સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 3.10
અથાતો ગર્ભિણીવ્યાકરણં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ । ।
યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ । ।
ગર્ભિણી પ્રથમદિવસાત્ પ્રભૃતિ નિત્યં પ્રહૃષ્ટા શુવ્યલઙ્કૃતા શુક્લવસના શાન્તિમઙ્ગલદેવતાબ્રાહ્મણગુરુપરા ચ ભવેત્, મલિનવિકૃતહીનગાત્રાણિ ન સ્પૃશેત્, દુર્ગન્ધદુર્દર્શનાનિ પરિહરેત્, ઉદ્વેજનીયાશ્ ચ કથાઃ, શુષ્કં પર્યુષિતં કુથિતં ક્લિન્નં ચાન્નં નોપભુઞ્જીત, બહિર્નિષ્ક્રમણં શૂન્યાગારચૈત્યશ્મશાનવૃક્ષાશ્રયાન્ ક્રોધભયસઙ્કરાંશ્ ચ ભાવાન્ ઉચ્ચૈર્ ભાષ્યાદિકં ચ પરિહરેદ્ યાનિ ચ ગર્ભં વ્યાપાદયન્તિ, ન ચાભીક્ષ્ણં તૈલાભ્યઙ્ગોત્સાદનાદીનિ નિષેવેત, ન ચાયાસયેચ્છરીરં, પૂર્વોક્તાનિ ચ પરિહરેત્, શયનાસનં મૃદ્વ્ આસ્તરણં નાત્યુચ્ચમ્ અપાશ્રયોપેતમ્ અસંબાધં ચ વિદધ્યાત્, હૃદ્યં દ્રવએ મધુરપ્રાયં સ્નિગ્ધં દીપનીયસંસ્કૃતં ચ ભોજનં ભોજયેત્ , સામાન્યમ્ એતદ્ આપ્રસવાત્ । ।
વિશેષતસ્ તુ ગર્ભિણી પ્રથમદ્વિતીયતૃતીયમાસેષુ મધુરશીતદ્રવપ્રાયમાહારમ્ ઉપસેવેત, વિશેષતસ્ તુ તૃતીયે ષષ્ટિકૌદનં પયસા ભોજયેચ્ચતુર્થે દધ્ના પઞ્ચમે પયસા ષષ્ઠે સર્પિષા ચેત્યેકે, ચતુર્થે પયોનવનીતસંસૃષ્ટમાહારયેજ્જાઙ્ગલમાંસસહિતં હૃદ્યમ્ અન્નં ભોજયેત્ , પઞ્ચમે ક્ષીરસર્પિઃસંસૃષ્ટં , ષષ્ઠે શ્વશ્વદંષ્ટ્રાસિદ્ધસ્ય સર્પિષો માત્રાં પાયયેદ્ યવાગૂં વા, સપ્તમે સર્પિઃ પૃથક્પર્ણ્યાદિસિદ્ધમ્, એવમ્ આપ્યાયતે ગર્ભઃ; અષ્ટમે બદરોદકેન બલાતિબલાશતપુષ્પાપલલપયોદધિમસ્તુતૈલલવણમદનફલમધુઘૃતમિશ્રેણાસ્થાપયેત્ પુરાણપુરીષશુદ્ધ્યર્થમ્ અનુલોમનાર્થં ચ વાયોઃ, તતઃ પયોમધુરકષાયસિદ્ધેન તૈલેનાનુવાસયેત્, અનુલોમે હિ વાયૌ સુખં પ્રસૂયતે નિરુપદ્રવા ચ ભવતિ, અત ઊર્ધ્વં સ્નિગ્ધાભિર્ યવાગ્ભિર્ જાઙ્ગલરસૈશ્ચોપક્રમેદાપ્રસવકાલાત્; એવમ્ ઉપક્રાન્તા સ્નિગ્ધા બલવતી સુખમનુપદ્રવા પ્રસૂયતે । ।
નવમે માસિ સૂતિકાગારમેનાં પ્રવેશયેત્ પ્રશસ્તતિથ્યાદૌ, તત્રારિષ્ટં બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવૈશ્યશૂદ્રાણાં શ્વેતરક્તપીતકૃષ્ણેષુ ભૂમિપ્રદેશેષુ બિલ્વન્યગ્રોધતિન્દુકભલ્લાતક-નિર્મિતં સર્વાગારં યથાસઙ્ખ્યં તન્મયપર્યઙ્કમ્ ઉપલિપ્તભિત્તિં સુવિભક્તપરિચ્છદં પ્રાગ્દ્વારં કક્ષિણદ્વારં વા ઽષ્ટહસ્તાયતં ચતુર્હસ્તવિસ્તૃતં રક્ષામઙ્ગલસંપન્નં વિધેયમ્ । ।
