યદ્ભુતં દૃષ્ટ્વા પ્રાતિહાર્યન્ તવાનઘ ।
પ્રશાન્તિમ્ પરમાં યાતો મન્યે નૈવં તથાગતઃ ।5।
કૃચ્છ્રપ્રાપ્તસ્ય લોકસ્ય ત્વન્ નાથસ્ ત્વં પરાયણં ।
ત્વં હિતઃ સર્વસત્વાનાં વત્સલો ભગવાનિવ ।6।
ભગવન્તં સમાલોક્ય યા મે પ્રીતિર્ અભૂત્ પુરા ।
સ એવાદ્ય ત્વાં સમાલોક્ય જિનશાસનધૂર્ધરમ્ ઇતિ ।7।
સ્વ રોય્ 153,3 - 156,5
[61] અથ સ રાજા સ્થવિરાનન્દનમ્ એવમ્ અભિસ્તુત્ય સમુત્થાય ચ પરમપ્રહર્ષપૂર્ણમનાસ્ ત્વરિતત્વરિતં શૂલસમીપમ્ ઉપગમ્ય તતો હસ્તૌ પ્રસાર્ય સુવર્ણવર્ણં કુમારં પ્રિયપુત્રમ્ ઇવ નષ્ટોપલબ્ધં પરેણ પ્રેમ્ણા સ્વયમ્ એવ તસ્માત્ પદ્માસનાદ્ અવતાર્ય ગાઢં પરિષ્વજ્ય મુહુર્ મુહઃ શિરસિ પરિચુમ્બતે સ્મ । હર્ષાશ્રુપર્યાકુલેક્ષણશ્ ચ સુવર્ણવર્ણં કુમારમ્ અનિમિષમ્ અભિવીક્ષમાણ ઉવાચ ।
રાજ્યલાભાદ્ ઇવ પુરા ન સા પ્રીતિર્ અભૂન્ મમ
મુક્તં ત્વાં સઙ્કટાદ્ અસ્માદ્ દૃષ્ટ્વા યા વર્દ્ધતે ઽધુના ।1।
પૂર્ણચન્દ્રદ્યુતિહરન્ નીલોત્પલદલેક્ષણં ।
મુખાબુજમ્ ઇદં પુત્ર દિષ્ટ્યા પશ્યામિ તે ઽધુના ।2।
ઉત્તપ્તવર્ણલાવણ્યગુણસમ્પદ્વિભૂષિતં ।
સર્વાવયવસમ્પન્નં દિષ્ટ્વા પશ્યામિ તે વપુઃ ।3।
દૌરાત્મ્યં ખ્યાપિતં કેન નિર્ઘૃણેન દુરાત્મના ।
વધાયાસિ પરિત્યક્તો યેન ત્વં વલ્લભો નૃણાં ।4।
ચરિતં વિનયોપેતં શ્રોત્રાનન્દકરમ્ વચઃ ।
રૂપમ્ અત્યદ્ભુતઞ્ ચેદં વદ કસ્ય ન વલ્લભં ।5।
ગુણેષુ કસ્ય પ્રદ્વેષઃ કો દોષાનુગુણઃ સદા ।
વજ્રસારસમઙ્ કસ્ય હૃદયં કો વિશેષવિત્ ।6।
ધ્રુવઞ્ ચાશ્મમયં તસ્ય ચેતનારહિતં કૃતં ।
વ્યાહૃતં હૃદયં તસ્ય ત્વં પુત્રક ન વલ્લભઃ ।7।
પ્રદીપ્તમ્ વજ્રમ્ આરબ્ધં પ્રક્ષેપ્તુમ્ મમ મસ્તકે ।
કણ્ઠે વા નિશિતં શસ્ત્રં શક્તિં વક્ષ્યસિ વા ધૃઢાં ।8।
પ્રપાતયિતુમ્ આરબ્ધઃ કેન મે હ્ય્ અયશો ઽશનિઃ ॥
વધો યેનાભ્યનુજ્ઞાતસ્ તવ સર્વજનપ્રિય ।9।
હા કેન દારુણઞ્ વાચા કર્મેદં તવ કારિતં ।
કો મે વૈરાનુબદ્ધઃ સ્યાત્ કસ્યાહં ન પ્રિયો ભવેત ।10।
મૃત્યુનાલિઙ્ગિતઃ કો ઽસૌ પ્રાણાઃ કસ્ય ન વલ્લભાઃ ।
યેન તે વધ આજ્ઞપ્તઃ શીઘ્રમ્ આખ્યાતુમ્ અર્હસીતિ ।11।

સ્વ રોય્ 156,5 - 158,159
[62] અથ સુવર્ણવર્ણઃ કુમારશ્ ચિન્તયિતું પ્રવૃત્તઃ । સ ચેદ્ અસ્ય રાજ્ઞ એવં કથયામિ પ્રચણ્ડેનામાત્યેન મમેદં કર્મ કારિતમ્ ઇતિ । ચણ્ડોયં રાજા સ્થાનમ્ એતદ્ વિદ્યતે । યતઃ સાંપ્રતમ્ એવ પ્રચણ્ડમ્ અમાત્યં પ્રઘાતયતિ । તત્ કથમ્ અત્ર પ્રતિપત્તવ્યં ॥ અથ વાક્કર્મસ્વકતાવલમ્બયિતવ્યા । ધ્રુવઞ્ ચ મયા પૂર્વ્વેષુ જન્માન્તરેષુ પાપકમ્ અકુશલં કર્મ કૃતં યસ્યાયં વિપાકો ન ચ પૂર્વકર્મવિપાકં મુક્ત્વા એવમ્ અનાગસો વધાય પરિત્યજ્યત ઇતિ નિશ્ચયમ્ ઉપગમ્ય રાજાનમ્ ઉવાચ ।
મયૈવં તત્ કૃતં કર્મ પાપકં પૂર્વજન્મસુ ।
યસ્યાયમ્ ઈદૃશો દેવ વિપાકઃ સમુપસ્થિતઃ ।1।
તદ્ અનિષ્ટઞ્ ચ નામાદ્ય સ્વકાનામ્ એવ કર્મણાં ।
વિપાકં પરિભુઞ્જાનો પ્ય્ આદેક્ષ્યામિ કમ્ ન્વ્ અહં ।2।
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સ્થવિરાનન્દસમીપમ્ ઉપગમ્ય સર્વશરીરેણ સ્થવિરાનન્દસ્ય પાદયોર્ નિપતિતઃ । સ્થવિરાનન્દેન ચોક્તો વત્સ એષા કાશિસુન્દરી દારિકા વિષવેગેનાવષ્ટબ્ધા તદ્ ઉત્તિષ્ઠૈનાં સત્યાધિષ્ઠાનેન સ્વસ્થી કુરુ મહાજનકાયશ્ ચ પ્રત્યાય્ય ઇતિ ।
સ્વ રોય્ 159,1 - 162,3
[63] અથ સુવર્ણવર્ણઃ કુમારઃ સ્થવિરાનન્દસ્ય પ્રતિશ્રુત્ય સર્વસત્ત્વાધ્યાશયપ્રવૃત્તેન ચેતસા સત્યાધિષ્ઠાનં કર્તુમ્ આરબ્ધઃ । યેન મે સત્યેન સત્યવચનેનાસ્યાઃ કાશિસુન્દર્યા દારિકાયા અન્તિકે મન સૂક્ષ્મો ઽપિ ક્લેશો નોત્પન્નો રાગો વા દ્વેષો વા મોહો વા વિહિંસા વાન્યતમ્ અન્યતમો વા ચૈતસિક ઉપક્લેશો ઽનેન સત્યેન સત્યવચનેન ચાસ્યાઃ શરીરવિષમ્વિલયમ્ ઉપગચ્છત્વ્ ઇત્ય્ અથૈતસ્મિન્ સત્યાધિષ્ઠાનસમનન્તરમ્ એવ કાશિસુન્દરીદારિકાયાઃ શરીરાદ્ વિષં વિલયમ્ ઉપગતં સ્વસ્થીભૂતશરીરા ચ સુપ્તપ્રબુદ્ધા ઇવોત્થિતા । તાં સ્વસ્થીભૂતશરીરામ્ ઉત્થિતામ્ આલોક્ય તેન મહાજનકાયેનાનેકૈશ્ ચ દેવતાશતસહસ્ત્રૈર્ એકરવેનોચ્ચૈર્ નાદો મુક્તઃ । અહો આશ્ચર્યમ્ અહો કુમારસ્યાશયવિશુદ્ધતા । મહર્દ્ધિકો ઽયં કુમારો મહાનુભાવો યત્રેદાનીં સત્યાધિષ્ઠાનબલાદ્ ઇયમ્ અનેન કાશિસુન્દરી દારિકા સમુત્થાપિતા પ્રિયેણ જીવિતેનાચ્છાદિતેતિ । તતઃ કાશિસુન્દરી દારિકા સમન્તાન્ નિરીક્ષિતુમ્ આરબ્ધા યાવત્ પશ્યતિ મહાશ્મશાને સ્થવિરાનન્દં મહતા ભિક્ષુસઙ્ઘેન સાર્દ્ધમ્ અર્દ્ધચન્દ્રાકારોપગૂઢં । નાનારત્નપ્રદ્યોતિતે દિવ્યે મહતિ સિંહાસને નિષણ્ણં રાજામં અજાતશત્રુમ્ અનેકપ્રાણિશતસહસ્રપરિવારમ્ આત્માનઞ્ ચ નીલપીતલોહિતાવદાતાયાં શિવિકાયામ્ આરોપિતં દૃષ્ટ્વા ચ પુનઃ સમ્ભ્રાન્તા ચિન્તયિતું પ્રવૃત્તા । કિમ્ અયં સ્વપ્નમ્ આહો સ્વિચ્ ચિત્તવિભ્રમઃ । અથ વા કેનચિદ્ એતન્ માયાકર્મવિદર્શિતં ભવતીતિ । યાવત્ તસ્યા જ્ઞાતિભિર્ એતદ્ વિસ્તરેણ સમાખ્યાતં । ઉક્તા ચ સર્વથા યદ્ એતત્ તવ જીવિતં તત્ સર્વં સ્થવિરાનન્દમ્ આગમ્યેતિ
સ્વ રોય્ 162,3 - 167,5
[64] તચ્ છ્રુત્વા કાશિસુન્દરી દારિકા સ્થવિરાનન્દે સમુપજાતબહુમાના પરં પ્રસાદં પ્રવેદયિતુમ્ આરબ્ધા । અથ કાશિસુન્દરી દારિકા ઉદ્યાનં સમનુસ્મૃત્ય પ્રચણ્ડઞ્ ચામાત્યં ઉદ્વિગ્નમનસા મરણભયવિષાદવિહ્વલેક્ષણાવસ્થાન્ તામ્ એવ પરાં પ્રવેદયન્તી સ્ત્રીભાવમ્ અનુશોચિતુમ્ આરબ્ધા । અહો સ્ત્રીત્વં નામાતિજઘન્યતરં સર્વદુષ્ખાસ્પદભૂતં । યદ્ આગમ્ય્ આહમ્ ઇમામ્ અવસ્થામ્ અનુપ્રાપ્તેતિ સમ્વિગ્નમાનસા ત્વરિતમ્ ઉત્થાયૈકઞ્ ચ વસ્ત્રમ્ આદાય સ્થવિરાનન્દસમીપમ્ ઉપગમ્ય તદ્ એકં વસ્ત્રં સ્થવિરાનન્દાય નિર્યાત્ય પાદયોર્ નિપત્ય તીવ્રેન પ્રસાદવેગેન સ્થવિરાનન્દગુણાનુસ્મરણપૂર્વ્વકં સત્યાધિષ્ઠાનં કર્તુમ્ આરબ્ધા ॥ યેન સત્યેન સત્યવચનેન ત્વં વિદેહમુને । સર્વેષાં બુદ્ધશિષ્યાણામ્ અગ્રપ્રાપ્તો ઽતિશ્રેષ્ઠો વિશિષ્ટઃ પ્રવર ઉત્તરો ઽનુત્તરઃ શ્રાવકનાગઃ । શ્રાવકસિંહઃ । શ્રાવકઋષભઃ । શ્રાવકજાનેયઃ । શ્રાવકપદ્મઃ । શ્રાવકકુમદઃ । શ્રાવકપુણ્ડરીકં । શ્રાવકસારથિઃ । શ્રાવકસાર્થવાહઃ । શ્રાવકચન્દ્રઃ । શ્રાવકભાસ્કરઃ । શ્રાવકરત્નં । શ્રાવકચૂડામણિઃ । શાસનકર્ણધારઃ । શાસનધૂર્દ્ધરઃ । અર્હન્ ક્ષીણાસ્ત્રવઃ । કૃતકૃત્યઃ કૃતકરણીયો ઽપહૃતભારો ઽનુપ્રાપ્તસ્વકાર્થઃ પરિક્ષીણભવસંયોજનઃ સમ્યગાજ્ઞાસુવિમુક્તચિત્તો મહર્દ્ધિકો મહાનુભાવો મહાદક્ષિણીયો ઽનેન સત્યેન સત્યવચનેનાદ્યૈવ મે સ્ત્રીન્દ્રિયમ્ અન્તર્દ્ધાતુ પુરુષેન્દ્રિયં પ્રાદુર્ભવતુ । અથૈતત્ સત્યાધિષ્ઠાનસમનન્તરમ્ એવ તસ્યાઃ સ્ત્રીન્દ્રિયમ્ અન્તર્હિતં પુરુષેન્દ્રિયં પ્રાદુર્ભૂતં । પુરુષો બભૂવ અતિરુપો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકો વિચિત્રવસ્ત્રાલઙ્કૃતશરીરો ગગનતલાચ્ ચાસ્યા દિવ્યન્વિચિત્રં મનોરમં વસ્ત્રવર્યમ્ પતિતુમ્ આરબ્ધં । અપીદાનીં વસ્ત્રવર્યેણ પતતા તથા ગગનમણ્ડલં સંચ્છન્નં યદા તસ્મિન્ મુહુર્તે તસ્મિન્ મહાશ્મશાને સૂર્યરશ્મયો ન પ્રજ્ઞાયન્તે સ્મ । તતસ્ તદ્ અત્યદ્ભુતં દેવમનુષ્યાવર્જનકરં સ્થવિરાનન્દસ્યગુણમાહાત્મ્યં દૃષ્ટ્વા ગગનતલગતૈર્ અનેકૈર્ દેવતાકોટિનિયુતશતસહસ્ત્રૈર્ હાહાકારો મુક્તઃ । અહો આશ્ચર્યમ્ અહો ઽત્યદ્ભુતં । અહો સ્થવિરાનન્દસ્ય ગુણમાહાત્મ્યં । અહો ઉદારતા । અહો સુવિશુદ્ધં દક્ષિણીયં ક્ષેત્રં યત્ર હિ નામૈકવસ્ત્રપ્રદાનમાત્રેણ પ્રણિધાનસમનન્તરમ્ એવ કાશિસુન્દરીદારિકાયાઃ સ્ત્રીન્દ્રિયમ્ અન્તર્હિતં । પુરુષેન્દ્રિયં પ્રાદુર્ભૂતમિયઞ્ ચેદૃશી વિભૂતિર્ ઇતિ । તતસ્ તાભિર્ દેવતાભિઃ પ્રસન્નમનસ્કાભિર્ દિવ્યં પુષ્પવર્ષં પાતિતં । દિવ્યાનિ ન વાદ્યાનિ ચ પરાહતાનિ ॥
સ્વ રોય્ 167,5 - 170,3
[65] તતઃ કાશિસુન્દરઃ પુરુષઃ સ્થવિરાનન્દગુણમાહાત્મ્યસામર્થ્યાદ્ અભિમનોહરમ્ આત્મનો યથાભિલષિતં સદ્યો વિપાકફલમ્ ઉદ્વીક્ષ્ય પરમવિસ્મયાવર્જિતચિત્તસન્તતિઃ પરમપ્રીતિપ્રામોદ્યજાતપ્રહર્ષરોમાઞ્ ચકર્કસીકૃતમૂર્ત્તિર્ ઉત્થાયજાનુમણ્ડલદ્વયમ્ ઉપનિક્ષિપ્ય ભૂમૌ કૃતકરપુટઃ સ્થવિરાનન્દમ્ અભિષ્ટોતુમ્ આરબ્ધઃ ।
નમસ્ તે દુર્લભાચિન્ત્ય સુવિશુદ્ધગુણૈશ્ ચિત ।
યેનાદ્યૈવમ્ અનાથુસ્ય દત્તમ્ યે જીવિતં ત્વયા ।1।
યદિ ત્વન્ ન ભવેસ્ ત્રાતા વિશુદ્ધજ્ઞાનલોચનઃ ।
કથં પ્રાણવશિષ્ટં સ્યાં ત્વમ્ મે પ્રાણપ્રદો મુને ।2।
અહો તે ગુણમાહાત્મ્યમહો સત્ત્વહિતૈષિતા ।
યદ્ એવં સઙ્કટાદ્ ઘોરાત્ પરિત્રાતસ્ ત્વયા જનઃ ।3।
અહો તે દક્ષિણીયત્વં સુવિશુદ્ધં સુદુર્લભં ।
યત્રૈકવસ્ત્રત્યાગો ઽપિ પ્રયાત્ય્ એવમ્ મહાર્ઘતાં ।4।
તથૈકવસ્ત્રમ્ આદાય મયા ત્વયિ મહામુને ।
યથાભિલષિતં પ્રાપ્તમ્ અદ્ય ફલમ્ ઇદં શુભં ।5।
આધારમ્ ઇવ યન્ મન્યે દોષાણામ્ મહતામ્ અપિ ।
તત્ સ્ત્રીત્વં ત્યક્તમ્ અદ્યૈવ પુંસ્ત્વં ચાધિગતં મયા ।6।
તચ્ ચૈષ દિવ્યસદૃશો દિવ્યાલઙ્કારભૂષિતઃ ।
ગગનાદ્ વસ્ત્રવર્યઞ્ ચ પતત્ય્ અતિમનોહરં ।7।
એવં ગુણિનિ સુક્ષેત્રે યે વૈ કારાન્ ન કુર્વતે ।
અધન્યા વઞ્ચિતાસ્ તે મોહાદ્યૈઃ ક્લેશશત્રુભિર્ ઇતિ ।8।
સ્વ રોય્ 170,3 - 171,3

[66] સ એવ સ્થવિરાનન્દમ્ અભિષ્ટુત્ય કર્મફલપ્રત્યક્ષદર્શી ચિન્તયામ્ આસ । ન મમ પ્રતિરૂપં સ્યાદ્ યદ્ અહમ્ ઇષ્ટાનિષ્ટકર્મફલપ્રત્યક્ષદર્શી પુનર્ અપ્ય્ આગારમ્ અધ્યાવસેયમ્ ઇતિ ॥ સ સ્થવિરાનન્દસ્ય પાદયોર્ નિપત્યોવાચ ॥ લભેયાહમ્ આર્ય સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજ્યામ્ ઉપસમ્પદં ભિક્ષુભાવઞ્ ચરેયમ્ અહં સ્થવિરસ્યાન્તિકે બ્રહ્મચર્યમ્ ઇતિ । સ સ્થવિરાનન્દેન પ્રવ્રાજિતસ્ તથા ચ સમનુશિષ્ટો યથા યાવત્ સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતં ।
સ્વ રોય્ 171,3 - 176,3
[67]અથાસ્મિન્ન્ અન્તરે દિવાકરઃ સાર્થવાહઃ સપત્નીકો ઽપિ પુત્રવિયોગશોકદુઃખાભ્યાહતો રાજગૃહસ્ય નગરસ્ય મધ્યે શૃઙ્ગાટકસ્ય પૃથિવ્યામ્ ઉત્થાયોત્થાયાત્માનં પાતયતિ । પુનઃ પુનઃ પૃથિવ્યામ્ આવર્તનપરિવર્તનં કરોતિ । ઉભાભ્યાં પાણીભ્યામ્ આત્માનં તાડયતિ । હા પુત્ર હા પુત્રેતિ ચાર્ત્તસ્વરં વિરૌતિ સ્મ । અશ્રૌષીદ્ દિવાકરઃ સાર્થવાહઃ સ્થવિરાનન્દેન ગગનતલેનાગત્ય સુવર્ણવર્ણઃ કુમારઃ પરિત્રાતો મહાશ્મશાને આશ્ચર્યા ભૂતાનિ વર્તન્ત ઇતિ । શ્રુત્વા ચ પુનઃ સપત્નિકો ઽપ્ય્ અમૃતા ચાભિષેકાભિસિક્ત ઇવ પરમાનન્દિતમનાશ્ ચક્રવર્ત્તિરાજ્યાભિષેકાભિષિક્ત ઇવ પરમપ્રીતિપ્રામોદ્યજાતઃ સહસૈવોત્થાય ત્વરિતગતિપ્રચારયા રાજગૃહાન્ નગરાન્ નિર્ગ્ગત્ય મહાશ્મશાનમ્ અનુપ્રાપ્તો યાવત્ પશ્યતિ સુવર્ણવર્ણં કુમારં રાહુગ્રસ્તવિનિર્મુક્તં શરતકાલપૂર્ણચન્દ્રં સ્થવિરાનન્દસમીપે નિષણ્ણં તાઞ્ ચ સ્થવિરાનન્દગુણસામર્થ્યજનિતાં વિભૂતિં તતસ્ તસ્ય તદ્ અત્યદ્ભુતં દેવમનુષ્યાવર્જનકરં પ્રાતિહાર્યં દૃષ્ટ્વા સ્થવિરાનન્દે સમુપજાતબહુમાનઃ પરમપ્રસાદવેગાવર્જિતચિત્તસન્તાનઃ સર્વશરીરેણ સ્થવિરાનન્દસ્ય પાદયોઃ પતિતઃ । ઉત્થાય ચોભે જાનુમણ્ડલે પૃથિવ્યામ્ ઉપનિક્ષિપ્ય હર્ષાદ્ અશ્રૂર્મિભિર્ આપૂર્યમાણવદનકમલઃ । કૃતાઞ્જલિપુટઃ સ્થવિરાનન્દમભિષ્ટોતુમ્ આરબ્ધઃ ।
અહો ત્વયા મહાભાગ માહાત્મ્યં સમ્પ્રકાશિતં ।
યન્ મહાસઙ્કટાદ્ ઘોરાત્ પરિત્રાતસ્ ત્વયા જનઃ ।1।
અહો ઽનુકમ્પામાહાત્મ્યમ્ અહો જ્ઞાનસ્ય સમ્પદઃ ।
સર્વજ્ઞેનૈવ ભવતા વિશુદ્ધા સમ્પ્રકાશિતાઃ ।2।
તથાયં પુત્રકો ઽસ્માકં મહતો વ્યસનાર્ણવાત્ ।
દયાજ્ઞાનપ્રભાવાભ્યાં સમ્યગ્ ઉત્તારિતસ્ ત્વયા ।3।
યદિ વાયં ત્વયાદ્યૈવ ન સમન્વાહૃતો ભવેત્ ।

નિમગ્નો દુઃખજમ્બાલે સપત્નીકો હ્ય્ અહઞ્ ચિરં ।4।
ત્વામ્ આગમ્યાહમ્ અદ્યાગ્રં મહાકારુણિકાત્મજં ।
પુત્રશોકાર્ણવોત્તીર્ણઃ શોકાટવ્યાશ્ ચ નિઃસૃતઃ ।5।
મુક્તઃ શોકમયૈઃ પાશૈર્ નિર્ગતઃ શોકચારકાત્ ।
શોકાયસભયાદ્ ભ્રષ્ટો વિમુક્તઃ શોકપઞ્જરાત્ ।6।
ન લગ્નઃ શોકપઙ્કે ઽદ્ય ન ક્ષતઃ શોકકણ્ટકૈઃ ।
ન દષ્ટઃ શોકસર્પેણ ન વિદ્ધઃ શોકસાયકૈઃ ।7।
ન ચ્છિનઃ શોકનિસ્ત્રિઙ્શૈર્ ન પ્રાપ્તઃ શોકશત્રુભિઃ ।
ન ગ્રસ્તઃ શોકમકરૈર્ ન દગ્ધઃ શોકવહ્નિના ।8।
ત્વયૈવં કુર્વતા ચાદ્ય ભાસિતો ઽયમ્ મહાજનઃ ।
ઉન્મીલિતાનિ નેત્રાણિ પ્રીણિતાનિ મનાંસિ ચ ।9।
આનન્દ ઇતિ નામેદમ્ અહો સ્વન્વર્થતાઙ્ ગતં ।
યેનૈવં કુર્વતા ત્રાણં પરમાનન્દિતા વયમ્ ઇતિ ।10।
સ્વ રોય્ 176,3 - 177,4
[68] અથ દિવાકરઃ સાર્થવાહઃ સ્થવિરાનન્દમ્ અભિષ્ટુત્યોત્થાય ચ સુવર્ણવર્ણસ્ય કુમારસ્ય સમીપમ્ ઉપગમ્ય સપત્નીકો ઽપિ સહગાઢં કણ્ઠે પરિષ્વજ્ય મુહુર્મુહુઃ પરિષ્વજતે સ્મ । પ્રહર્ષજાતો ઽશ્રુપર્યાકુલેક્ષણશ્ ચ સુવર્ણવર્ણં કુમારં અનિમિષેન સમવલોકયન્ન્ ઉવાચ ।
શરત્પૂર્ણેન્દુબિમ્બશ્રીકાન્તિદ્યુતિહરમ્બ્વપુઃ ।
મનોરથશતૈર્ લબ્ધં દિષ્ટ્યા પશ્યામિ તે પુનઃ ।1।
સ્નિગ્ધનીલાયતાતામ્રપર્યન્તેક્ષણશાલિનં ।
સ્થવિરાનન્દમ્ આગમ્ય પુનઃ પશ્યામિ તે મુખમ્ ઇતિ ।2।
સ્વ રોય્ 177,4 - 181,4
[69] અથ સુવર્ણવર્ણઃ કુમારઃ સંસારદોષોદ્વિગ્નચેતા માતાપિતરાવ્ અનુજ્ઞાપ્ય સ્થવિરાનન્દસ્ય પાદયોર્ નિપત્યોવાચ । સ્થવિર લભેયાહં સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજ્યામ્ ઉપસમ્પદં ભિક્ષુભાવઞ્ ચરેયમ્ અહં સ્વાખ્યાતધર્મવિનયે બ્રહ્મચર્યમ્ ઇતિ । સ સ્થવિરાનન્દેન પ્રવ્રાજિતસ્ તથા ચ સમનુશિષ્ટો યથાનેન તસ્મિન્ન્ એવ મુહૂર્તે સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્ત્વં પ્રાપ્તં । સો ઽર્હત્ત્વપ્રાપ્તઃ પૂર્વૈકાં જન્મપરમ્પરામ્ અવલોકિતુમ્ આરબ્ધો યાવત્ પશ્યત્ય્ આત્માનમ્ અતીવ પુણ્યમહેશાખ્યં તસ્યૈતદ્ અભવત્ । ક્ષુણો ઽહં સ ચેન્ મયા વિજ્ઞાતુમ્ અભવિષ્યદ્ ઇત્ય્ અહમ્ એવ પુણ્યમહેશાખ્ય ઇતિ । મયા યાવદ્ આપ્તં દાનાનિ દત્તાનિ પુણ્યાનિ કૃતાન્ય્ અભવિષ્યન્ । તદ્ ઇદાનીમ્ અપિ સત્ત્વાનાં પુણ્યેષુ ગૌરવોત્પાદનાર્થં સ્વં પુણ્યમહાત્મ્યં પ્રકાશયેયમ્ ઇતિ । તતસ્ તેન તાનિ વસ્ત્રાણિ સ્વશરીરાદ્ અવતારિતાનિ તત્સમનન્તરમ્ એવ ચાપરાણિ તાદૃશાન્ય્ એવ પ્રાદુર્ભૂતાનિ । પુનઃ પુનર્ અવતારયિતુમ્ આરબ્ધસ્ તથૈવ ચાસ્ય પુનઃ પુનઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ । તેનાવતાર્યાવતાર્ય સ્થવિરાનન્દસ્ય પુરસ્તાન્ મહાન્ વસ્ત્રરાશિઃ કૃતઃ । તઞ્ ચ તેષામ્ અપિ મહાર્હાણામ્ વસ્ત્રાણાં રાશિમ્ અભિનવોદિતદિવાકરકિરણ્વિચ્છુરિતમ્ ઇવ જામ્બુનદસુવર્ણરાશિં કનકાયમાનમ્ ઉદ્વીક્ષ્ય સ મહાજનકાયઃ પરમવિસ્મયાવર્જિતચિત્તસન્તતિર્ ઉવાચ । અહો આશ્ચર્યમ્ અહો ઽદ્ભુતમ્ અહો પુણ્યાનાં માહાત્મ્યમ્ અહો સુકૃતાનિ પુણ્યાનિ અનેન મહાત્મના । યત્ર હિ નામૈવમ્ અવ્યવચ્છિન્નમ્ અવતારયતો ઽપિ ચૈષામ્ અતિમહાર્હાણાં પર્યન્તમ્ અપિ નાધિગમ્યત ઇતિ । તતસ્ તેન માતાપિત્રોસ્ તાનિ વસ્ત્રાણિ નિર્યાતિતાનિ તાભ્યામ્ અપિ સ્થવિરાનન્દપ્રમુખં ભિક્ષુસંઘમ્ આદિં કૃત્વા યાવાન્ અસૌ જનકાયો મહાશ્મશાનં સન્નિપતિતઃ । તત્ર ચ એકૈકઃ પ્રાણીવસ્ત્રયુગલેનાચ્છાદિતઃ । સુવર્ણવર્ણસ્ય તુ ભિક્ષોઃ પુણ્યાનુભાવેનાસૌ વસ્ત્રરાશિર્ નૈવ ક્ષીયતે ।
સ્વ રોય્ 181,4 - 184,185
[70] તતઃ સુવર્ણવર્ણો ભિક્ષુર્ ઉપરિ વિહાયસમ્ અભ્યુદ્ગમ્ય ઋદ્ધ્યા રાજગૃહન્ નગરં ગત્વા મધ્યે શૃઙ્ગાટકસ્ય સુવર્ણવર્ણાનાં વસ્ત્રાણાં સ્વશરીરાદ્ અવ(6)તાર્યાવતાર્ય મહાપ્રમાણં રાશિં કૃત્વા સ્વરેણ રાજગૃહન્ નગરમ્ આપૂરયન્ન્ ઉવાચ । ભવન્તો મયૈતાનિ વસ્ત્રાણિ પરિત્યક્તાનિ યસ્ય વો યાવદ્ભિઃ પ્રયોજનં સ તાવન્તિ પ્રતિગૃહ્ણાત્વ્ ઇતિ । શ્રુત્વા તત્ક્ષણાદ્ એવાનેકાનિ પ્રાણિશતસહસ્ત્રાણિ સન્નિપાતિતાનિ । યાવત્ પશ્યન્તિ નગરમધ્યે શૃઙ્ગાટકસ્ય તેષાં સુવર્ણપીતાનાં વસ્ત્રાણાં અતિમહાપ્રમાણં રાશિં અરુણ્કિરણપરામૃષ્ટમ્ ઇવ જામ્બૂનદસુવર્ણરાશિમ્ ઇવ મિલિમિલાયમાનમ્ આયુષ્માન્તં ચ સુવર્ણવર્ણમ્ ઉત્તપ્તકાઞ્ચનગિરિશૃઙ્ગમ્ ઇવ પરમયા શ્રિયા જ્વલન્તં ગગનતલગતમ્ ઉદ્વીક્ષ્ય સ મહાજનકાયઃ પરમવિસ્મયાવર્જિતચિત્તસન્તતિઃ પરમપ્રહર્ષોર્મિતરઙ્ગાપૂર્યમાણવદનકમલશ્ ચિન્તયામ્ આસ અહો આશ્ચર્યમ્ અહો ઽદ્ભુતં તત્ કિં પુનર્ અનેન મહાત્મના કૃતં ભવેદ્ યેનાયમ્ એવં મહર્દ્ધિકો મહાનુભાવો યદિ ચ વયં જાનીમો વયમ્ અપિ તત્ કુર્યામહે યેન વયમ્ અપ્ય્ એવં મહર્દ્ધિકાં સ્યામ ઇતિ । સમુત્પન્નાભિલાષાઃ સન્દેહદોલારુઢાશ્ ચ પરસ્પરં સંજલ્પં કર્તુમ્ આરબ્ધાઃ । તેષામ્ એતદ્ અભવદ્ એષ એવ મહાત્મા મહર્દ્ધિકો મહાનુભાવઃ સિદ્ધવ્રતો દિવ્યજ્ઞાનસમન્વાગતશ્ ચ એતમ્ એવ પરિપૃચ્છામ ઇતિ । તતો ઽસૌ જનકાયઃ પરમવિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ કૃતકરપુટો ગગનતલાસક્તદૃષ્ટિર્ આયુષ્મન્તં સુવર્ણવર્ણમ્ એકરવેણ પ્રણમ્યોવાચ ।
ઉપેતસ્ ત્વં મહાભાગ દિવ્યેન જ્ઞાનચક્ષુષા ।
યેનૈવં ત્વં મહેશાખ્યસ્ ત્વં સમાખ્યાતુમ્ અર્હસિ ।1।
યેન પ્રાપ્નોતિ સમ્પત્તિમ્ ઇહ લોકે પરત્ર ચ ।
ભોગાનાઞ્ ચ ગુણાનાઞ્ ચ તાન્ સ્વયં ખ્યાતુમ્ અર્હસી તિ ।2।
સ્વ રોય્ 185,2 - 196,3
[71] તતસ્ તાન્ સ મહાસત્ત્વઃ કરુણાક્ષિપ્તમાનસઃ ।
હ્લાદયન્ મહતા વાચા સ્વરેણાપૂરયન્ દિશ ।1।
અમુમ્ એવાર્થમ્ ઉદ્દિશ્ય મયેદં દર્શિતં હિ વઃ ।
અનુપૂર્વેણ વક્ષ્યામિ શૃણુતેદં વચો મમ ।2।
પુણ્યૈર્ આપ્નોતિ સમ્પત્તિમ્ ઇહ લોકે પરત્ર ચ ।
ભોગાનાઞ્ ચ ગુણાનાઞ્ ચ પુણ્યૈશ્ ચાહમ્ મહર્દ્ધિકઃ ।3।
યદિ વો ન પ્રિયં દુઃખં પ્રિયાશ્ ચ સુખસમ્પદઃ ।
ક્ષિપ્રં કુરુધ્વં પુણ્યાનિ સુખં પુણ્યસ્ય સઞ્ચયઃ ।4।
યા કાચિત્ સુખસમ્પત્તિર્ ઇહ લોકે પરત્ર ચ ।
પ્રાપ્યતે નિવૃત્તિશ્ ચાપિ પુણ્યાનામ્ એવ તત્ ફલં ।5।
ધનિનઃ શ્રેષ્ઠિનો વિપ્રાઃ સાર્થવાહાદયશ્ ચ યાન્ ।
ભુઞ્જતે વિપુલાન્ ભોગાન્ પુણ્યાનામ્ એવ તત્ ફલં ।6।