જાતે હિ શિથિલે કુક્ષૌ મુક્તે હૃદયબન્ધને । । સશૂલે જઘને વારી જ્ઞેયા સા તુ પ્રજાયિની । ।
તત્રોપસ્થિતપ્રસવાયાઃ કટીપૃષ્ઠં પ્રતિ સમન્તાદ્ વેદના ભવત્ય્ અભીક્ષ્ણં પુરીષપ્રવૃત્તિર્ મૂત્રં પ્રસિચ્યતે યોનિમુખાચ્ છ્લેષ્મા ચ । ।
પ્રજનયિષ્યમાણાં કૃતમઙ્ગલસ્વસ્તિવાચનાં કુમારપરિવૃતાં પુન્નામફલહસ્તાં સ્વભ્યક્તામુષ્ણોદકપરિષિક્તામથૈનાં સમ્ભૃતાં યવાગૂમાકણ્ઠાત્ પાયયેત્, તતઃ કૃતોપધાને મૃદુનિ વિસ્તીર્ણે શયને સ્થિતામાભુગ્નસક્થીમુત્તાનામશઙ્કનીયાશ્ચતસ્રઃ સ્ત્રિયઃ પરિણતવયસઃ પ્રજનનકુશલાઃ કર્તિતનખાઃ પરિચરેયુરિતિ । ।
અથાસ્યા વિશિખાન્તરમનુલોમમ્-અસુનુખમભ્યજ્યાનુબ્રૂયાચ્ ચૈનામિકા ---સુભગે પ્રવાહસ્વેતિ, નચાપ્રાપ્તાવી પ્રવાહસ્વ, તતો વિમુક્તે ગર્ભનાડીપ્રબન્ધે સશૂલેષુ શ્રોણિવઙ્ક્ષણબસ્તિશિરઃસુ ચ પ્રવાહેથાઃ શનૈઃ શનૈઃ (પૂર્વં ), તતો ગર્ભનિર્ગમે પ્રગાઢં, તતો ગર્ભે યોનિમુખં પ્રપન્ને ગાઢતરમાવિશલ્યભાવાત્; અકાલપ્રવાહણાદ્બધિરં મૂકં કુબ્જં વ્યસ્તહનુમૂર્ધ્વાભિઘાતિનં કાસશ્વાસશોષોપદ્રુતં વિકટં વા જનયતિ । ।
તત્ર પ્રતિલોમમ્ અનુલોમયેત્ । ।
ગર્ભસઙ્ગે તુ યોનિં ધૂપયેત્ કૃષ્ણસર્પનિર્મોકેણ પિણ્ડીતકેન વા, બધ્નીયાદ્ ધિરણ્યપુષ્પીમૂલં હસ્તપાદયોઃ, ધારયેત્ સુવર્ચલાં વિશલ્યાં વા । ।
અથ જાતસ્યોલ્બમપનીય , મુખં ચ સૈન્ધવસર્પિષા વિશોધ્ય, ઘૃતાક્તં મૂર્ધ્નિ પિચું દદ્યાત્; તતો નાભિવાડીમષ્ટાઙ્ગુલમ્ આયમ્ય સૂત્રેણ બદ્ધ્વા છેદયેત્, તત્ સૂત્રૈકદેશં ચ કુમારસ્ય ગ્રીવાયાં સમ્યગ્ બધ્નીયાત્ । ।
અથ કુમારં શીતાભિર્ અદ્ભિર્ આશ્વાસ્ય જાતકર્મણિ કૃતે મધુસર્પિરનન્તચૂર્ણમ્ અઙ્ગુલ્યા ઽનામિકયા લેહયેત્; તતો બલાતૈલેનાભ્યજ્ય, ક્ષીરવૃક્ષકષાયેણ સર્વગન્ધોદકેન વા રૂપ્યહેમપ્રતપ્તેન વા વારિણા સ્નાપયેદ્ એનં કપિત્થપત્રકષાયેણ વા કોષ્ણેન યથાકાલં યથાદોષં યથાવિભવં ચ । ।
ધમનીનાં હૃદિસ્થાનાં વિવૃતત્વાદ્ અનન્તરમ્ । ।
ચતૂરાત્રાત્ ત્રિરાત્રાદ્ વા સ્ત્રીણાં સ્તન્યં પ્રવર્તતે । ।
તસ્માત્ પ્રથમે ઽહ્નિ મધુસર્પિર્-અનન્તમિશ્રં મન્ત્રપૂતં ત્રિકાલં પાયયેત્, દ્વિતીયે લક્ષ્મણાસિદ્ધં સર્પિઃ, તૃતીયે ચ; તતઃ પ્રાઙ્ગિવારિતસ્તન્યં મધુસર્પિઃ સ્વપાણિતલસંમિતં દ્વિકાલં પાયયેત્ । ।
અથ સૂતિકાં બલાતૈલાભ્યક્તાં વાતહરૌષધનિષ્ક્વાથેનોપચરેત્ । સશેષદોષાં તુ તદ્ અહઃ પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલહસ્તિપિપ્પલીચિત્રકશૃઙ્ગવેરચૂર્ણં ગુડોદકેનોષ્ણેન પાયયેત્, એવં દ્વિરાત્રં ત્રિરાત્રં વા કુર્યાદ્ આદુષ્ટશોણિતાત્ । વિશુદ્ધે તતો વિદારિગન્ધાદિસિદ્ધાં સ્નેહયવાગૂં ક્ષીરયવાગૂં વા પાયયેત્ ત્રિરાત્રમ્ । તતો યવકોલકુલત્થસિદ્ધેન શાલ્યોદનં ભોજયેદ્ બલમ્ અગ્નિબલં ચાવેક્ષ્ય । અનેન વિધિના ઽધ્યર્ધમાસમ્ ઉપસંસ્કૃતા વિમુક્તાહારાચારા વિગતસૂતિકાભિધાના સ્યાત્, પુનર્ આર્તવદર્શનાદ્ ઇત્ય્ એકે । ।
ધવ્વભૂમિજાતાં તુ સૂતિકાં ઘૃતતૈલયોર્ અન્યતરસ્ય માત્રાં પાયયેત્ પિપ્પલ્યાદિકષાયાનુપાનાં, સ્નેહન્ ઇત્ય્ આ ચ સ્યાત્ ત્રિરાત્રં પઞ્ચરાત્રં વા (બલવતી ;) અબલાં યવાગૂં પાયયેત્ ત્રિરાત્રં પઞ્ચરાત્રં વા । અત ઊર્ધ્વં સ્નિગ્ધેનાન્નસંસર્ગેણોપચરેત્ । ।
પ્રાયશશ્ ચૈનાં પ્રભૂતેનોષ્ણોદકેન પરિષિઞ્ચેત્, ક્રોધાયાસમૈથુનાદીન્ પરિહરેત્ । ।
ભવતશ્ ચાત્ર ।
મિથ્યાચારાત્ સૂતિકાયા યો વ્યાધિરુપજાયતે । ।
સ કૃચ્છ્રસાધ્યો ઽસાધ્યો વા ભવેદ્ અત્યપતર્પણાત્ । ।
તસ્માત્ તાં દેશકાલૌ ચ વ્યાધિસાત્મ્યેન કર્મણા । ।
પરીક્ષ્યોપચરેન્ નિત્યમ્ એવં નાત્યયમ્ આપ્નુયાત્ । ।
અથાપરા ઽપતન્ત્ય્ આનાહાધ્માનૌ કુરુતે, તસ્માત્ કણ્ઠમસ્યાઃ કેશવેષ્ટિતયા ઽઙ્ગુલ્યા પ્રમૃજેત્, કટુકાલાબુકૃતવેધનસર્ષપસર્પનિર્મોકૈર્ વા કટુતૈલવિમિશ્રૈર્ યોનિમુખં ધૂપયેત્, લાઙ્ગલીમૂલકલ્કેન વા ઽસ્યાઃ પાણિપાદતલમ્ આલિમ્પેત્, મૂર્ધ્નિ વા ઽસ્યા મહાવૃક્ષક્ષીરમ્ અનુસેચયેત્, કુષ્ઠલાઙ્ગલીમૂલકલ્કં વા મદ્યમૂત્રયોર્ અન્યતરેણ પાયયેત્, શાલમૂલકલ્કં વા પિપ્પલ્યાદિં વા મદ્યેન, સિદ્ધાર્થકકુષ્ઠલાઙ્ગલીમહાવૃક્ષક્ષીરમિશ્રેણ સુરામણ્ડેન વા ઽસ્થાપયેત્, એતૈર્ એવ સિદ્ધેન સિદ્ધાર્થકતૈલેનોત્તરબસ્તિં દદ્યાત્, સ્નિગ્ધેન વા કૃત્તનખેન હસ્તેનાપહરેત્ । ।