મનોઽભિરામા સ્ત્રીભૃત્યપુત્રમિત્રાદિસમ્પદઃ ।
યદ્ ભવન્તિ મનુષ્યાણાં પુણ્યાનામ્ એવ તત્ ફલં ।7।
રૂપલાવણ્યસમ્પત્તિર્મનોનયનહારરિણીં ।
લબ્ધ્વા યદ્ રાજન્તે મર્ત્યાઃ પુણ્યાનામ્ એવ તત્ ફલં ।8।
અભેદ્યં પરિવારત્વમ્ અક્ષયાં દાનસમ્પદઃ ।
લભન્તે ખલુ યન્ મર્ત્યાઃ પુણ્યાનામ્ એવ તત્ ફલં ।9।
જાતિસ્મરત્વં સૌભાગ્યં શ્રુતમ્ આદેયવાક્યતાં ।
પ્રાપ્નુવન્તિ મનુષ્યા યત્ પુણ્યાનામ્ એવ તત્ ફલં ।10।
વિસ્તીર્ણા ભોગસમ્પત્તિ જ્ઞાતિભિઃ સહિતાઃ સદાઃ
યન્ મર્ત્યા મુઞ્જતે હૃષ્ટાઃ પુણ્યાનામ્ એવ તત્ ફલં ।11।
યદ્ભવન્તિ મનુષ્યાણામ્ અસંખ્યા ધનસમ્પદઃ ।
નિઃસપત્નાઃ સ્થિરાશ્ ચૈવ પુણ્યાનામ્ એવ તત્ ફલં ।12।
યદ્ ઉત્તરકુરૌ દ્વીપે હ્ય્ અમમા અપરિગ્રહાઃ
મનુષ્યા નિયતાયુષ્કાઃ પુણ્યાનામ્ એવ એવ તત્ ફલં ।13।
યત્ તણ્ડુલફલં શાલિમ્ અકૃષ્ટોપ્તમ્ મહાર્હં ।
મનુષ્યા ભુઞ્જતે તત્ર પુણ્યાનામ્ એવ તત્ ફલં ।14।
કલ્પદૂષ્યાણિ ચિત્રાણિ યત્ તત્રાભરણાનિ ચ ।
આચ્છાદયન્તિ મનુજાઃ પુણ્યાનામ્ એવ તત્ ફલં ।15।
યત્ તદ્ ઉત્તરકુરૌ દ્વીપે મનુષ્યાસ્ તદ્ અનન્તરં ।
ચ્યુતા દેવા ભવિષ્યન્તિ પુણ્યાનામ્ એવ તત્ ફલં ।16।
સુધાભક્તાદિસમ્પતિ યન્ નાગા દેવપુત્રવત્ ।
પાતાલે ભુઞ્જતે દિવ્યાઃ પુણ્યાનામ્ એવ તત્ ફલં ।17।
યત્ પ્રભાવાદિરાજશ્રીસમ્પદં પ્રાપ્ય દેવવત્ ।
મનુજેન્દ્રા વિરાજન્તે પુણ્યાનામ્ એવ તત્ ફલં ।18।
બલેન ચક્રવર્ત્તિત્વં યદ્ અવાપ્ય મહીભુજાઃ ।
દેવેન્દ્રવદ્વિરાજન્તે પુણ્યાનામ્ એવ તત્ ફલં ।19।
અશેષમનુજાં કૃત્સાં સપ્તરત્નાદિસમ્પદમ્ ।
બુઙ્ક્તે યચ્ ચક્રવર્તી ચ પુણ્યાનામ્ એવ તત્ ફલં ।20।
ત્રિદશેન્દ્ર સમાં લક્ષ્મીં પ્રાપ્ય યત્ પરિભુઙ્ક્તે ।
વેમચિત્રાદયો દૈત્યાઃ પુણ્યાનામ્ એવ તત્ ફલં ।21।
ચત્વારો લોકપાલા યાં વિભૂતિં ધનદાદયઃ ।
ભુઞ્જતે મુદિતાશ્ ચિત્રાં પુણ્યાનામ્ એવ તત્ ફલં ।22।
નન્દનાદિવનોદ્યાનવિભૂતિં ભુઞ્જતે સુરાઃ ।
યત્ સાર્દ્ધં દેવકન્યાભિઃ પુણ્યાનામ્ એવ તત્ ફલં ।23।
વિચિત્રાં દેવરાજ્યાદિસમ્પદં ત્રિદશાધિપઃ ।
યત્ સદા મુદિતો ભુઙ્ક્તે પુણ્યાનામ્ એવ તત્ફલમ્ ।24।
યથાભિલષિતાન્ દિવ્યાન્ ભોગાન્ યત્ પરિભુઞ્જતે ।
વિમાનવાસિનો દેવાઃ પુણ્યાનામ્ એવ તત્ ફલં ।25।
યત્ કેચિદ્ દશભિઃ સ્થાનૈર્ આયુર્વર્ણબલાદિભિઃ ।
દેવેભ્યો ઽપ્ય્ અધિકા દેવા પુણ્યાનામ્ એવ તત્ ફલં ।26।

કામધાતૂત્તમાઞ્ ચિત્રાં યદ્ દિવ્યાં ભોગસમ્પદઃ ।
કામધાત્વીશ્વરો ભુઙ્ક્તે પુણ્યાનામ્ એવ તત્ ફલં ।27।
યથાભિલષિતાન્ કામાન્ દેવેષુ મનુજેષુ ચ ।
લભન્તે યદ્ અયત્નેન પુણ્યાનામ્ એવ તત્ ફલં ।28।
યદ્ બ્રહ્માદયો દેવા ધ્યાયિનો ધ્યાનભૂમિષુ ।
પ્રાપ્નુવન્ત્ય્ ઉત્તમં સૌખ્યં પુણ્યાનામ્ એવ તત્ ફલં ।29।
ધ્યાયિનો ધ્યાનજં યચ્ ચ તૃષ્ણાક્ષયસુખઞ્ ચ યત્ ।
પ્રાપ્નુવન્તિ સુખં શાન્તિં પુણ્યાનામ્ એવ તત્ ફલં ।30।
સમ્બુદ્ધશ્રાવકા યે ચ ભવન્ત્ય્ ઉગ્રગુણાન્વિતાઃ ।
મહર્દ્ધિકા મહાત્માનઃ પુણ્યાનામ્ એવ તત્ ફલં ।31।
પ્રાપ્નુવન્તિ મહાત્માનો યે ઽપિ કલ્પશતાત્યયાત્ ।
બોધિં પ્રત્યેકસમ્બુદ્ધાઃ પુણ્યાનામ્ એવ તત્ ફલં ।32।
અપ્રમેયૈર્ નિરુપમૈર્ ગુણૈર્ યત્ સમલઙ્કૃતાઃ ।
ભવન્તિ સમ્યક્સમ્બુદ્ધાઃ પુણ્યાનામ્ એવ તત્ ફલં ।33।
રૂપયૌવનશાલિન્યઃ પુંભિઃ કુલવિભૂષણાઃ ।
સ્ત્રિયઃ પુણ્યૈર્ અવાપ્યન્તે પુણ્યાનામ્ એવ તત્ ફલં ।34।
પુણ્યૈર્ અવાપ્યતે સ્વર્ગઃ પુણ્યસ્ય અપ્સરસઃ ફલં ।
પ્રાપ્યન્તે ઽભિમતાઃ પુણ્યૈઃ સર્વકામસમૃદ્ધયઃ ।35।
પુણ્યૈર્ અવાપ્યતે તીક્ષ્ણા તથા ચ વિમલા મતિઃ ।
પુણ્યૈર્ આયતનૈઃ શ્રદ્ધાઃ પુણ્યૈઃ પટુતરા સ્મૃતિઃ ।36।
પુણ્યૈઃ પ્રિયત્વં વક્તૃત્વં સુસ્વરત્વં યશસ્વતા ।
સર્વાઃ પુણ્યૈર્ અવાપ્યન્તે શુભા ગુણવિભૂતયઃ ।37।
ન તદ્ અસ્તિ સુખં લોકે યત્ પુણ્યૈર્ નાધિગમ્યતે ।
તસ્માત્ સુખાર્થિભિર્ નિત્યં કર્ત્તવ્યઃ પુણ્યસંચયઃ ।38।
સ્વલ્પં પુણ્યં મયા કૃત્વા વિપશ્યિનિ તથાગતે ।
યથાભિલાષિતં પ્રાપ્તમ્ અત્યન્તવિપુલં ફલં ।39।
ષટ્સુ દેવનિકાયેષુ રાજ્યૈશ્વર્યાધિપત્યતાં ।
જાતિકોટિસહસ્ત્રાણિ સુખં સંભુક્તવાન્ અહં ।40।
અમિતાન્ય્ અસપત્નાનિ મનુષ્યેષૂત્તમાસ્ તથા ।
ચક્રવર્ત્ત્યાદિભૂતેન ભુક્તા મે ભોગસમ્પદઃ ।41।
તસ્ય પુણ્યસ્ય માહાત્મ્યાદ્ યત્ર યત્રોપપન્નવાન્ ।
તત્ર તત્ર બભૂવાહં મહેશાખ્યઃ સુખાન્વિતઃ ।42।
રૂપવાન્ ગુણસમ્પન્નો મુખેનોત્પલગન્ધિના ।
પ્રિયશ્ ચાદેયવાક્યશ્ ચ સુમનોજ્ઞાઃ સુરાન્વિતઃ ।43।
ઇદાનીમ્ અપિ તસ્યૈવ પુણ્યસ્યાભિમતામ્ ઇમાં ।
રૂપાદિગુણસમ્પત્તિં પશ્યતેમાં મનોરમાં ।44।
મહાધને મહાભોગે જાતો ઽસ્મિ વિપુલે કુલે ।
વસ્ત્રૈર્ જામ્બૂનદાકારૈર્ અવગુણ્ઠિત વિગ્રહઃ ।45।
કાયાદ્ વહતિ સર્વસ્માદ્ ગન્ધાશ્ ચન્દનસન્નિભઃ ।
ગન્ધો નીલોત્પલસ્યૈવ તથા વાતિ મુખાચ્ ચ મે ।46।