પ્રજાતાયાશ્ ચ નાર્યા રુક્ષશરીરાયાસ્તીક્ષ્ણૈર્-અવિશોધિતં રક્તં વાયુના તદ્દેશગતેનાતિસંરુદ્ધં નાભેરધઃ પાર્શ્વયોર્ બસ્તૌ બસ્તિશિરસિ વા ગ્રન્થિં કરોતિ; તતશ્ ચ નાભિબસ્ત્યુદરશૂલાનિ ભવન્તિ, સૂચીભિર્ ઇવ નિસ્તુદ્યતે ભિદ્યતે દીર્યત ઇવ ચ પક્વાશયઃ, સમન્તાદાધ્માનમુદરે મૂત્રસઙ્ગશ્ ચ ભવતીતિ મક્કલ્લલક્ષણમ્ । તત્ર (સર્પિષા સુખોષ્ણેન લવણચૂર્ણેન વા) વીરતર્વાદિસિદ્ધં જલમુષકાદિપ્રતીવાપં પાયયેત્, યવક્ષારચૂર્ણં વા પિપ્પલ્યાદિક્વાથેન, પિપ્પલ્યાદિચૂર્ણં વા સુરામણ્ડેન, વરુણાદિક્વાથં વા પઞ્ચકોલૈલાપ્રતીવાપં, પૃથક્પર્ણ્યાદિક્વાથં વા ભદ્રદારુમરિચસંસૃષ્ટં, પુરાણગુડં વા ત્રિકટુકચતુર્જાતકકુસ્તુમ્બુરુમુશ્રં ખાદેત્, અચ્છં વા પિબેદ્ અરિષ્ટમ્ ઇતિ । ।
અથ બાલં ક્ષૌમપરિવૃતં ક્ષૌમવસ્ત્રાસ્તૃતાયાં શય્યાયાં શાયયેત્, પીલુબદરીનિમ્બપરૂષકશાખાભિશ્ ચૈનં પરિવીજયેત્, મૂર્ધ્નિ ચાસ્યાહરહસ્તૈલપિચુમ્ અવચારયેત્, ધૂપયેચ્ ચૈનં રક્ષોઘ્નૈર્ ધૂપૈઃ, રક્ષોઘ્નાનિ ચાસ્ય પાણિપાદશિરોગ્રીવાસ્વ્ અવસૃજેત્, તિલાતસીસર્ષપકણાંશ્ ચાત્ર પ્રકિરેત્, અધિષ્ઠાને ચાગ્નિં પ્રજ્વાલયેત્, વ્રણિતોપાસનીયં ચાવેક્ષેત । ।
તતો દશમે ઽહનિ માતાપિતરૌ કૃતમઙ્ગલકૌતુકૌ સ્વસ્તિવાચનં કૃત્વા નામ કુર્યાત્ આં યદ્ અભિપ્રેતં નક્ષત્રનામ વા । ।
તતો યથાવર્ણં ધાત્રીમુપેયાન્મધ્યમપ્રમાણાં મધ્યમવયસ્કામરોગાં શીલવતીમચપલામલોલુપામકૃશામસ્થૂલાં પ્રસન્નક્ષીરામલમ્બૌષ્ઠીમલમ્બોર્ધ્વસ્તનીમવ્યઙ્ગામવ્યસનિનીં જીવદ્વત્સાં દોગ્ધ્રીં વત્સલામક્ષુદ્રકર્મિણીં કુલે જાતામતો ભૂયિષ્ઠૈશ્ ચ ગુણૈરન્વિતાં શ્યામામારોગ્યબલવૃદ્ધયે બાલસ્ય । તત્રોર્ધ્વસ્તની કરાલં કુર્યાત્ , લમ્બસ્તની નાસિકામુખં છાદયિત્વા મરણમ્ આપાદયેત્ । તતઃ પ્રશસ્તાયાં તિથૌ શિરઃસ્નાતમ્ અહતવાસસમ્ ઉદઙ્મુખં શિશુમ્ ઉપવેશ્ય ધાત્રીં પ્રાઙ્મુખીમ્ ઉપવેશ્ય દક્ષિણં સ્તનં ધૌતમ્ ઈષત્પરિસ્રુતમ્ અભિમન્ત્ર્ય મન્ત્રેણાનેન પાયયેત્ । ।
`ચત્વારઃ સાગરાસ્ તુભ્યં સ્તનયોઃ ક્ષીરવાહિણઃ ।
ભવન્તુ સુભગે નિત્યં બાલસ્ય બલવૃદ્ધયે । ।
પયો ઽમૃતરસંપીત્વા કુમારસ્ તે શુભાનને ।
દીર્ઘમ્ આયુર્ અવાપ્નોતુ દેવાઃ પ્રાશ્યામૃતં યથા । । ઽ
અતો ઽન્યથા નાનાસ્તન્યોપયોગસ્યાસાત્મ્યાદ્ વ્યાધિજન્મ ભવતિ । ।
અપરિસ્રુતે ઽપ્ય્ અતિસ્તબ્ધસ્તન્યપૂર્ણસ્તનપાનાદુત્સુહિતસ્રોતસઃ શિશોઃ કાસશ્વાસવમી પ્રાદુર્ભાવઃ । તસ્માદ્ એવં વિધાનાં સ્તન્યં ન પાયયેત્ । ।
ક્રોધશોકાવાત્સલ્યાદિભિશ્ ચ સ્ત્રિયાઃ સ્તન્યનાશો ભવતિ । અથાસ્યાઃ ક્ષીરજનનાર્થં સૌમનસ્યમ્ ઉત્પાદ્ય યવગોધૂમશાલિષષ્ટિકમાંસરસસુરાસૌવીરકપિણ્યાકલશુનમત્સ્યકશેરુકશૃઙ્ગાટકબિસવિદારિકન્દમધુકશતાવરીનલિકાલાબૂકાલશાકપ્રભૃતીનિ વિદધ્યાત્ । ।