યત્ કિઞ્ચિદ્ અભિકાઙ્ક્ષામિ વસ્ત્રરત્નાદિસમ્પદાં ।
તચ્ ચ સંઙ્કલ્પમાત્રેણ મમ સર્વં સમૃધ્યતિ ।47।
પ્રવ્રજ્યા ચ મયા લબ્ધા સાક્યસિંહસ્ય શાસને ।
અર્હત્વઞ્ ચ મયા પ્રાપ્તં શીતીભૂતો ઽસ્મિ નિર્વૃતઃ ।48।
ઇયમ્ મે પશ્ચિમા જાતિર્ મ્મમ નાસ્તિ પુનર્ભવઃ ।
પુનર્ નાભ્યાગામિષ્યામિ નિવાસ્યામિ નિરાશ્રયં ।49।
યસ્ તેન કર્મણા ક્ષિપ્તો વિપાકફલવિસ્તરઃ ।
તસ્ય નાવૈમિ પર્યન્તમ્ અદ્યાપ્ય્ એવંવિધો ઽપિ સન્ ।50।
સ્વ રોય્ 196,3 - 197,3
[72] તદત્યદ્ભુતમ્ અપરિમિતમ્ અચિન્ત્યં ચ તસ્ય સકાશાત્ પુણ્યમાહાત્મ્યં શ્રુત્વાનેકૈઃ પ્રાણિકોટિનિયુતશતસહસ્ત્રૈઃ પરમપ્રસાદવેગાવર્જિતચિત્તસન્તતિભિર્ ભગવચ્છાસનસત્કારપરાઙ્મિખૈર્ અપિ યથેચ્છં દાનાનિ દત્ત્વા પુણ્યાનિ કૃત્વા પ્રણિધાનાનિ કૃતાનિ । અથાયુષ્માન્ સુવર્ણવર્ણાસ્ય મહાજનકાયસ્યૈવમ્ અનેક પ્રકારં પુણ્યેષુ ગૌરવોત્પાદનાર્થઞ્ ચ પુણ્યમાહાત્મ્યં પ્રકાશ્ય
સ્વ રોય્ 197,3 - 199,5
[73] તત એવોપરિ વિહાયસા સદ્યો મહાશ્મશાનમ્ આગત્ય સ્થવિરાનન્દપ્રમુખમ્ ભિક્ષુસંઘમ્ અનુપરિપાટિકયા વન્દિત્વૈકાન્તે નિષણ્ણઃ । રાજ્ઞા ચાજાતશત્રુણા શ્રુતં યથા કિલ પ્રચણ્ડેનામાત્યેનેર્ષ્યાપ્રકૃતેનોદ્યાને કાશિસુન્દર્યા દારિકાયા અયઞ્ ચાયઞ્ ચાનર્થઃ કૃતઃ । સુવર્ણવર્ણસ્યાભ્યાખ્યાનં દત્ત્વા નિરપરાધ એવ વધાય પરિત્યક્ત ઇતિ । શ્રુત્વા ચ પુનસ્ તીવ્રક્રોધપર્યાકુલેક્ષણો ભૃત્યાન્ આમન્ત્રયતે ભવન્તઃ । કથન્ નામાનેન દુરાત્મનૈવં વ્યવહર્ત્તવ્યં સવર્થા પરિત્યક્તો મે પ્રચણ્ડો ઽમાત્ય ઇતિ । પ્રચણ્ડશ્ ચામાત્યસ્ તત્રૈવ સન્નિપતિતો ઽભૂત્ । અથ પ્રચણ્ડો ઽમાત્ય એતદ્ રાજ્ઞો વચનમ્ ઉપશ્રુત્ય મરણભયવિષાદવિહવલેક્ષણઃ પ્રવેપમાનઃ સર્વાઙ્ગાવયવઃ સહસૈવોત્થાય નિષ્પલાયિતુમ્ આરબ્ધો મહાજનપ્રદ્વિષ્ટો ઽસૌ તસ્યોપર્ય્ અનેકાનિ પ્રણિશતસહસ્રાણિ પ્રધાવિતાનિ સમન્તાચ્ ચ પરિવાર્ય મહાજનકાયેન ગૃહીતો ગૃહીત્વા ચ ખરચપેટપાર્ષ્ણિપ્રહારાદિભિસ્ તં તાડયિતુમ્ આરબ્ધાઃ । સ તાડ્યમાનઃ પ્રગાઢદુઃખવેદનાભ્યાહતો વિક્રોષ્ટુમ્ આરબ્ધઃ આર્યાનન્દ પરિત્રાસ્યસ્વ મામ્ અનાથમ્ અત્રાણમ્ અશરણમ્ અપરાયણં નિરાલોકં પ્રિયેણ જીવિતેનાચ્છાદયેતિ ॥
સ્વ રોય્ 200,1 - 203,204
[74] સ્થવિરાનન્દેન ચાસૌ મહાજનકાયો ઽભિહિતો ભવન્તો મૈનં પ્રઘાતયતાહં રાજાનમ્ અજાતશત્રુમ્ અનુસંજ્ઞાપયિષ્યામીતિ । તતસ્ તેન મહાજનકાયેનાસૌ સ્થવિરાનન્દવચનમ્ ઉપશ્રુત્ય પ્રતિમુક્તઃ સ્થવિરાનન્દશ્ ચ રાજાનં નિરીક્ષિતુમ્ આરબ્ધઃ । રાજોવાચ । કિમ્ આજ્ઞાપયસીતિ । સ્થવિરાનન્દેનોક્તં । મહારાજ મુઞ્ચૈનમ્ ઇતિ 200,5-201,1 રાજોવાચ । સમયતો મુઞ્ચામિ યદિ સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજ્ય સ્થવિરાનન્દસ્યં યાવજ્જીવમ્ ઉપસ્થાનં કરોતીતિ । સ્થવિરાનન્દેનોક્તમ્ એવમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ । સ ચ તેન જનકાયેન નિર્દયં તાડિતઃ । પ્રગાઢદુઃખવેદનાભ્યાહતો મુર્ચ્છિતસ્ તિષ્ઠતિ । સ્થવિરાનન્દેન ચાયુષ્માન્ સુવર્ણવર્ણો ઽભિહિતઃ સત્યાધિષ્ઠાનેન પ્રચણ્ડસ્યામાત્યસ્ય શરીરાદ્ દુઃખવેદનાં પ્રસ્તમ્ભયેતિ । અથાયુષ્માન્ સુવર્ણવર્ણઃ સર્વસત્ત્વહિતાધ્યાશયપ્રવૃત્તેન ચેતસા સત્યાધિષ્ઠાનં કર્તુમ્ આરબ્ધઃ । યેન સત્યેન સત્યવચનેનાસ્ય પ્રચણ્ડસ્યામાત્યસ્યૈવમ્ અત્યન્તાપકારિણો ઽપ્ય્ અન્તિકે મમ સૂક્ષ્મો ઽપ્ય્ આઘાતો નોત્પન્નઃ । તેન સત્યેન સત્યવચનેનાસ્ય શરીરાદ્ દુઃખવેદના પ્રતિપ્રશ્રભ્યતામ્ ઇતિ । સત્યાધિષ્ઠાનસમનન્તરમ્ એવ પ્રચણ્ડસ્યામાત્યસ્ય શરીરાદ્ દુઃખવેદના પ્રવિગતા સ્વસ્થીભૂતશરીરશ્ ચ સમુત્થાય ભગવચ્છાસને સમુપજાતબહુમાનઃ સ્થવિરાનન્દસમીપમ્ ઉપગમ્ય પાદયોર્ નિપત્યોવાચ । લભેયાહં સ્થવિરાનન્દ સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજ્યામ્ ઉપસમ્પદં ભિક્ષુભાવઞ્ ચરેયમ્ અહં સ્થવિરાનન્દસ્યાન્તિકે બ્રહ્મચર્યમ્ ઇતિ । સ સ્થવિરાનન્દેન પ્રવ્રાજિતસ્ તથા ચ સ્વમ્ અનુશિષ્ટો યથા તેન તસ્મિન્ન્ એવ મુહૂર્તે સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં પ્રાપ્તં । સો ઽર્હત્વપ્રાપ્તો ગગનતલમ્ અભ્યુદ્ગમ્ય વિચિત્રૈઃ પ્રાતિહાર્યમ્ મહાજનમનાન્સિ પ્રહ્લાદયન્ ગગનતલાદ્ અવતીર્ય સ્થવિરાનન્દપ્રમુખં ભિક્ષુસંઘં અનુપરિપાટિકયા વન્દિત્વૈકાન્તે નિષણ્ણઃ ।
સ્વ રોય્ 204,1 - 205,5
[75] તતસ્ તદ્ અત્યદ્ભુતં સ્થવિરાનન્દસ્ય મહાત્મ્યં દૃષ્ટ્વા સા પરત્ સ્થવિરાનન્દે ઽત્યર્થમ્ અભિપ્રસન્ના । તતસ્ તાં પર્ષદં તથાભિપ્રસન્ન્મનસ્કામ્ આલોક્ય સ્થવિરાનન્દેન તથા વિધા ધર્મદેશના કૃતા યાં શ્રુત્વાનેકૈઃ પ્રાણિશતસહસ્રૈસ્ મહાન્ વિશેષો ઽધિગતઃ । કૈશ્ચિત્ સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રાપ્તં । યાવદ્ અર્હત્ત્વં સાક્ષાત્કૃતં । કૈશ્ચિચ્ છ્રાવકબોધૌ ચિત્તાન્ય્ ઉત્પાદિતાનિ । કૈશ્ચિદ્ યાવદ્બુદ્ધનિમ્ના ધર્મપ્રવણા સંઘપ્રાગ્ભરા વ્યવસ્થિતા દિવાકરેણ ચ સાર્થવાહેન સપત્નીકેન સત્યાનિ દૃષ્ટાનિ । અનેકૈશ્ ચ દેવતાશતસહસ્ત્રૈસ્ તતસ્ તાભિર્ દેવતાભિઃ પ્રસન્નમનસ્મભિઃ દિવ્યં વસ્ત્રવર્યં પાતિતં । દિવ્યાનિ ચ વાદ્યાનિ પરાહતાનિ દિવ્યૈશ્ ચોત્પલપદ્મકુમુદપુણ્ડરીકમાન્દારકાદ્યૈર્ જાનુમાત્રેણોચ્છ્રેન સર્વં મહાશ્મશાનં વિચિત્રૈઃ પુષ્પૈર્ અવકીર્ણં ।
સ્વ રોય્ 205,5 - 208,5
[76] અથ રાજા ઽજાતશત્રુસ્ તદ્ અત્યદ્ભુતં દેવમનુષ્યાવર્જનકરં પ્રાતિહાર્યં દૃષ્ટ્વા પરમપ્રસાદાવર્જિતચિત્તસન્તાન ઉદાનમ્ ઉદાનયામ્ આસ । અહો આશ્ચર્યમ્ અહો ઽત્યદ્ભુતં અહો આર્યાનન્દેન સ્વગુણમાહાત્મ્યં પ્રકાશિતં અહો તથાગતશાસનમાહાત્મ્યમ્ ઉદ્ભાવિતં અહો યત્ તેન ભગવતા જાનતા પશ્યતા તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સમ્બુદ્ધેન સ્થવિરમહાકાશ્યપેન ચાસ્ય શાસનં વિનયસ્ તં તત્ સફલીકૃતં ॥ અહો તથાગતાદિત્ય ઽસ્તઙ્ગતે આર્યાનન્દભાસ્કરેણ સ્વગુણકિરણજાલૈર્ ઉદ્યોતિતા દિશઃ । અહો તથાગતશશિન્ય્ અનિત્યતાસુરેન્દ્રરાહુણા ગ્રસ્તે આર્યાનન્દચન્દ્રેણ સ્વમ્ અતિમયૂખવિસરૈર્ વૈનેયકુમુદવનાનિ પ્રબોધિતાનિ । અહો તથાગતવિયોગતીક્ષ્ણદુઃખાર્કકિરણસન્તપિતઃ સ્થવિરાનન્દ_મહામેઘેન સ્વવચનામૃતવર્યેણ પ્રહ્લાદિતો લોકઃ । અહો તથાગતસ્ય મનોરથાઃ સમ્યક્પરિપૂરિતાઃ । અહો તથાગતશાસનકર્ણધારત્વં પ્રકાશિતં । અહો તથાગતશસનધૂર્દ્ધરત્વં પ્રકાટીકૃતં । અહો અગ્રઃ શ્રાવકઃ શબ્દઃ સફલીકૃતઃ । અનેનૈવાત્યદ્ભુતેન સ્વગુણમાહાત્મ્યં સામર્થ્યાદ્ અન્તસત્ત્વહિતસમ્પાદનેન સર્વજ્ઞગુણમાહાત્મ્યં પ્રતિવિવૃતં । અહો દર્શિતાનેન મહાત્મના તસ્ય ભગવતો મહાકારુણિકસ્ય પ્રત્યુપકારબુદ્ધિર્ ઇત્ય્ ॥
સ્વ રોય્ 208,5 - 211,5
[77] અથ રાજા સ્થવિરાનન્દેન પ્રશાદવેગાવર્જિતચિત્તસન્તતિઃ । સ્થવિરાનન્દસમીપમ્ ઉપગમ્ય સર્વશરીરેણ સ્થવિરાનન્દસ્ય પાદયોર્ નિપતિતઃ । ઉત્થાય ઉભે જાનુમણ્ડલે પૃથિવ્યામ્ ઉપનિક્ષિપ્ય પ્રસાદરોમાઞ્ચકર્કશીકૃતમૂર્તિઃ કૃતકરપુટઃ સ્થવિરાનન્દમ્ અભિષ્ટોતુમ્ આરબ્ધાઃ ।
નમસ્ તે પુરુષશ્રેષ્ઠ નમસ્ તે શ્રુતશાગરાઃ ।
નમસ્ તે ઽત્યદ્ભુતાચિન્ત્ય જિનશાસનધૂર્દ્ધર ।1।
બુદ્ધશાસનમાહાત્મયમ્ અહો સમ્યક્ પ્રકાશિતં ।
અચિન્ત્યમ્ અદ્ભુતં તે ઽદ્ય કુર્વતા જગતે હિતં ।2।
યત્ તદ્ ભગવતા ચાર્યકાશ્યપેન ચ ધીમતા ।

શાસનં ત્વયિ વિન્યસ્તં તદ્ અદ્ય સફલીકૃતં ।3।
ઇદમ્ અત્યદ્ભુતાચિન્ત્યં સત્ત્વાર્થં કુર્વતા મહત્ ।
સર્વજ્ઞગુણમાહાત્મ્યં અદ્ય તે પ્રતિબિમ્બિતં ।4।
કિઞ્ ચિત્રં યદિ સમ્બુદ્ધઃ સર્વાર્થં કૃતવાંસ્ તથા ।
સર્વજ્ઞઃ સર્વદર્શી ચ મહાકરુણિકો હ્ય્ અસૌ ।5।
ઇદઞ્ ચિત્રતરં મન્યે શ્રાવકેણ સતા ત્વયા ।
મહાકારુણિકેનૈવ યત્ સત્ત્વાર્થં મહત્ કૃતં ।6।
અહો સુલબ્ધલાભો ઽહં માગધશ્ ચ જનો હ્ય્ અયં ।
યેષામ્ એવં પ્રમત્તાનાં ત્વં હિતાવહિતઃ સદા ।7।
સ્થાને તથાગતેનેદં ત્વયિ શાસનમ્ અર્પિતં ।
યેનાદ્ય સુગતેનેવ કૃતમ્ અત્યદ્ભુતં મહત્ ।8।
તતો ઽસૌ સ્થવિરાનન્દ ગુણમાહાત્મ્યવિસ્મિતઃ
સમ્બુદ્ધં સમનુસ્મૃત્ય નમસ્કારં સદાકરોત્ ।9।
નમો ઽસ્તુ તે મહાવીર સમ્બુદ્ધ દ્વિપદોત્તમ ।
યસ્ય તે શ્રાવકો ઽપ્ય્ એવં સદા સત્ત્વહિતોદ્યતઃ ।10।

તથાગતેન માહાત્મ્યમ્ ઉચ્ચૈઃ સમ્યક્ પ્રકાશિતં ।
અશૂન્યમ્ ઇવ મન્યામસ્ ત્વયૈનાં જનતાં યથેતિ ।11।
સ્વ રોય્ 211,5 - 213,214
[78] તતો રાજા સ્થવિરાનન્દં પપ્રચ્છ સ્થવિર કિં દિવાકરેણ સાર્થવાહેન સપત્નીકેન કર્મ કૃતં । યસ્ય કર્મણો વિપાકેનાઢ્યો મહાધનો મહાભોગઃ સસંવૃત્તઃ । ભગવચ્છાસને ચ સત્યદર્શનઃ કૃતઃ । કાશિસુન્દરેણ પ્રચણ્ડેન ચ ભિક્ષુણા કિં કર્મ કૃતં યેનાઢ્યો મહાધને મહાભોગે કુલે જાતો ભગવચ્છાસને ચ પ્રવ્રજ્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતં । સુવર્ણવર્ણેન ચ ભિક્ષુણા કિં કર્મ કૃતં । યસ્ય કર્મણો વિપાકે નાદ્ય મહાધને મહાભોગે કુલે જાતઃ । એવમભિરુપો દર્શનીયઃ । પ્રાસાદિકઃ સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગોપેત ઉત્તપ્તસુવર્ણવર્ણયા વર્ણપુષ્કલતયા સમન્વાગતઃ । સર્વજનમનોનયનહરઃ સુવર્ણવર્ણૈર્ વસ્ત્રૈર્ અવગુણ્ઠિતવિગ્રહઃ । કાયાચ્ ચાસ્ય ચન્દનગન્ધો વાતિ । મુખાચ્ ચ નીલોત્પલગન્ધો જન્મનિ ચાસ્ય વસ્ત્રવર્યં કર્ણિકારકુસુમવર્યં ચ પતિતં । તાનિ ચ વસ્ત્રાણિ સુવર્ણવર્ણાનિ એવમ્ અત્યાર્થ મહર્દ્ધિકો મહાનુભાવો ભગવચ્છાસને પ્રવ્રજ્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્ ઇતિ ।
સ્વ રોય્ 214,1-3
[79] સ્થવિરાનન્દઃ કથયતિ । મહારાજા એભિર્ એવ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ ।
કર્માણિ કૃતાનિ યાવત્ ફલન્તિ ખલુ દેહિનાં ॥
સ્વ રોય્ 214,3 - 215
[80] ભૂતપૂર્વં મહારાજ ઇત એકનવતે કલ્પે ભગવાં વિપશ્યી નામ તથાગતો લોક ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસમમ્પન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાન્ । સ બન્ધુમતીં રાજધાનીમ્ ઉપનિઃસૃત્ય વિહરતિ બન્ધુમતીયકે દાવે ।
સ્વ રોય્ 215,1 - 216,1
[81] તેન ખલુ સમયેન બન્ધુમત્યાં રાજધાન્યાં કર્ણો નામ સાર્થવાહઃ પ્રતિવસત્ય્ આઢ્યો મહાધનો મહાભોગો વિસ્તીર્ણવિશાલપરિગ્રહો વૈશ્રવણધનસમુદિતો વૈશ્રવણપ્રતિસ્પર્દ્ધી બન્ધુમત્યાં રાજધાન્યાં અગ્રકુલિકસ્ તેન સદૃશાત્ કુલાત્ કલત્રમ્ આનીતં । સ તયા સાર્દ્ધં ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । તસ્ય ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતઃ પત્ની આપન્નસત્ત્વા સમ્વૃતા યાવત્ કર્ણઃ સાર્થવાહઃ પઞ્ચવણિકશતપરિવારો મહાસમુદ્રમ્ અવતીર્ણઃ ॥
સ્વ રોય્ 216,1 - 218,2
[82] સ ચ ગર્ભો યથા વૃદ્ધિસુ ગચ્છતિ । તથા કર્ણસ્ય સાર્થવાહસ્ય યદ્ આવારીગતં ક્ષેત્રગતં દેશાન્તરગતં વાર્થજાતં તત્ર કિઞ્ચિદ્ અગ્નિના દગ્ધં કિઞ્ચિચ્ ચૌરૈર્ અપહૃતં કિઞ્ચિત્ પૌરુષેયા ગૃહીત્વા નિઃપલાનાઃ । યાવત્ સાર્થવાહપત્ની પરિપૂર્ણે કાલે પ્રસૂતા દારકો જાતઃ કૃષ્ણચ્છવિર્ અત્યન્તવિરૂપો ઽષ્ટાદશભિર્ અવલક્ષણૈર્ દૂષિતગાત્રસ્ તસ્ય કાયાન્ મુખાચ્ ચ તાદૃશો ઽત્યન્તવિરસો ગન્ધઃ પ્રવાતુમ્ આરબ્ધો યં ઘ્રાત્વા તદ્ગૃહસ્થાઃ પરિજનાઃ પરં વૈમુખ્યમ્ ઉપગતાઃ । તસ્ય દારકસ્ય જાતમાત્રસ્ય તસ્મિન્ ગૃહે ઽગ્નિઃ પ્રાદુર્ભૂતો યેન તદ્ ગૃહં નિરવશેષઞ્ ચ સ્વાપતેયં દગ્ધં । સાર્થવાહપત્ની કથઞ્ચિદ્ દારકમ્ આદાય તસ્માદ્ ગૃહાન્ નિર્ગતા । યદા ચ સો ઽગ્નિસ્ તદ્ ગૃહં નિરવશેષઞ્ ચ સ્વાપતેયં દગ્ધ્વા સ્વયમ્ એવ નિર્વાણઃ । તદા સાર્થવાહપત્ની તત્રાર્દ્ધભગ્ને ખણ્ડાવવરકે પ્રવિશ્ય પટાર્દ્ધં પૃથિવ્યાં પ્રસાર્ય દારકં શાયિત્વા દીર્ઘમ્ ઉષ્ણઞ્ ચ નિઃશ્વસ્ય કર્ણં સાર્થવાહમ્ અનુસ્મૃત્ય રોદિતું પ્રવૃત્તા । હા કષ્ટમ્ ઈદૃશો મે વિપર્યયઃ સમુપસ્થિત ઇતિ ।
સ્વ રોય્ 218,2 - 219,4
[83] કર્ણસ્ય સાર્થવાહસ્ય યે દાસીદાસકર્મકરપૌરુષેયાસ્ તે તાં વિપત્તિં દૃષ્ટ્વા યામો મા વયમ્ અપિ વિનઙ્ક્ષ્યામ ઇતિ ભીતાઃ કર્ણસ્ય સાર્થવાહસ્ય પત્નીમ્ અપહાય નિઃપલાનાઃ । તત્રૈકા પ્રેષ્યદારિકા સંલક્ષયતિ । મયા કર્ણસ્ય સાર્થવાહસ્ય ગૃહે નૈકપ્રકારા સમ્પદ્ અનુભૂતા । ન મમ પ્રતિરૂપં સ્યાદ્ યદ્ અહમ્ અસ્યામ્ અવસ્થાયાં સાર્થવાહપત્નીમ્ અનાથમ્ એકાકિનીં ચ્છોરયિત્વા નિઃપલાયેયમ્ ઇતિ । સૈવૈકા સાર્થવાહપત્ન્યાઃ પાર્શ્વે ઽવસ્થિતા । તસ્યાશ્ ચ સાર્થવાહપત્ન્યાઃ સર્વન્ તત્ સ્વાપતેયમ્ અગ્નિના દગ્ધમ્ એકદૈવસિકમ્ અપિ ભોક્તવ્યન્ નાસ્તિ ।
સ્વ રોય્ 219,4 - 221,3
[84] તતઃ સા પ્રેષ્યદારિકા કકર્ણસ્ય સાર્થવાહસ્ય યે સુહૃત્સમ્બન્ધિબાન્ધવાસ્ તેષાં સકાશઙ્ ગત્વા કથયતિ ભવન્તઃ । કર્ણસ્ય સાર્થવાહસ્ય પત્ન્યા ઇદૃશ્ય્ અવસ્થા વર્ત્તતે । યોગોદ્વહનં કુરુતેતિ । યત એવ તે તસ્યા યોગોદ્વહનં કર્તુમ્ આરબ્ધાસ્ તત એવૈતેષામ્ અપિ કુલેષ્વ્ અનર્થશતાનિ પ્રાદુર્ભૂતાનિ । તૈર્ ઉપલક્ષિતમ્ અયઙ્ કર્ણસ્ય સાર્થવાહસ્ય પુત્રો ઽત્યન્તં ન મઙ્ગલો ઽસ્યાપુણ્યસામર્થ્યાત્ કર્ણસ્ય સાર્થવાહસ્ય સર્વો ગૃહવિભવાદિવિસ્તરો વિનાશઙ્ ગતસ્ તદ્ યદિ વયમ્ અપ્ય્ અસ્ય યોગોદ્વહનં કરિષ્યામો ઽસ્માકમ્ અપિ ગૃહેષુ ન ચિરાદ્ એવેયમ્ ઈદૃશ્ય્ અવસ્થા ભવિષ્યતિ । તદ્યથા કર્ણસ્ય સાર્થવાહસ્ય । સર્વથા ન તસ્ય યુક્તં નામાપિ ગ્રહીતુમ્ અપિ તુ તૈઃ સા પ્રેષ્યદારિકાભિહિતા ન ભૂયસ્ ત્વયાસ્મન્નિવેશનાન્ય્ ઉપસંક્રમિતવ્યાનીતિ ॥
સ્વ રોય્ 221,3 - 222,4
[85] સા તૈર્ નિર્ભત્સિતા ચિન્તયામ્ આસ । ઇદાનીં સાર્થવાહપત્ની સર્વેણ સર્વનિશક્રન્દા જાતા । કથમ્ અત્ર પ્રતિપત્તવ્યમ્ । અથવા ગૃહીતો ઽયં મયા ભારઃ સુતરામ્ એવાધુના સાર્થવાહસ્ય પત્ની પરિપાલયિતવ્યેતિ । તતઃ પરગૃહાણિ ગત્વા ભૃતકયા કર્મ કર્તુમ્ આરબ્ધા । તત્ર ચ યન્ મૂલ્યં લભતે તેન સાર્થવાહપત્નીમ્ આત્માનઞ્ ચ દારકઞ્ ચ પોષયિતુમ્ આરબ્ધા । તસ્ય ચ દારકસ્ય પરમવિરૂપત્વાદ્ વિરૂપ ઇતિ નામ વ્યવસ્થાપિતં । દૈવાત્ સા પ્રેષ્યદારિકા પ્રતિદિવસમ્ અપચીયમાનં મૂલ્યં પ્રતિલભતે । તતસ્ તે ત્રયઃ પ્રાણિનો ઽતિ કૃચ્છ્રેણ યાપયિતુમ્ આરબ્ધાઃ ॥
સ્વ રોય્ 222,4 - 224,5
[86] સાર્થવાહપત્ની સંલક્ષયતિ । અહં હિ સર્વૈર્ દાસીદાસકર્મકરપૌરુષેયૈઃ સુહૃત્સમ્બન્ધિબાન્ધવૈશ્ ચ પરિત્યક્તા યત કિઞ્ચિન્ મમ જીવિતં સર્વં તદેનાં પ્રેષ્યદારિકામ્ આગમ્ય । એષા હિ મે માતૃકલ્પા સ્નેહેન । તત્ કિયન્તં કાલમ્ એકાકિની કર્મ કુર્વાણા સા પરિખેદં ગમિષ્યતિ । યાવચ્ ચ મૂલ્યં લભતે । તાવતા ન શક્યતે યાપયિતું । તદ્ અહમ્ અપિ સ્વકર્માપરાધમ્ અનુભવામ્ય્ અહમ્ અપિ ભૃતિકયા કર્મ કરોમીતિ વિચિન્ત્ય તયા પ્રેષ્યદારિકયા સહ પરગૃહાણિ ગત્વા ભૃતિકયા કર્મ કર્તુમ્ આરબ્ધા સા પરમસુકુમારા ક્ષુદ્દુઃખાદિપરિપીડિતા ચ કર્મ કુર્વાણા મુહુર્ મુહુર્ મોહમ્ ઉપગચ્છતિ । તતશ્ ચ પરિખિન્ના દીર્ઘમ્ ઉષ્ણઞ્ ચ નિઃશ્વસ્ય કર્ણં સાર્થવાહમ્ અનુસ્મૃત્ય રોદિતું પ્રવૃત્તા । હા કષ્ટમ્ ઈદૃશો મે વિપર્યયઃ સમુપસ્થિતો યન્ નામ સકલનગરોત્કૃષ્ટા શ્રીસમ્પદમ્ અનુભૂયેદાનીમ્ ઇહૈવ જન્મનિ સકલનગર-ઉત્તમા ભૂત્વા પરગૃહેષુ ભૃતિકયા કર્મ કુર્વાણા મહદ્ દુઃખદૌર્મનસ્યં પ્રત્યનુભવામીતિ ।
સ્વ રોય્ 224,5 - 227,228

[87] તાઞ્ ચ તથા દુઃખપરિપીડિતાં રુદન્તીમ્ આલોક્ય સા પ્રેષ્યદારિકા રોદિતું પ્રદત્તા । હા કષ્ટમ્ ઇહૈવ જન્મનિ સાર્થવાહપત્ની કાશિશૂક્ષ્માતિવિચિત્રામ્ વરધારણી વિવિધસુરભિગન્ધકુસુમમાલાવિભૂષિતગાત્રી । નૈકસુગન્ધદ્રવ્યયોજિતમુખવાસકાવાસિતકપોલા અપ્સરસ ઇવ નન્દનવનોદ્યાનગતા । અન્નપાનવસ્ત્રાલઙ્કારાદિભિર્ દાસીદાસકર્મકરપૌરુષેયસુહૃત્સમ્બન્ધિબાન્ધવાદીન્ યથાર્હં સમ્વિભજ્ય_ ઇદાનીમ્ ઇહૈવ જન્મનિ ઉદ્ધૃતશિરસ્કા મલપટલદિગ્ધગાત્રી ક્ષુદ્દુઃખાદિદુઃખેન પરિશુષ્કસર્વગાત્રાવયવા સટિતસાટકાત્યન્તમલિનેન ખણ્ડચોટકેન યૂકાશતનિકેતભૂતેન પ્રચ્છાદિતકટિપ્રદેશા સકલનગરાધમા ભૂત્વા પરગૃહેષુ ભૃતિકયા કર્મ કુર્વાણા મહદ્ દુઃખદૌર્મનસ્યં પ્રત્યનુભવત્ય્ અહો ભાગ્યવિપર્યયઃ । અહો ચઞ્ચલા ભોગસમ્પદઃ । અહો કર્મણાં વૈચિત્ર્યમ્ ઇત્ય્ આહ ચ ।
પટંશુકાદીન્ પ્રાવૃત્ય સર્વાલઙ્કારભૂષિતા ।
અપ્સરા ઇવ યા પૂર્વમ્ ઇદં રથ્યામુખઙ્ ગતા ।1।
તદ્ એવં સામ્પ્રતં યાતા સૈવ ભાગ્યવિપર્યયાત્ ।
નિવાસ્ય મલદગ્ધાઙ્ગી સટિતં ખણ્ડચોટકં ।2।
દેવકન્યેવ યા પૂર્વં પુંસાં નેત્રામૃતં હ્ય્ અભૂત્ ।
પ્રેતીં વા સાંપ્રતં દૃષ્ટ્વા તામ્ એવોદ્વિજતે મનઃ ।3।
યા પૂર્વન્ ધનસમ્પત્ત્યા નગરસ્યોત્તમાભવત્ ।
કૃપણાનામ્ અપિ ગતા સૈવાદ્યાત્યન્તહીનતાં ।4।
પરિભુક્તવતી હૃષ્ટા યા મહાસમ્પદં પુરા ।
ઇમામ્ અદ્ય દશાં પ્રાપ્ય સૈવ શોચતિ દુઃખિની ।5।
અહો સંસારદૌરાત્મ્યમ્ અહો સમ્પદનિત્યતા ।
યદ્ એવં સુખિતા ભૂત્વા દુઃખભાજનતાઙ્ ગતેતિ ।6।
સ્વ રોય્ 228,1 - 231,5
[88] તતઃ સાર્થવાહપત્ની તયા પ્રેષ્યદારિકાયા સહ અનયાનુપૂર્વ્યા પરગૃહેષુ ભૃતિકયા કર્મ કર્તુમ્ આરબ્ધા । વિરૂપસ્ય ચ કુમારસ્યાપુણ્યાધિપત્યેન પ્રાતિદિવસમ્ અપચીયામાનં મૂલ્યં લભતે । યાવદ્ અપરેણ સમયેના સૂર્યાસ્તં દિવસં કર્મ કારયિત્વા ન કિઞ્ચિલ્ લભ્યતે । યાવત્ કર્મ ઽપિ ન કશ્ચિત્ કારયતિ । યાવત્ સાર્થવાહપત્ની તત્યા પ્રેષ્યદારિકયા સહ સઞ્જલ્પં કર્તુમ્ આરબ્ધા । અપીદાનીં કર્માપિ ન કશ્ચિત્ કારયતિ । સર્વથા ભિક્ષામ્ અટામ ઇતિ । તે મલ્લકમ્ આદાય ભિક્ષામ્ અટિતુમ્ આરબ્ધા । યદા ચ વિરૂપઃ કુમારઃ પર્યટિતું સમર્થો જાતઃ તદા તસ્ય માત્રાભિહિતં પુત્ર ત્વમ્ ઇદાનીં સ્વયમ્ એવ ભિક્ષામ્ અટિત્વા ભુઙ્ક્ષ્વેતિ । તયા તસ્ય મલ્લકો દત્તઃ । સ તં મલ્લકમ્ આદાય વીથીમ્ અવતીર્ણઃ । તઞ્ ચાતિકૃષ્ણં વિરસચ્છવિમ્ અત્યન્તવિરૂપમ્ અષ્ટાદશભિર્ અવલક્ષણૈર્ વિદૂષિતગાત્રમ્ અવલોક્ય લોકો ઽત્યન્તવિમુખો જાતો ઽધોમુખઃ પ્રક્રામતિ । સ યેષાં ગૃહદ્વારં ગચ્છતિ તે તસ્ય તદ્ અતિવિરસં કાયાદ્ ગન્ધમ્ આઘ્રાય સહસૈવ નાશાપુટદ્વયં પિધાય કાષ્ઠપાષાણશર્કરાદિભિસ્ તાડયિત્વા નિષ્કાશયન્તિ શીઘ્રમ્ અસ્માદ્ ગચ્છેતિ । સ જઙ્ગમ ઇવ નગરવિસ્તારજમ્બાલે યત્ર યત્ર ગચ્છતિ તત્ર તત્ર કાષ્ઠપાષાણશર્કરાદિભિસ્ તાડયિત્વા નિષ્કાશ્યતે । સૈકભિષામ્ અપ્ય્ અલબ્ધ્વા કાષ્ઠપાષાણશર્કરાદિભિસ્ તાડિતસ્ તેન મલ્લકેન ભગ્નેન ક્રન્દમાનો માતુર્ અન્તિકમ્ આગત્ય ભૃશતરમન્યુમાન્ ભૂત્વા વિક્રોષ્ટુમ્ આરબ્ધઃ । તતઃ સા તં દૃષ્ટ્વોદ્વિગ્ના ઉરસિ પ્રહારં દત્ત્વા કથયતિ ।
હા કષ્ટં કસ્ય તે પુત્ર અપરાદ્ધન્ તુ કિમ્ ભવેત્ ।
કૃપામ્ અપાસ્ય યેનૈવં પ્રહૃતં ત્વયિ દુઃખિતે ।1।
તતો વિરૂપઃ કુમારઃ સસ્વરઃ પ્રરુદન્ન્ ઉવાચ ।

યેષાં યેષાં ગૃહદ્વારમ્ અહં ગચ્છામિ યાચિતું ।
તે તે કઠલ્લપાષાણૈઃ કાષ્ઠાદ્યૈસ્ તાડયન્તિ મામ્ ઇતિ ।2।
સ્વ રોય્ 231,5 - 234,235
[89] તચ્ છ્રુત્વા સાર્થવાહપત્ની વિરૂપં કુમારં કણ્ઠે પરિષ્વજ્ય સસ્વરં પ્રરુદન્તી પ્રોવાચ ।
નૂનં કૃતં ત્વયા ઘોરં પાપં પુત્રાન્યજન્મષુ ।
ભૃશન્ નિરાધો ઽપિ યેનૈવં તાડ્યસે પરૈઃ ।1।
ધિક્ કષ્ટં ભોઃ ।
ઇમમ્ અત્યન્તવિરસં સૌખ્યવિવર્જિતં ।
દીનં યાચન્તમ્ આલોક્ય કૃપોત્પન્ના ન ચેતસિ ।2।
હા હતાસ્મિ વિનષ્ટાહં કેન તે પુત્ર મલ્લકઃ ।
ભગ્નો ભગ્નશરીરેણ ભિક્ષામાત્રોપજીવિનઃ ।3।
પિત્રા માત્રા વિમુક્તસ્ય મુક્તસ્ય ચ ગૃહાશ્રમાત્ ।
કેન પુત્ર દયાં હિત્વા તવ ભગ્નો ઽદ્ય મલ્લકઃ ।4।
ઉત્સન્નસર્વતન્ત્રસ્ય વર્જિતસ્ય સુહૃજ્જનૈઃ ।
મિત્રન્ નાથો ગુરુશ્ ચૈવ ભગ્નસ્ તે કેન મલ્લકઃ ।5।
હા પુત્ર કેન વા વીર્યં ત્વયિ દર્શિતમ્ આતુરે ।
દીને ચ હા હતો ઽસિ પુત્રક હતઃ પૂર્વકર્મણા સ્વેન ।6।
હા પુત્ર મૃદુ શૂરઃ કઃ કસ્ય કૃપા નાવગાહતેહૃદયં ।
પાષાણોપલક્ઠિનં હૃદયં કસ્ય કથય મે ઽદ્ય ।7।
હા કથં ત્વાં પરાહન્તું દીનં મુખશતૈર્ હતં ।
ભિક્ષામ્ અટન્તં દુઃખાર્તં લોકસ્યોત્સહતે મનઃ ।8।
ક્ષુત્પિપાસાપરિક્લાન્તં સર્વસમ્પદ્વિંવર્જિતં ।
રોગદુઃખાભિતપ્તં હા હતં કો હન્તુમ્ ઉદ્યતઃ ।9।
કૃપણં દીનવદનં રુદન્તં ક્ષુતપ્રપીડિતં ।
સંશુષ્કકણ્ઠં દૃષ્ટ્વાદ્ય કૃપા કેન કૃતા ન તે ।10।
તાડિતો ઽસિ કથં પુત્ર જાતિગર્વમદાકુલૈઃ ।
રુજાભિભૂતે કેનાદ્ય કૃપા ત્યક્તાતિદુઃખિતે ।11।
હા ત્વયા યત્ ક્ષુધાર્તેન ભિક્ષયા સમુપાર્જિતં ।
સ્તોકમ્ અન્નં તદ્ અપ્ય્ અદ્ય શ્વભિઃ કાકૈશ્ ચ ભક્ષિતં ।12।
હા પુત્ર મન્દભાગ્યાહમ્ અધુના કિં કરોમિ તે ।
કૃતપૂર્વેણ પાપેન વિધાત્રાનિષ્ટકર્મણેતિ ।13।
સ્વ રોય્ 235,1 - 244,2
[90] એવં સા ઽનેકપ્રકારમ્ આત્મનનમ્ અનુશોચન્તી તસ્યૈવ ખણ્ડાવવરકસ્યાગ્રતસ્ તં પુત્રં વિરૂપં રુધિરધારાવશિક્તાઙ્ગં પરિષ્વજ્યાતિબહુસઙ્કારશર્કરામેધ્યસ્થાણુકણ્ટકાન્વિતાયાં ભૂમૌ નિષાદ્ય શનૈઃ શનૈઃ પાણિના મદયિતુમ્ આરબ્ધાઃ । યાવત્ સા વીથીમધ્યેન ગચ્છતઃ પશ્યત્ય્ અનેકાન્ શ્રેષ્ઠિપુત્રાન્ સાર્થવાહપુત્રાંશ્ ચાન્યાંશ્ ચોત્સદાન્ બ્રાહ્મણગૃહપતીન્ કાશિકદુકૂલકોટમ્બકકૌશેયસૂક્ષ્માતિમહાર્હવિચિત્રવસ્ત્રહર્ષકટકકેયૂરાઙ્ગદકુણ્ડલહારાર્દ્ધહારવિચિત્રાલઙ્કારસમલઙ્કૃતશરીરાન્ વિવિધવિકચસુરભિકુસુમકલાપવિભૂષિતવિગ્રહાંસ્ તાંશ્ ચાત્મીયમ્ અનતિકષ્ટામ્ અવસ્થામ્ આલોક્ય તઞ્ ચ વિરૂપં પુત્રં તથાતિદીનવદનં દીર્ઘમ્ ઉષ્ણઞ્ ચાભિનિશ્વસ્ય સાશ્રેક્ષણાતિદીનૈર્ વચોભિર્ ઉચ્ચૈં પ્રોવાચ ।
સમ્પન્નૈકસતાકીર્ણે રત્નૈઃ સાગરસન્નિભૈઃ ।
કુલે સુવિપ્રુલે ભૂત્વાપ્ય્ અનુભૂય સુખં પરં ।1।
વિપત્તિભાગિનૌ જાતૌ સઙ્કારોદરવાસિનૌ ।
સુકૃચ્છ્રેણાપિ યાવ્ આવાં નાપ્નુવો ઽન્નં બુભુક્ષિતૌ ।2।
શોકાર્ણવં દુઃખજાલોર્મિભીમં સન્તાપનક્રોગ્રશતાભિકીર્ણં ।
હા હા હતા વેતિ વિમુક્તનાદં દારિદ્રતોયૌઘનિધિં પ્રવિષ્ટૌ ।3।
વિપત્તનાનક્રસહસ્ત્રસંકુલં વિપત્તિભીમોર્મિતરઙ્ગચઞ્ચલાં ।