અથાસ્યાઃ સ્તન્યમ્ અપ્સુ પરીક્ષેત, તચ્ ચેચ્છીતલમ્ અમલં તનુ શઙ્ખાવભાસમ્ અપ્સુ ન્યસ્તમ્ એકીભાવં ગચ્છત્ય્ અફેનિલમ્ અતન્તુમ્ અન્નોત્પ્લવતે ઽવસીદતિ વા તચ્ છુદ્ધમ્ ઇતિ વિદ્યાત્, તેન કુમારસ્યારોગ્યં શરીરોપચયો બલવૃદ્ધિશ્ ચ ભવતિ । ન ચ ક્ષુધિતશોકાર્તશ્રાન્તપ્રદુષ્ટધાતુગર્ભિણીજ્વરિતાતિક્ષીણાતિસ્થૂલવિદગ્ધભક્તવિરુદ્ધાહારતર્પિતાયાઃ સ્તન્યં પાયયેત્; નાજીર્ણૌષધં ચ બાલં, દોષૌષધમલાનાં તીવ્રવેગોત્પત્તિભયાત્ । ।
ભવન્તિ ચાત્ર ।
ધાત્ર્યાસ્ તુ ગુરુભિર્ ભોજ્યૈર્ વિષમૈર્ દોષલૈસ્ તથા । ।
દોષા દેહે પ્રકુપ્યન્તિ તતઃ સ્તન્યં પ્રદુષ્યતિ । ।
મિથ્યાહારવિહારિણ્ય દુષ્ટા વાતાદયઃ સ્ત્રિયાઃ । ।
દૂષયન્તિ પયસ્ તેન શારીરા વ્યાધયઃ શિશોઃ । ।
ભવન્તિ કુશલસ્ તાંશ્ ચ ભિષક્ સમ્યગ્ વિભાવયેત્ । ।
અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગદેશે તુ રુજા યત્રાસ્ય જાયતે । ।
મુહુર્મુહુઃ સ્પૃશતિ તં સ્પૃશ્યમાને ચ રોદિતિ । ।
નિમીલિતાક્ષો મૂર્ધસ્થે શિરો રોગે ન ધારયેત્ । ।
બસ્તિસ્ થે મૂત્રસઙ્ગાર્તો રુજા તૃષ્યતિ મૂર્ચ્છતિ । ।
વિણ્મૂત્રસઙ્ગવૈવર્ણ્યચ્છર્દ્યાધ્માનાન્ત્રકૂજનૈઃ । ।
કોષ્ઠે દોષાન્ વિજાનીયાત્ સર્વત્રસ્થાંશ્ ચ રોદનૈઃ । ।
તેષુ ચ યથાભિહિતં મૃદ્વ્ અચ્છેદનીયમ્ ઔષધં માત્રયા ક્ષીરપસ્ય ક્ષીરસર્પિષા ધાત્ર્યાશ્ ચ વિદધ્યાત્, ક્ષીરાન્નાદ્ અસ્યાત્મનિ ધાત્ર્યાશ્ ચ, અન્નાદસ્ય કષાયાદીન્ આત્મન્ય્ એવ ન ધાત્ર્યાઃ । ।
તત્ર માસાદૂર્ધ્વં ક્ષીરપાયાઙ્ગુલિપર્વદ્વયગ્રહ(ણ)સંમિતામૌષધમાત્રાં વિદધ્યાત્, કોલાસ્થિસંમિતાં કલ્કમાત્રાં ક્ષીરાન્નાદાય, કોલસંમિતામન્નાદાયેતિ । ।
યેષાં ગદાનાં યે યોગાઃ પ્રવક્ષ્યન્તે ઽગદઙ્કરાઃ । ।
તેષુ તત્ કલ્કસંલિપ્તૌ પાયયેત શિશું સ્તનૌ । ।
એકં દ્વે ત્રીણિ ચાહાનિ વાતપિત્તકફજ્વરે । ।
સ્તન્યપાયાહિતં સર્પિરિતરાભ્યાં યથાર્થતઃ । ।
ન ચ તૃષ્ણાભયાદ્ અત્ર પાયયેત શિશું સ્તનૌ । ।
વિરેકબસ્તિવમનાન્યૃતે કુર્યાચ્ ચ નાત્યયાત્ । ।
મસ્તુલુઙ્ગક્ષયાદ્ યસ્ય વાયુસ્ તાલ્વ્ અસ્થિ નામયેત્ । ।
તસ્ય તૃડ્દૈન્યયુક્તસ્ય સર્પિર્મધુરકૈઃ શૃતમ્ । ।
પાનાભ્યઞ્જનયોર્ યોજ્યં શીતામ્બૂદ્વેજનં તથા । ।