મહારુજાવિદ્ધભયપ્રચણ્ડાં નદીં હિ દારિદ્રમયીં પ્રપન્નૌ ।4।
દુઃખોપલવ્યાધિખરાવકીર્ણં સન્તાપસિંહધ્વનિપૂર્ણકુઞ્જં ।
શોકાણ્ડજાવાસશતાભિકીર્ણં દારિદ્રદુઃખાલયમ્ અભ્યુપેતૌ ।5।
નૂનં પુરા સાધુજને ન દત્તં દાનં પ્રમાદસ્ખલિતાશયાભ્યાં ।
દીનાવ્ ઇદાનીમ્ ઇહ મન્દભાગ્યૌ પશ્યાવ યદ્ દૃપ્તમુખાનિ નિત્યં ।6।
પ્રાયેણ યાચનકાયાચનકં ન દત્તં ક્લીબેસુ ભાગ્યરહિતેષુ વિમોહિતાભ્યાં ।
આવાસમાત્રવિકલાવ્ અપિ યેન જાતૌ ક્લીબૌ યતો વ્યસનમ્ ઉગ્રતરં પ્રપન્નૌ ।7।
નૂનં પૃથિવ્યાં ગુરુસમ્મતાન્ યાન્ સંપ્રાપ્ય સત્કૃત્ય વિમાનિતાસ્ તે ।
યેનાધુનાવાન્ તુ વિમાનનીયૌ જાતૌ જનાસ્યાદ્ય વિપત્તિભાજૌ ।8।
તાડિતા બહવો નૂનં પૂર્વજન્મસુ સંયતા ।
યેનાવાન્ તાડયત્ય્ એષ જનઃ પાષાણલોષ્ટકૈઃ ।9।
પરિભાષાપથં નીતો નૂનં ગુરુજનઃ પુરા ।
યદેવં પરિભવઃ કષ્ટમનુજાતો સુદારુપઃ ।11।
અતિથિભ્યો ન દત્તાનિ આવાભ્યાં પૂર્વજન્મનિ ।
વસ્ત્રાણિ યેન વાસાંસિ ન ભવન્ત્ય્ અધુનાવયોઃ ।12।
રોદનાનાદબહુલા બહવઃ કારિતા જનાઃ ।
યેન બન્ધુવિહીનૌ હિ ચિરં રોદિવ દુઃખિતૌ ।13।
ચિત્રસંવ્યાનસંવીતં ન દત્તં શયનં પુરા ।
શર્કરોપલસંકીર્ણે સ્વપિવો યેન ભૂતલે ।14।
આસનાનિ વિચિત્રાણિ ન ચ દત્તાનિ સાધુષુ ।
આસનં પૃથિવી યેન બહુકણ્ટસઙ્કટા ।15।
પૂર્વં નોપાનહૌ દત્તૌ ન ચ યાનં સુખાવહં ।
યેન વા કણ્ટકાકીર્ણે વિચરાવો મહીતલે ।16।
આવાસમત્સ્રતયા ખલુ નૈવ દત્તં પ્રાયેણ ચાર્થિનિ જને ગૃહવાસમાત્રં ।
ઉગ્રાંશુપઙ્ક્તિપરિરાજિતમધ્યભાગં સંકારકૂટમ્ ઇહ યેન વયં પ્રપન્નાઃ ।17।
સંશુષ્કકણ્ઠપરિશુષ્કકપોલવક્ત્રાન્ પાનાભિલાષમનસઃ સમુપદીક્ષ્ય પૂર્વં ।
નૂનન્ ન દત્તામ્ ઇતિ તેષુ જાલં સુશીતં યેનાધુના વયમ્ અતીવ વિશુષ્કવક્ત્રાઃ ।18।
નૈવ્á_અન્નમ્ અથિર્નિ જને કૃપણે પ્રદત્તન્ં ન જ્ઞાતયો ન ચ સુહૃન્ ન ચ બન્ધુવર્ગાઃ ।
સત્કૃત્ય વાન્નવિધિના પરિભોજિતાશ્ ચ તેનેહ ભક્ષ્યરહિતૌ વિપરિભ્રામવઃ ।19।
આરોષિતાઃ પરહિતપ્રતિપત્તિદક્ષા નૂનં ભવાન્તરગતૈઃ સુબહુપ્રકારં ।
યેનેહ સામ્પ્રતમ્ અપિ તુ ઇતરે ઽપિ લોકે આક્રોશભાજનપરત્વમ્ ઉપાગતાઃ સ્મઃ ।20।
આવાભ્યાં બહવો નૂનં જાતિગર્વમદાશ્રયાત્ ।
તાડિતા ગુણવન્તો ઽપિ જાતા યેનાધુના ખરાઃ ।21।
સંસારસાગરે ચેતઃ સર્વવ્યાધિભયાપહં ।
ભૈષજ્યં ન પુરા દત્તં યેન રોગાભિ પીડિતૌ ।22।
ન સ્નાપિતા પિતૃવયસ્યજના ન માતા આપ્યપિતા ન ગુરવો ન ચ દીનલોકઃ ।
આસ્નાનપાનરહિતૌ વિધિના પ્રજાતૌ યેનેહ દુઃખશતભાગ્યહતાવ્ અનાથૌ ।23।
ક્ષુતપિપાસપરિક્લાન્તૌ ભક્તાચ્છાદનવર્જિતૌ।
રોગદુઃખાભિસન્તપ્તૌ કો ન્વ્ આવાં પાલયિષ્યતિ ।24।
કસ્ય દાસૌ ભવાવો ઽદ્ય કસ્ય વા પરિચારકૌ ।

યો નો ઽદ્ય જીવિતં દદ્યાદ્ અસ્મિન્ લોકે સુદુર્લભં ।25।
અહો દુઃખં હિ દારિદ્રયમ્ અહો ઽપ્ય્ અકૃતપુણ્યતા ।
એવં સ્ફીતે ઽપિ નગરે નાથો નાસ્તિ યથાવયોર્ ઇતિ ।26।
એવમ્ અન્યથા ચ સા સાર્થવાહપત્ની ક્ષુધાપરિગતહૃદયાત્માનમ્ અનુશોચન્તી તિષ્ઠતિ ॥
સ્વ રોય્ 244,3 - 246,4
[91] કર્ણશ્ ચ સાર્થવાહો મહાસમુદ્રાદ્ ભગ્નયાનપાત્રઃ કથઞ્ચિત્ ફલકમ્ આસાદ્ય દારકસહાયો જલાત્ સ્થલમ્ ઉત્તીર્યાયાતઃ । મહતા કૃચ્છ્રેણ ભિક્ષામ્ અટન્ બન્ધુમતીં રાજધાનીમ્ આગતઃ । સ તત્ર બહિઃ ક્ષેત્રકે રાત્રિમ્ વાસમ્ ઉપગતઃ । તત્ર ચાન્યતમો ભૃતકપુરુષઃ ક્ષેત્રપાલકસ્ તેનાસૌ પ્રત્યભિજ્ઞાતઃ । તસ્યૈતદ્ અભવદ્ એષ સાર્થવાહો ઽતિક્ષામશરીરો વિપન્નસર્વસ્વન્ દ્રવિણસઞ્ચયો દારકસહાયો ઽભ્યાગતઃ । તત્ કથમ્ અસ્ય ગૃહપ્રવૃત્તિમ્ આરોચયિષ્યામ્ય્ અપિ તુ સ્વયમ્ એવ જ્ઞાસ્યતીતિ વિદિત્વા તેન તસ્ય હસ્તપ્રક્ષાલનોદકં દત્વા માષપૂપવદ્વયમ્ અનુપ્રદત્તં । તતઃ કર્ણેન સાર્થવાહેન એકં માષપૂપકં સ્થાપિતં । મા રિક્તહસ્તકો ગૃહં પ્રવેક્ષ્યામીતિ વિદિત્વા દારકસ્ય હસ્તે સ્થાપિતં । એવં ત્વ્ અર્દ્ધાર્દ્ધિકં કૃત્વાનાહારશરીરેણ તેન દારકેન સાર્દ્ધં ભક્ષિતમ્ । અથાપરસ્મિન્ દિવસે કર્ણઃ સાર્થવાહસ્ તં માષપૂપકમ્ આદાયાતિપરમરુક્ષક્ષામશરીરો ઽતિમલિનૈકશાટકમાત્રસારો બન્ધુમતીં રાજધાનીં પ્રવિશ્ય ગૃહં સંપ્રસ્થિતઃ ॥
સ્વ રોય્ 246,4 - 247,2
[92] વિરૂપો ઽપિ પ્રભાતકાલ એવ ક્ષુત્તૃષ્ણાપરિક્ષામવદનઃ કિમ્ મયા મન્દભાગ્યેનાત્ર તિષ્ઠતા જીવતા વા પ્રયોજનં । ગચ્છામ્ય્ આત્માનં પ્રઘાતયામીતિ તામ્ માતરમ્ ઉવાચ । અમ્બ ગચ્છામિ પૈતૃકમ્ ઉદ્યાનમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તદ્ ઉદ્યાનં સંપ્રસ્થિતઃ ।
સ્વ રોય્ 247,1 - 251,5
[93] કર્ણો ઽપિ સાર્થવાહઃ સ્વગૃહસમીપઙ્ ગતો યાવત્ પશ્યતિ ચિરાદ્ ધવસ્તં શાન્તાલયવર્ણં મૃત્તિકાપુઞ્જશેષં દૃષ્ટ્વા ચ પુનઃ કિમ્ ઇદમ્ ઇતિ વિચિન્ત્ય તં ખણ્ડાવવરકં પ્રવૃષ્ટો યાવત્ પશ્યતિ તાં ભાર્યાં તસ્મિન્ ખણ્ડાવવરકે દાસ્યા સાર્દ્ધમ્ અવસ્થિતામ્ અતિક્ષામ દીનવદનાં મલિનખણ્ડચોટકાવચ્છાદિતકટિપ્રદેશાં મલપટલદગ્ધાઙ્ગીં દૃષ્ટ્વા ચ પુનઃ હા કિમ્ ઇદમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા મૂર્ચ્છિતઃ પૃથિવ્યાં નિપતિતઃ શીતેન વાયુના સંસ્પૃષ્ટશ્ ચિરાચ્ ચ ચેતનાં લબ્ધ્વા તત્યા ભાર્યયા સાર્દ્ધં કિમ્ ઇદમ્ ઇત્ય્ ઉચ્ચૈર્ વિક્રોષ્ટુમ્ આરબ્ધઃ । તતો ભાર્યાસકાશાદ્ ઉપલબ્ધવૃત્તાન્તો દીર્ઘમ્ ઉષ્ણઞ્ ચાભિનિશ્વસ્ય કથયતિ । નૂનમ્ મયા દક્ષિણીયક્ષેત્રે ન કારાઃ કૃતા યેન મે ઈદૃશી વિપત્તિસ્ । તત્ કિમ્ ઇદાનીમ્ અહામ્ અધુના કરિષ્યામિ કં શરણમ્ અનુવ્રજામિ । કસ્ય મુખાવલોકકો ભવિષ્યામિ । કો લોકે હીનદીનાનુકમ્પકઃ । કમ્ આગમ્યાહમ્ ઇદં દારિદ્રમહાસમુદ્રમ્ ઉત્તરિષ્યામિ કમ્ આગમ્ય વિપત્તિપઙ્કં પ્રક્ષાલયિષ્યામિ કમ્ આગમ્યેમામ્ અનન્તાં શોકનદીમ્ ઉત્તરિષ્યામિ । કમ્ આગમ્યેમમ્ દારિદ્રશત્રુ પરાજેષ્યે કમ્ આગમ્યેમાં સર્વદુઃખમાતૃકાં દારિદ્રલતામ્ ઉત્પાટયિષ્યામિ કમ્ આગમ્યેમમ્ દારિદ્રવૃક્ષમ્ ઉન્મૂલયિષ્યામિ । કમ્ આગમ્યેમમ્ ક્ષુદુઃખદંષ્ટ્રાકરાલવદનં હાહાકારભૈરવમહારાવં દારિદ્રમહારાક્ષસં નિર્વાસયિષ્યામિ । કમ્ અહમ્ આગમ્યેમં દારિદ્રમહામલ્લં પરાજિષ્યે । કમ્ આગમ્યેમં ક્ષુત્તૃષ્ણાદિપ્રદીપ્તજ્વાલં દારિદ્રવર્દ્ધનં નિર્વાપયિષ્યામિ । કમ્ અહમ્ આગમ્યેમં વિષદાવલિપ્તદારિદ્રમહાહસ્તિનં દમયિષ્યામિ । કમ્ અહમ્ આગમ્યેમં અનેકદુઃખવિષમવિષસ્વાસં દારિદ્રમહાપ્રન્નગં નિર્વિષીં કરિષ્યામિ । કમ્ આગમ્યાહમ્ ઇમં સર્વસ્યાપહારિણં દારિદ્રમહાવીરં નિવારયિષ્યામિ । કમ્ આગમ્યાહમ્ ઇમં સર્વદુઃખદુઃસ્વભાવં દારિદ્રનિગડં ભેત્સ્યામિ । કમ્ અહમ્ આગમ્યેમં દારિદ્રચારકમ્ અતિક્રમિષ્યામિ । કમ્ અહમ્ આગમ્યેમં દારિદ્રકપાટં પાટયિષ્યામિ । કમ્ અહમ્ આગમ્યેમં દારિદ્રાન્તકં નિરાસીકરિષ્યામિ । કમ્ અહમ્ આગમ્યેમં વિષાદૌઘં પ્રતરિષ્યામિ । કમ્ અહમ્ આગમ્યેમં દારિદ્રમહાકાન્તરં નિષ્તરિષ્યામીત્ય્ એવમ્ અનેકપ્રકારકરુણદીનવિલમ્બિતૈર્ અક્ષરૈર્ વિક્રોશતિ સ્મ ।
સ્વ રોય્ 251,5 - 259,2