વાતેનાધ્માપિતાં નાભિં સરુજાં તુણ્ડિસંજ્ઞિતામ્ । ।
મારુતઘ્નૈઃ પ્રશમયેત્ સ્નેહસ્વેદોપનાહનૈઃ । ।
ગુદપાકે તુ બાલાનાં પિત્તઘ્નીં કારયેત્ ક્રિયામ્ । ।
રસાઞ્જનં વિશેષેણ પાનાલેપનયોર્ હિતમ્ । ।
ક્ષીરાહારાય સર્પિઃ પાયયેત્ સિદ્ધાર્થકવચામાંસીપયસ્યાપામાર્ગશતાવરીસારિવાબ્રાહ્મીપિપ્પપીહરિદ્રાકુષ્ઠસૈન્ધવસિદ્ધં, ક્ષીરાન્નાદાય મધુકવચાપિપ્પલીચિત્રકત્રિફલાસિદ્ધમ્, અન્નાદાય દ્વિપઞ્ચમૂલીક્ષીરતગરભદ્રદારુમરિચમધુકવિડઙ્ગ-દ્રાક્ષાદ્વિબ્રાહ્મીસિદ્દં ; તેનારોગ્યબલમેધાયૂંષિ શિશોર્ભવન્તિ । ।
બાલં પુનર્ ગાત્રસુખં ગૃહ્ણીયાત્, ન ચૈનં તર્જયેત્, સહસા ન પ્રતિબોધયેદ્ વિત્રાસભયાત્, સહસા નાપહરેદ્ ઉત્ક્ષિપેદ્ વા વાતાદિવિઘાતભયાત્, નોપવેશયેત્ કૌબ્જ્યભયાત્, નિત્યં ચૈનમ્ અનુવર્તેત પ્રિય્શતૈર્ અજિઘાંસુઃ; એવમ્ અનભિહતમનાસ્ ત્વ્ અભિવર્ધતે નિત્યમ્ ઉદગ્રસત્ ત્વ્ અસંપન્નો નીરોગઃ સુપ્રસન્નમનાશ્ ચ ભવતિ । વાતાતપવિદ્યુત્પ્રભાપાદપલતાશૂન્યાગારનિમ્નસ્થાનગ્ર(ગૃ)હચ્છાયાદિભ્યો દુર્ગ્રહોપસર્ગતશ્ ચ બાલં રક્ષેત્ । ।
નાશુચૌ વિસૃજેદ્ બાલં નાકાશે વિષમે ન ચ । । નોષ્મમારુતવર્ષેષુ રજોધૂમોદકેષુ ચ । ।
ક્ષીરસાત્મ્યતયા ક્ષીરમાજં ગવ્યમ્ અથાપિ વા । ।
દદ્યાદ્ આસ્તન્યપર્યાપ્તેર્ બાલાનાં વીક્ષ્ય માત્રયા । ।
ષણ્માસં ચૈનમન્નં પ્રાશયેલ્ લઘુ હિતં ચ । ।
નિત્યમ્ અવરોધરતશ્ ચ સ્યાત્ કૃતરક્ષ ઉપસર્ગભયાત્; પ્રયત્નતશ્ ચ ગ્રહોપસર્ગેભ્યો રક્ષ્યા બાલા ભવન્તિ । ।
અથ કુમાર ઉદ્વિજતે ત્રસ્યતિ રોદિતિ નષ્ટસંજ્ઞો ભવતિ નખદશનૈર્ઘાત્રીમાત્માનં ચ પરિણુદતિ દન્તાન્ ખાદતિ કૂજતિ જૃમ્ભતે ભ્રુવૌ વિક્ષિપત્ય્ ઊર્ધ્વં નિરીક્ષતે ફેનમ્ ઉદ્વમતિ સન્દષ્ટૌષ્ઠઃ કૂરો ભિન્નામવર્ચા દીનાર્તસ્વરો નિશિ જાગર્તિ દુર્બલો મ્લાનાઙ્ગો મત્સ્યચ્ચહુચ્છ્રુન્દરિમત્કુણગન્ધો યથા પુરા ધાત્ર્યાઃ સ્તન્યમ્ અભિલષતિ તથા નાભિલષતીતિ સામાન્યેન ગ્રહોપસૃષ્ટલક્ષણમ્ ઉક્તં, વિસ્તરેણોત્તરે વક્ષ્યામઃ । ।
શક્તિમન્તં ચૈનં જ્ઞાત્વા યથાવર્ણં વિદ્યાં ગ્રાહયેત્ । ।
અથાસ્મૈ પઞ્ચવિંશતિવર્ષાય દ્વાદશવર્ષાં પત્નીમ્ આવહેત્ પિત્ર્યધર્માર્થકામપ્રજાઃ પ્રાપ્સ્યતીતિ । ।
ઊનષોડશવર્ષાયામ્ અપ્રાપ્તઃ પઞ્ચવિંશતિમ્ । । યદ્ય્ આધત્તે ઉમાન્ ગર્ભં કુક્ષિસ્થઃ સ વિપદ્યતે । ।