[94] અત્ર ચાન્તરે નાસ્તિ કિઞ્ચિદ્ બુદ્ધાનામ્ ભગવતામ્ અજ્ઞાતમ્ અદૃષ્ટમ્ અવિદિતમ્ અવિજ્ઞાતં । ધર્મતાં ખલુ બુદ્ધાનામ્ ભગવતાં શરદરુણકરનિકરવિસરપરિખચિતપરિકપિલમણિગુણતરુણદિવસકરસકલામલકિશલયકલાપકુવલયમરકતેન્દુકોમલાયુધવિમલસૌદામિનીવલયઘૃતધારાભિષેકસુસમૃદ્ધધારાનલજ્વાલાકલાપમઙ્ગલયૂખકિરણબહલામિતતિમિરનિકરવિજર્જરીકૃતજરામરણભવપઞ્જરાણામ્ અનેકકુશલશતસમાધાનબલભૂતકુમુદશઙ્ખકુદામલતારહારતુષારમૃણાલામલકરિદશનસંકલિતજામ્બૂનદાચવિકટકોટકોટિસ્થિતદશશતનયનરુચિરચાપવક્રીકૃતવિસૃતવિમલકરભાસુરાનન્તગગનૈકશતનયનશશાઙ્કધવલમૃદુસ્નિગ્ધપ્રદક્ષિણવ્યામપ્રભામણિનિબિડભ્રુવદ્વયોદ્ગીર્ણોર્ણાનાં વિરાજિતપ્રબુદ્ધનવજલજસદૃશવદનાનાં । ત્રિભિઃ કલ્પાસંખ્યેયૈઃ કરચરણનયનવદનૌત્તમાઙ્ગસ્વમાંસરુધિરબાલાબ્જસદૃશવદનૈકપુત્રદારગજતુરગરથાલઙ્કારવસ્ત્રાન્નાસનશયનમણિકનકરજતસર્વસ્વરાજ્યાદિપરિત્યાગસંવર્ધિતાનુત્તરબોધિસંભારાણાં નિસઙ્ગાનામ્ અનઙ્ગબલપ્રમથનાદ્ અમલશરત્કાલેન્દુમણ્ડલાવદાતસ્ફુટ્યશોનિકરસહસ્રમાલિનામ્ ઉદયાચલેન્દ્રોદ્ગીર્નચન્દ્રમરીચિલતાજટિલમણ્ડલતરુણદિવસકરગભસ્તિસંઘાતજલદવિનિઃસૃતતડિદ્ગુણસહસ્રસુરપતિદ્વિરદદન્તકુન્તાઘાતભિન્નકનકગિરિ- રુચકક્ષુભિતપાતાલક્ષીરોદતરલાવિરલપલ્લવેન્દુકાર્મુકશિખિશિખાખરમકરતમણિદલેન્દુસકલકમલદલફણીન્દ્રોદરવૈદૂર્યશિલોત્કૃષ્ટચમ્પકોત્કરામલતલપ્રભામણ્ડલાવગુણ્ઠિતવિગ્રહાણાં સ્વયમ્ અધિગતજ્ઞાનાનલભસ્મીકૃતાશયગહનાનાં પ્રણિપતિતસુરસહસ્રચરણોન્મૌલિવિલગ્નમણિકનકમુઞ્જરીપ્રસેકાન્તરઞ્જિતચરણારવિન્દાનાં તરુણગજતાલુસાન્દ્રાલક્તકપદ્મસરસન્ધ્યાભ્રપુઞ્જશોકકુસુમભસ્તસ્તબકતામ્રચરણાનાં । તનુતામ્રનખચન્દ્રિકાહાસવિમલપાદપદ્માનાં । ઉત્પાટિતતૃષ્ણાલતાનાં વિધ્વસ્તાશેષમોહાન્ધકારાણાં । સકલજગદ્બન્ધુભૂતાનાં । નિષ્કારણપરમવત્સલસ્વભાવાનાં । અચિન્ત્યજ્ઞાનગોચરાણાં । ઉદ્ગૃહીતમહારાગોરગવિષાણં દુષ્કરશતસહસ્રોપાત્તોત્તમગુણસમૂહસમ્ભરાણાં । પુણ્યસમ્ભારોપાર્જિતપ્રજ્ઞાબલોદ્ધૃતાશેષક્લેશતરુમૂલાનાં । બ્રહ્મેન્દ્રોપેન્દ્રાનલનિલયમવરુણકુબેરશાનાદ્ભિર્ દેવૈર્ અભિષ્ટુતશાસનાનાં । મહાકારુણિકાનાં । લોકાનુગ્રહપ્રવૃત્તાનાં । એકારક્ષાણામ્ અદ્વિતીયાનાં । અદ્વયવાદિનાં । શમથવિપશ્યનાવિહારિણાં ત્રિદમથવસ્તુકુશલાનાં । ચતુરોઘોત્તીર્ણાનાં । ચતુઋદ્ધિપાદચરણતલસુપ્રતિષ્ઠિતાનાં । ચતુર્ષુ સઙ્ગ્રહવસ્તુષુ દીર્ઘરાત્રકૃતપરિચયાનાં પઞ્ચાઙ્ગવિપ્રહીણાનાં પઞ્ચગતિસમતિક્રાન્તાનાં । ષડઙ્ગસમન્વાગતાનાં । ષટ્પારમિતાપરિપૂર્ણાનાં । સપ્તબોધ્યઙ્ગકુસુમઆઢ્યાનાં । અષ્ટાઙ્ગમાર્ગદેશિકાનાં । નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિકુશલાનાં । દશબલબલિનાં । દશદિક્સમાપૂર્ણયશસાં । દશશતવશવર્તિપ્રતિવિશિષ્ટાનાં । ત્રી રાત્રેસ્ ત્રિર્ દિવસસ્ય બુદ્ધચક્ષુષા લોકં વ્યવલોકયન્તિ ।
સ્વ રોય્ 259,2 - 261,3
[95] કો હીયતે । કો વર્દ્ધતે । કઃ કૃચ્છ્રપ્રાપ્તઃ કઃ શઙ્કટપ્રાપ્તઃ । કઃ સમ્બાધપ્રાપ્તઃ । કઃ કૃચ્છ્રશઙ્કટસમ્બાધપ્રાપ્તઃ । કો ઽપાયનિમ્નઃ । કો ઽપાયપ્રવણઃ । કો ઽપાયપ્રાપ્તઃ । કો ઽપાયપ્રાગ્ભારઃ । કે ઽદ્ય મયા સંસારમહાસમુદ્રાદ્ ઉદ્ધર્ત્તવ્યઃ । કો ઽદ્ય મયા ક્લેશમહારક્ષસાવલુપ્યમાનો મોચિતવ્યઃ । કો ઽદ્ય મયા દારિદ્રપન્નગૈર્ ઉપદ્રૂયમાણઃ પરિત્રાતવ્યઃ । કો ઽદ્ય મયા દ્વેષાનલસન્તપ્યમાનમૂર્તિઃ સદ્ધર્મવત્ષેણાભિષિક્તવ્યઃ । કો ઽદ્ય મયા મહામોહાન્ધકારાન્તરપ્રવિષ્ટસન્તાનો તિમિરતરાલોકમ્ અનુત્તરં સમાધિવરશિખરમ્ આરોપયિતવ્યઃ । કસ્યાદ્ય મયા સર્વદુઃખક્ષયકરં સન્માર્ગાષ્ટાઙ્ગભૈષજ્યમ્ ઉપદેષ્ટવ્યં । કસ્યાદ્ય મયા દારિદ્રકપાટપુટાનન્તપાટનં વક્તવ્યં । કસ્યાદ્ય મયા જ્ઞાનતિમિરાવષ્ટબ્ધનયનસ્ય જ્ઞાનાઞ્જનમ્ અનુપ્રદેયં । કો ઽદ્ય મહાનિગડબબન્ધનાન્ મોચયિતવ્ય ઇત્ય્ આહ ચ ॥
અપ્ય્ એવાતિક્રમેદ્ વેલાં સાગરો મકરાલયઃ ।
ન તુ વૈનેયવત્સાનાં બુદ્ધો વેલામ્ અતિક્રમેત્ ઇત્ય્ ।1।
સ્વ રોય્ 261,3 - 262,5
[96] અથ ભગવાન્ વિપશ્યી સમ્યક્સમ્બુદ્ધઃ સકલમ્ ઇમં લોકમ્ અવલોકયતિ સ્મ । અદ્રાક્ષીદ્ ભગવાં કર્ણં સાર્થવાહમ્ અતિદરિદ્રવ્યસનપઙ્કે નિમગ્નમ્ અતીવાત્માનમ્ અનુશોચન્તં દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ મહાકરુણાસઞ્ચોદ્યમાનહૃદયઃ પાત્રચીવરમ્ આદાય બન્ધુમતીયકાદ્ દાવાન્ નિષ્ક્રમય બન્ધુમતીં સંપ્રસ્થિતઃ । બન્ધુમત્યાં રાજધાન્યામ્ વિપશ્યિનં સમ્યક્સમ્બુદ્ધં પિણ્ડાય પ્રવિશન્તમ્ અવલોક્ય રાજામાત્યશ્રેષ્ઠિબ્રાહ્મણગૃહપતિપૌરજનપદસાર્થવાહાઃ । અયં ભગવાન્ વિપશ્યી સમ્યક્સમ્બુદ્ધઃ પિણ્ડાય પ્રવિશતીત્ય્ અહમ્ એવેદં ભગવતઃ પાત્રં પૂરયિષ્યામીત્ય્ અનેકાનિ પ્રાણિશતસહસ્રાણિ ખાદનીયભોજનીયં ગૃહીત્વાવસ્થિતાનિ ।
સ્વ રોય્ 262,5 - 265,2
[97] અથ ભગવાન્ વિપશ્યી સમ્યક્સમ્બુદ્ધઃ કર્ણસ્ય સાર્થવાહહસ્યાનુકમ્પયા વીથીમધ્યેન પ્રશાન્તમતિર્ અભિનવોદિતદિવસકરાધિકતરરુચિરદીપ્તતનુઃ સન્ધ્યાભ્રરેખાવગુણ્ઠિત ઇવ શકલશરચન્દ્રમાઃ કલ્પદ્રુમ ઇવ સુરપુરોપવનાદ્ અમૃતવિદ્રુમલતાલઙ્કૃત ઇવ સુવર્ણયૂપઃ કાઞ્ચનસ્થાલોપનિહિત ઇવ તૈલપ્રદ્યોતઃ । સમુદ્ગતાનેકવિવિધરત્નાઙ્કુરખચિત ઇવ રત્નપર્વતઃ કનકમલરેણુધૂસારિત ઇવ રાજહંસઃ । ઐરાવત ઇવ મન્દાકિનીકમ(6)લરેણુવિભૂષિતઃ સિંહ ઇવ મનઃશિલાધાતુદિગ્ધઃ સકલભુવનલક્ષ્મીપુઞ્જ ઇવ દેદીપ્યમાનમૂર્તિર્ ઇવ પાદાભ્યામ્ અતિપરમસુહૃતરથચરણસુરુચિરરચિતતલાભ્યાં પ્રતિનવવિકચકમલસુકુમારકોમલતલાભ્યાં શ્રીવત્સસ્વસ્તિકનન્દ્યાવર્ત્તવર્ધમાનમીનવિભૂષિતતલાભ્યાં તરુણશશાઙ્કબિમ્બતામ્રસુપરિગતાર્ચિસુરુચિરનખાભ્યાં । સુનિર્મલૈકપ્રકાશસુનિવિષ્ટદર્શનીયુતુઙ્ગનખાભ્યાં નખતિલકપઙ્ક્તિખચિત્તાપ્રતિમસુજાતદીર્ઘવૃત્તાયતાં ગુલિભ્યાં મૃદુસુકુમારતૂલસંસ્પર્શપાર્ષ્ણિભ્યાં શ્રિયા દેદીપ્યમાનો ગગનતલ ઇવ ભાસ્કરઃ સકલમ્ ઇદં દિગ્મણ્ડલમ્ અવભાસયન્ કર્ણસ્ય સાર્થવાહસ્ય તં ખણ્ડાવવરકમ્ અનુપ્રાપ્તઃ ।
સ્વ રોય્ 265,2 - 268,2

[98] તતો વિપશ્યિના સમ્યક્સમ્બુદ્ધેન પ્રતપ્તતરકનકરસરાગપ્રચુરા । ઘૃતાહુતિવર્ષાસેકાદીપિતાનનપ્રફુલ્લકિંશુક્_અઆશોકરક્તોત્પલકુરણ્ટકરવીરસન્ધ્યાભ્રચમ્પકકુસુમ્ભમણ્ડગજતાલુપદ્મરાગારુણતડિત્સહસ્રાતિરેકા પ્રભા સમુત્સૃષ્ટા । યયા સહસૈવ ખણ્ડાવવરકં સાન્તર્બ હિર્ વિલીનકનકાવભાસં સંવૃત્તં । તદ્ આલોચ્ય કર્ણઃ સાર્થવાહઃ કિમ્ ઇદમ્ ઇતિ સમુત્થિતઃ । પશ્યતિ ભગવન્તં વિપશ્યિનં સમ્યક્સમ્બુદ્ધં દ્વાત્રિઙ્શમ્મહાપુરુષલક્ષણાલઙ્કૃતમૂર્તિં મૂર્તિમન્તમ્ ઇવ ધર્મં હવ્યાવસિક્તમ્ ઇવ હુતવહં । તપ્તકનકરસરાગકર્ણિકારકુઙ્કુમકુસુમ્ભહરિતાલમનઃશિલારક્તોત્પલશરત્સન્ધ્યાનુરઞ્જિતજલદશિખિવલાહમેચકકાઞ્ચનરાજપટ્ઠિઙ્ગુલકાતિમુક્તકુરણ્ટકપ્રભામણ્ડલાવગુણ્ઠિતવિગ્રહં દૃષ્ટ્વા ચ પુનઃ કર્ણસ્ય સાર્થવાહસ્યાતિમહાપ્રસાદો જાતઃ ॥ કિમ્ અહમ્ ભગવતે ઽનુપ્રદાસ્યામીત્ય્ એવમ્ આત્માનો વિભવમ્ અવલોકયન્ પશ્યતિ માષપૂપકમ્ એકં સ તં ગૃહીત્વા પત્ન્યાઃ કથયતિ ભદ્રે મયા માષપૂપકો ઽયં મા ખલ્વ્ અહં રિક્તહસ્તો ગૃહં પ્રવેક્ષ્યામીત્ય્ આનીતઃ । અયઞ્ ચ ભગવાન્ વિપશ્યી સમ્યક્સમ્બુદ્ધઃ પરમદક્ષિણીયો હીનદીનાનુકમ્પકો ઽત્ર ચ સ્વલ્પમ્ અપિ દાનબીજમ્ ઉપ્તં દારિદ્રવ્યસનોન્મૂલકં ભવતિ । તદ્ અહમ્ ઇમં માષપૂપકં ભગવતે ઽનુપ્રયચ્છામીતિ । સા કથયત્ય્ આર્યપુત્ર શોભનમ્ એવં ક્રિયતાં । એતદ્ અપિ તાવત્ કુશલમૂલં સંસારસુખહેતુભૂતં ભવતીત્ય્
સ્વ રોય્ 268,2 - 270,5
[99] એવમ્ ઉક્તે કર્ણઃ સાર્થવાહઃ સંલક્ષયતિ । પરીત્તમ્ ઇમં માષપૂપકં કથમ્ અહં તાદૃશો ઽસ્મિન્ન્ એવ પુરે ભૂત્વા અધુના ઈદૃશં યદિ પરીત્તં પશ્યાતામ્ એવ રાજામાત્યબ્રાહ્મણગૃહપતિપૌરજનપદસાર્થવાહાનાં ભગવતે ઽનુપ્રદાસ્યામ્ય્ અપિ તુ પત્રે બધ્વા દાસ્યામ્ એવમ્ અનભિલક્ષ્યો ભવિષ્યામીતિ વિદિત્વા તં ખણ્ડાવવરકં પ્રવિશ્ય પત્ત્રં ગવેષ્ટુમ્ આરબ્ધો ન કિઞ્ચિત્ પત્ત્રમ્ આરાગિતવાન્ । અથ સઃ સાર્થવાહઃ સુતરાં સમ્વિગ્નમાનસઃ હા કષ્ટમ્ ઈદૃશો ઽહમ્ મન્દભાગ્ય ઇતિ દીર્ઘમુષ્ણઞ્ ચાભિનિશ્વસ્ય સહસૈવ તસ્માત્ ખણ્ડાવવરકાન્ નિષ્ક્રમ્ય મહતા પ્રમાદવેગેન તં માષપૂપકં વિપશ્યિનઃ સમ્યક્સમ્બુદ્ધસ્ય પાત્રે પ્રતિપાદિતવાન્ । પ્રતિપાદ્ય ચ પાદયોઃ પ્રણિપત્ય પ્રણિધાનં કર્તુમ્ આરબ્ધો ઽનેન અહં ભગવન્ કુશલમૂલેન દેયધર્મપરિત્યાગેન ઇત એવ જન્મ પ્રભૃતિ મા કદાચિદ્ એકદિવસમ્ અપિ દરિદ્રઃ સ્યાં । આઢ્યતરઃ સ્યાં । પરિપૂર્ણજીવિતોપકરણઃ । સમનન્તરમ્ એવ કર્ણસ્ય સાર્થવાહસ્ય સહસૈવ વિપશ્યિનઃ સમ્યક્સમ્બુદ્ધસ્ય પાદયો નિપતત માત્રસ્યૈવ યા ઽતિપરમવિરૂપા ક્ષામતા સાન્તર્હિતા સૈવ પૂર્વકા વર્ણનિભાભિનિવૃત્તા ।
સ્વ રોય્ 270,5 - 272,273
[100] અથ કર્ણઃ સાર્થવાહઃ પ્રાણિધાનં કૃત્વોત્થિતો વિપશ્યી સમ્યક્સમ્બુદ્ધસ્ તત એવ પ્રતિનિવૃત્ય બન્ધુમતીયં દાવં ગતો ઽથ કર્ણઃ સાર્થવાહસ્ તૈર્ બન્ધુમતીયકૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈશ્ ચ પ્રત્યભિજ્ઞાતસ્ તત્રૈકઃ સાર્થવાહસ્ તાન્ પૌરિકાન્ ઇદમ્ અવોચત્ । ન વયં ભવન્તઃ કર્ણં સાર્થવાહમ્ અવસીદન્તમ્ અપ્ય્ ઉપેક્ષામહે પટઞ્ ચ પ્રસાર્યાહ ॥ ભવન્તઃ શક્યં બહુભિર્ એકઃ સમુદ્ધતું ન ત્વ્ એકેન બહવસ્ તદ્ યેન વાત્ર યત્ પરિત્યક્તવ્યં તદ્ અસ્મિન્ પટે ઽનુપ્રદીયતામ્ ઇત્ય્ ઉક્તે હર્ષકટકકેયૂરાઙ્ગદકુણ્ડલહારાર્દ્ધહારાઙ્ગુલીયકાન્ય્ અનેકાલઙ્કારશતસહસ્રાણ્ય્ અનુપ્રદત્તાનિ । અનેકાનિ ચ કાશિદુકૂલકોટામ્બકૌશેયાપરાન્તકશૂક્ષ્માતિમહાર્હવિચિત્રવસ્ત્રયુગલશતાન્ય્ અનેકાનિ તસ્ય તસ્મિન્ન્ એવ ક્ષણે વસ્ત્રાણામ્ અલઙ્કારાણાઞ્ ચાતિમહાન્ રાશિઃ સમ્વૃત્તઃ । તતઃ કર્ણઃ સાર્થવાહસ્ તાં વિભૂતિમ્ અવલોક્ય પત્ન્યાઃ કથયતિ । ભદ્રે પશ્ય સુક્ષેત્રેદાનવીજસ્યાઙ્કુરઃ પ્રાદુર્ભૂત ઇતિ । સાપિ પ્રીતિપ્રામોદ્યજાતા વિપશ્યિનં સમ્યક્સમ્બુદ્ધં નમસ્યન્તી તાનિ વસ્ત્રાણિ અલઙ્કારાણિ ચાવવરકં પ્રવેશયિતુમ્ આરબ્ધા ।
સ્વ રોય્ 273,1 - 274,2
[101] વિરૂપો ઽપિ દારકસ્ તત્ પૈતૃકમ્ ઉદ્યાનં પ્રવિશ્ય ક્ષુસ્દ્દુઃખોપતપ્તમાનસસ્ તામ્ આત્મીયાં પરમવિરૂપતામ્ એવ પુનઃ પુનઃ સંશોચયન્ સંલક્ષયતિ । કિમ્ મયા પાપકર્મકારિણા પરમદુઃખભાગિના ઽતિવિરૂપેણાધન્યદર્શનેન જીવિતા પ્રયોજનં સર્વથા પ્રઘાતયામ્ય્ આત્માનમ્ ઇત્ય્ ઉદ્વિગ્નમનઃ સહસૈવ પાટલાવૃક્ષસ્યાગ્રશાખામ્ આરુઢો વૃક્ષશાખા ચ ભગ્ના સહસૈવ સાર્દ્ધં વૃક્ષશાખયા પતિતો વેદનાર્ત્તશ્ ચાવતિષ્ઠતે ।
સ્વ રોય્ 274,2 - 278,3
[102] અત્ર ચાન્તરે નાસ્તિ કિઞ્ચિદ્બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અજ્ઞાતમ્ અદૃષ્ટમ્ । અવિદિતમ્ અવજ્ઞાતમ્ અદ્રાક્ષીદ્ વિપશ્યી સમ્યક્સમ્બુદ્ધો દિવ્યેન બુદ્ધચક્ષુષા વિશુદ્ધેનાતિક્રાન્તા માનુષ્યકેન વિરૂપદારકં તથા દુઃખિતં દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ મહાકરનીયો સઞ્ચોદ્યમાનો ઋદ્ધયા તત્ સ્થાનં ગત્વા સ્વશરીરપ્રભામ્ ઉત્સૃષ્ટવાન્ । કલ્પશતસમ્ભૃતાશ્ ચ ભગવતો મૈત્ર્યાંશવ ઉત્સૃષ્ટાઃ ॥ યૈઃ સ્પૃષ્ટમાત્રસ્યૈવ વિરૂપસ્ય યા શરીરે દુઃખવેદના સા પ્રતિવિગતા તચ્ ચ ક્ષુત્તૃષદુઃખં પ્રતિપ્રસ્રબ્ધં । સહસૈવોત્થિતઃ પશ્યતિ વિપશ્યિનં સમ્યક્સમ્બુદ્ધં કલ્પકોટિનિયુતશતસહસ્રદુર્લભદર્શનમ્ ઉત્તપ્તમ્ દ્વાત્રિઙ્શન્મહાપુરુષલક્ષણદ્યોતિતવિગ્રહં સહ દર્શનાચ્ ચાસ્ય ભગવતો વિપશ્યિનઃ સમ્યક્સમ્બુદ્ધસ્યોપરિ પ્રસાદો જાતઃ । તેન ચ હરિદ્રારક્તકં હસ્તમાત્રં વસ્ત્રખણ્ડં પ્રાવૃતમ્ આસીત્ તેન તત્પ્રસાદાવિષ્ટેન શરીરાદ્ અવતાર્ય મહતા પ્રસાદવેગેન સહસૈવ વિપશ્યિનઃ શાસ્તુર્ ઉપરિ નિક્ષિપ્તમ્ એકઞ્ ચ કર્ણિકારકુસુમન્ તચ્ ચ ભગવતા વિપશ્યિના તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સમ્બુદ્ધેન તથાધિષ્ઠિતં યથા તદ્ વસ્ત્રખણ્ડકં તથાગતસ્ય કાયપ્રમાણિકં ભૂત્વા કાયં પ્રતિચ્છાદિતવાન્ । કર્ણિકારકુસુમઞ્ ચોપવિશકટચક્રમાત્રં ભૂત્વા ચ્છત્ત્રવદ્ અવસ્થિતં । તચ્ ચ દૃષ્ટ્વા વિરૂપસ્ય દારકસ્યાતિમહાન્ પ્રસાદો જાતઃ । સ મહતા પ્રશાદવેગેન વિપશ્યિનઃ સમ્યક્સમ્બુદ્ધસ્ય પાદયોર્ નિપત્ય મહતા સ્વરેણ પ્રણિધાનં કર્તુમ્ આરબ્ધઃ ।
અનેન દ્વિપદાં શ્રેષ્ઠ દાનેનેહ વિરૂપતાં ।
અદ્ય પ્રભૃતિ સંત્યજ્ય લભેયાહં સુરૂપતાં ।1।
સુવર્ણવર્ણવાસો ઽતિ હૈમવર્ણૈર્ વિગુણ્ઠિતઃ ।
ચન્દનોત્પલગન્ધશ્ ચ કાયાદ્ વક્ત્રાચ્ ચ મે ભવેત્ ।2।
સુવર્ણવર્ણસંકાલઃ સર્વલોકમનોહરઃ ।
સર્વામયવિ નિર્મુક્તઃ સર્વશાસ્ત્રાર્થપારગઃ ।3।
સર્વવાચાથસંયુક્તઃ સર્વાનર્થવિવર્જિતઃ ।
સર્વોત્તમઃ સર્વદર્શી સર્વાકારવિભૂષિતઃ ।4।
સર્વાર્થસિદ્ધઃ સમ્બુદ્ધો ભવેયં સત્ત્વવત્સલઃ ।
સર્વામલગુણઃ શ્રીમાન્ સર્વદ્રવ્યાન્વિતઃ સુખી ।5।

સ્વ રોય્ 278,3 - 280,2
[103] અથૈતત્ પ્રાણિધાનકરણસમકાલમ્ એવ વિરૂપસ્ય દારકસ્ય સહસૈવ સા વિરૂપતાન્તર્હિતા સુરૂપઃ સમ્વૃત્તો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકઃ સુવર્ણવર્ણગાત્રચ્છવિઃ સહસૈવ ચાસ્યાકસ્માદ્ આ કાશાદ્ આગત્ય સુવર્ણવર્ણૈર્ વસ્ત્રૈઃ શરીરામ્ આચ્છાદિતં । મહાર્હૈશ્ ચાઙ્ગદકુણ્ડલાદિભિર્ અલઙ્કારવિશેષૈર્ । દેવતાભિશ્ ચ કર્ણિકારોત્પલચમ્પકપદ્મકુમુદમાન્દારકાદિકમ્ મહત્ કુસુમવર્ષં પાતિતં । દિવ્યઞ્ ચન્દનાગુરુકુઙ્કુમતમાલપત્રચૂર્ણવર્ષં પ્રમુક્તમ્ એવઞ્ ચોદ્ઘુષ્ટમ્ અહો તથાગતાવરોપિતસ્ય દાનબીજસ્ય્_ઇષ્ઠો વિશિષ્ઠશ્ ચાઙ્કુરઃ સમુત્પન્ન ઇતિ । તેન ચ દિવ્યેન પુષ્પચૂર્ણવર્ષેણ સર્વન્ તદ્ ઉદ્યાનં જાનુમાત્રેણૌઘેનાવસ્થિતમ્ અથ ભગવાન્ વિપશ્યી સમ્યક્સમ્બુદ્ધસ્ તસ્માદ્ ઉદ્યાનાન્ નિષ્ક્રમ્ય બન્ધુમતીયકં દાવઙ્ ગતઃ ।
સ્વ રોય્ 280,2 - 283,2
[104] કર્ણો ઽપિ સાર્થવાહો ભાર્યામ્ ઉવાચ । ભદ્રે સો ઽસ્માકં પુત્રઃ ક્વ ગતો યમ્ આગમ્યાસ્માકમ્ ઈદૃશી વિપત્તિર્ અભૂદ્ ઇતિ । સા કથયત્ય્ ઉદ્યાનં ગચ્છામીતિ તેન સમાખ્યાતં । તદ્ ગચ્છ શીઘ્રં મા સ તત્રોદ્વિગ્નમના આત્માનં પ્રઘાતયિષ્યતીતિ । કર્ણઃ સાર્થવાહઃ કથયતિ । કિન્ નામાસાવ્ અસ્માકં પુત્રઃ કીદૃશો વેતિ । સા કથયત્ય્ આર્યપુત્ર પરમવિરૂપદર્શનો વિરૂપાખ્યશ્ ચેતિ ॥ તતઃ સાર્થવાહસ્ ત્વરિતગતિપ્રચારતયા તદ્ ઉદ્યાનં ગતઃ પશ્યતિ ચ વિરૂપકુમારં સુવર્ણવર્ણકાયમ્ અતિમહાર્હસૂક્ષ્મસુવર્ણપીતવસ્ત્રાચ્છાદિતશરીરં સર્વાલઙ્કારવિભૂષિતમ્ અતિમનોહરં દર્શનદેવકુમારમ્ ઇવ પરમયાશ્રિયા દેદીપ્યમાનં દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ અહો ધન્યઃ સઃ પુરુષો યસ્યાયં પુત્રઃ ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્ત્વા તં કુમારમ્ ઉવાચ ॥ દારક કસ્ય ત્વં પુત્ર ઇતિ । સ કથયતિ કર્ણો નામ સાર્થવાહસ્તસ્યાહં પુત્ર ઇતિ । કર્ણઃ સાર્થવાહઃ સંલક્ષયતિ । વિહેઠિતો ઽહમ્ અનેન કુમારેએતિ વિચિન્ત્ય સમભિવૃદ્ધકુતૂહલો ઽનિમિષમ્ અભિવીક્ષ્યમાણઃ પુનસ્ તં કુમારમ્ ઉવાચ । ભોઃ કુમારઃ સત્યં કથય કસ્ય ત્વં પુત્ર ઇતિ વિરૂપઃ કથયતિ કિમ્ અત્ર વિચાર્યતે । સત્યમ્ એવાહં કર્ણસ્ય સાર્થવાહસ્ય પુત્ર ઇતિ । સ કથયત્ય્ અહો ઽહમ્ અનેન કુમારેણ સુવિડમ્બિતઃ કૃત ઇતિ । મત્વા કથયતિ । કુમાર શ્રુતમ્ મયાતિવિરૂપ સ ઇતિ ત્વં ચાભિરૂપઃ । તત કેનોપાયેનાભિરૂપતા તવાભિનિવૃત્તેતિ ॥
સ્વ રોય્ 283,2 - 287,3
[105] વિરૂપઃ કુમારઃ પ્રીતિવિકસિતાક્ષો મહતા સ્વરેણોવાચ ।
અદ્ય દારિદ્રદુઃખાગ્નિપરિતાપિતચેતસા ।
વૃક્ષશાખામ્ આરુહ્ય મયા હ્ય્ આત્મા નિપાતિતઃ ।1।
પતિતશ્ ચાઙ્ગભઙ્ગાર્તો મૂર્છામ્ અહમ્ ઉપાગતઃ ।
નિશ્ચેષ્ટો ઽહં નિરુચ્છ્વાસઃ ક્ષણમાત્રમ્ અવસ્થિતઃ ।2।
તતો વિપશ્યી સમ્યક્સમ્બુદ્ધઃ સત્વાનાં હ્ય્ અનુકમ્પકઃ ।
મમાનુકમ્પયા નાથ ઉદ્યાનમ્ ઇદમ્ આગતઃ ।3।
દ્વાત્રિંશલ્લક્ષણધરઃ સૂત્તપ્તકનકચ્છવિઃ ।
વિલીનકનકાભાભિઃ પૂરયન્ દિશો દશા ।4।
પ્રભયા તસ્ય ગાત્રમ્ મે સ્પૃષ્ટમાત્રં સુશીતયા ।
પ્રહ્લાદિતમ્ ઇદં સર્વમતુલામૃતધારયા ।5।
ક્ષુત્તૃષ્ણાપાતદુઃખઞ્ ચ નિઃશેષમ્ અશિવમ્ મમ ।
તત્ક્ષણં પ્રશમં યાતં ચેતનાઞ્ ચાપ્તવાન્ અહં ।6।
કિમ્ એતદ્ ઇતિ સોત્સાહમ્ ઉત્થિતો ઽહં મુનિન્ તદા ।
પશ્યામિ કાન્તમ્ અત્યન્તં જનલક્ષ્મીનિકેતન ।7।
દૃષ્ટ્વા દ્રષ્ટવ્યરત્નમ્ મે તન્ નાથં પરયા શ્રિયા
વિદ્યોતન્તં દિશઃ કૃત્સ્નાઃ પ્રસાદો હ્ય્ અભવત્ પૂરા ।8।
તતઃ પ્રહૃષ્ટચિત્તેન વસ્ત્રખણ્ડલકમ્ મયા
હારિદ્રારક્તકં ક્ષિપ્તં તસ્યૈવ પરયા મુદા ।9।
કર્ણિકારસ્ય મે પુષ્પમ્ કં તસ્યૈવ સદ્યતેઃ ।
ક્ષિપ્તં તચ્ ચોપરિ મુનેઃ છત્ત્રવત્ સમવસ્થિતં ।10।
તત્રાપિ હૃષ્ટચિત્તેન પ્રણિપત્ય ચ પાદયોઃ ।
મયા પ્રસાદજાતેન પ્રણિધાનમ્ ઇદં કૃતં ।11।
અનેન નાથ દાનેન અદ્યૈવાહમ્ વિરૂપતાં ।
પરિત્યજ્ય સુરૂપશ્ ચ ભવેયં હિ ભવાર્ણવે ।12।
સુવર્ણવર્ણૈર્ વસ્ત્રૈશ્ ચ હેમપીતૈર્ વિગુણ્ઠિતઃ ।
ચન્દનોત્પલગન્ધશ્ ચ કાયાદ્ વક્ત્રાચ્ ચ મે ભવેત્ ।13।
ઇત્ય્ એતત્ પ્રણિધાનઞ્ ચ મયા કૃતમ્ ઇદઞ્ ચ મે ।
રૂપમ્ એવમ્વિધં વર્ણં પ્રાદુર્ભૂતન્ મનોરમં ।14।
મહાર્હાણિ ચ વસ્ત્રાણિ પીતાન્ય્ અતિમૃદૂનિ ચ ।
સહસૈવાદ્ય કાયે મે પ્રાદુર્ભૂતાનિ તત્ક્ષણાત્ ।15।
દેવતાભિર્ ઇદં મુક્તં પુષ્પવર્ષન્ નભસ્તલાત્ ।
ચન્દનાગુરુચૂર્ણઞ્ ચ તમાલતગરાદિકં ।16।
હાહાકારો મહાંશ્ ચૈવ દુન્ધુભિશ્ ચ મનોહરઃ ।
નમસ્ તે ભગવન્ બુદ્ધ ઇતિ ઘોષ ઉદીરિતઃ ।17।