જાતો વા ન ચિરં જીવેજ્ જીવેદ્ વા દુર્બલેન્દ્રિયઃ । ।
તસ્માદ્ અત્યન્તબાલાયાં ગર્ભાધાનં ન કારયેત્ । ।
અતિવૃદ્ધાયાં દીર્ઘરોગિણ્યામ્ અન્યેન વા વિકારેણોપસૃષ્ટાયાં ગર્ભાધાનં નૈવ કુર્વીત । પુરુષસ્યાપ્ય્ એવંવિધસ્ય ત એવ દોષાઃ સંભવન્તિ । ।
તત્ર પૂર્વોક્તૈઃ પતિષ્યતિ ગર્ભે ગર્ભાશયકટીવઙ્ક્ષણબસ્તિશૂલાનિ રક્તદર્શનં ચ, તત્ર શીતૈઃ પરિષેકાવગાહપ્રદેહાદિભિર્ ઉપચરેજ્જીવનીયશૃતક્ષીરપાનૈશ્ ચ; ગર્ભસ્ફુરણે મુહુર્મુહુસ્ તત્ સન્ધારણાર્થં ક્ષીરમ્ ઉત્પલાદિસિદ્ધં પાયયેત્; પ્રસ્રંસમાને સદાહપાર્શ્વપૃષ્ઠશૂલાસૃગ્દરાનાહમૂત્રસઙ્ગાઃ, સ્થાનાત્ સ્થાનં ચોપક્રામતિ ગર્ભે કોષ્ઠે સંરમ્ભઃ, તત્ર સ્નિગ્ધશીતાઃ ક્રિયાઃ; વેદનાયાં મહાસહાક્ષુદ્રસહામધુકશ્વદંષ્ટ્રાકણ્ટકારિકાસિદ્ધં પયઃ શર્કરાક્ષૌદ્રમિશ્રં પાયયેત્; મૂત્રસઙ્ગે દર્ભાદિસિદ્ધં; આનાહે હિઙ્ગુસૌવર્ચલલશુનવચાસિદ્ધં; અત્યર્થં સ્રવતિ રક્તે કોષ્ઠાગારિકાગારમૃત્પિણ્ડસમઙ્ગાધાતકીકુસુમનવમાલિકાગૈરિકસર્જરસરસાઞ્જનચૂર્ણં મધુના ઽવલિહ્યાત્, યથાલાભં ન્યગ્રોધાદિત્વક્પ્રવાલકલ્કં વા પયસા પાયયેત્, ઉત્પલાદિકલ્કં વા કશેરુશૃઙ્ગાટકશાલૂકકલ્કં વા શૃતેન પયસા, ઉદુમ્બરફલૌદકકન્દક્વાથેન વા શર્કરાભધુમધુરેણ શાલિપિષ્ટં, ન્યગ્રોધાદિસ્વરસપરિપીતં વા વસ્ત્રાવયવં યોન્યાં ધારયેત્; અથાદૃષ્ટશોણિતવેદનાયાં મધુકદેવદારુમઞ્જિષ્ઠાપયસ્યાસિદ્ધં પયઃ પાયયેત્, તદ્ એવાશ્મન્તકશતાવરીપયસ્યાસિદ્ધં વિદારિગન્ધાદિસિદ્ધં વા, બૃહતીદ્વયોત્પલશતાવરીસારિવાપયસ્યામધુકસિદ્ધં વા, એવં ક્ષિપ્રમ્ ઉપક્રાન્તાયા ઉપાવર્તન્તે રુજો ગર્ભશ્ ચાપ્ય્ આયતે; વ્યવસ્થિતે ચ ગર્ભે ગવ્યેનોડુમ્બરશલાટુસિદ્ધેન પયસા ભોજયેત્ ; અતીતે લવણસ્નેહવર્જ્યાભિર્ યવાગૂભિર્ ઉદ્દાલકાદીનાં પાચનીયોપસંસ્કૃતાભિર્ ઉપક્રમેત યાવન્તો માસા ગર્ભસ્ય તાવન્ત્ય્ અહાનિ; બસ્ત્યુદરશૂલેષુ પુરાણગુડં દીપનીયસંયુક્તં પાયયેદ્ અરિષ્ટં વા; વાતોપદ્રવગૃહીતત્વાત્ સ્રોતસાં લીયતે ગર્ભઃ, સો ઽતિકાલમ્ અવતિષ્ઠમાનો વ્યાપદ્યતે, તાં મૃદુના સ્નેહાદિક્રમેણોપચરેત્, ઉત્ક્રોશરસસંશ્સિદ્ધામ્ અનલ્પસ્નેહાં યવાગૂં પાયયેત્, માષતિલબિલ્વશલાટુસિદ્ધાન્ વા કુલ્માષાન્ ભક્ષયેન્ મધુમાધ્વીકં ચાનુપિબેત્ સપ્તરાત્રં; કાલાતીતસ્થાયિનિ ગર્ભે વિશેષતઃ સધાન્યમ્ ઉદૂખલં મુસલેનાભિહન્યાદ્ વિષમે વા યાન્ આસને સેવેત; વાતાભિપન્ન એવ શુષ્યતિ ગર્ભઃ, સ માતુઃ કુક્ષિં ન પૂરયતિ મન્દં સ્પન્દતે ચ, તં બૃંહણીયૈઃ પયોભિર્ માંસરસૈશ્ ચોપચરેત્; શુક્રશોણિતં વાયુના ઽભિપ્રપન્નમ્ અવક્રાન્તજીવમ્ આધ્માપયત્ય્ ઉદરં, તં કદાચિદ્ યદૃચ્છયોપશાન્તં નૈગમેષાપહૃતમ્ ઇતિ ભાષન્તે, તમ્ એવ કદાચિત્ પ્રલીયમાનં નાગોદરમ્ ઇત્ય્ આહુઃ; તત્રાપિ લીનવત્ પ્રતીકારઃ । ।
અત ઊર્ધ્વં માસાનુમાસિકં વક્ષ્યામઃ । ।
મધુકં શાકબીજં ચ પયસ્યા સુરદારુ ચ । ।
અશ્મન્તકસ્ તિલાઃ કૃષ્ણાસ્ તામ્રવલ્લી શતાવરી । ।
વૃક્ષાદની પયસ્યા ચ લતા સોત્પલસારિવા । ।
અનન્તા સારિવા રાસ્ના પદ્મા મધુકમ્ એવ ચ । ।
બૃહત્યૌ કાશ્મરી ચાપિ ક્ષીરિશુઙ્ગાસ્ ત્વચો ઘૃતમ્ । ।
પૃશ્નિપર્ણી બલા શિગ્રુ શ્વદંષ્ટ્રા મધુપર્ણિકા । ।
શૃઙ્ગાટકં બિસં દ્રાક્ષા કશેરુ મધુકં સિતા । ।
વત્સૈતે સપ્ત યોગાઃ સ્યુર્ અર્ધશ્લોકસમાપનાઃ । ।
યથાસંખ્યં પ્રયોક્તવ્યા ગર્ભસ્રાવે પયોયુતાઃ । ।
કપિત્થબૃહતીબિલ્વપટોલેક્ષુનિદિગ્ધિકા- । ।
મૂલાનિ ક્ષીરસિદ્ધાનિ પાયયેદ્ ભિષગ્ અષ્ટમે । ।
નવમે મધુકાનન્તાપયસ્યાસારિવાઃ પિબેત્ । ।
ક્ષીરં શુણ્ઠીપયસ્યાભ્યાં સિદ્ધં સ્યાદ્ દશમે હિતમ્ । ।
સક્ષીરા વા હિતા શુણ્ઠી મધુકં સુરદારુ ચ । ।
એવમ્ આપ્યાયતે ગર્ભસ્ તીવ્રા રુક્ ચોપશામ્યતિ । ।
નિવૃત્તપ્રસવાયાસ્ તુ પુનઃ ષડ્ભ્યો વર્ષેભ્ય ઊર્ધ્વં પ્રસવમ્ આનાયા નાર્યાઃ કુમારો ઽલ્પાયુર્ ભવતિ । ।
અથ ગર્ભિણીં વ્યાધ્યુત્પત્તાવ્ અત્યયે છર્દયેન્ મધુરામ્લેનાન્નોપહિતેનાનુલોમયેચ્ ચ, સંશમનીયં ચ મૃદુ વિદધ્યાદ્ અન્નપાનયોઃ, અશ્નીયાચ્ ચ મધુરપ્રાયં ગર્ભાવિરુદ્ધં ચ, ગર્ભાવિરુદ્ધાશ્ ચ યથાયોગં વિદધીત મૃદુ પ્રાયાઃ । ।
ભવન્તિ ચાત્ર ।
સૌવર્ણં સુકૃતં ચૂર્ણં કુષ્ઠં મધુ ઘૃતં વચા । ।
મત્સ્યાક્ષકઃ શઙ્ખપુષ્પી મધુ સર્પિઃ સકાઞ્ચનમ્ । ।
અર્કપુષ્પી મધુઘૃતં ચૂર્ણિતં કનકં વચા । ।
હેમચૂર્ણાનિ કૈડર્યઃ શ્વેતા દૂર્વા ઘૃતં મધુ । ।
ચત્વારો ઽભિહિતાઃ પ્રાશાઃ શ્લોકાર્ધેષુ ચતુર્ષ્વ્ અપિ । ।
કુમારાણાં વપુર્ મેધા બલબુદ્ધિવિવર્ધનાઃ । ।
મૂળ પાઠ: Suśrutasaṃhitā · Edition: ed. Yādavaśarman Trivikrama Ācārya (Nirnaya Sagar Press); e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0