સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.42.10

રસગુણાનત ઊર્ધ્વં વક્ષ્યામઃ તત્ર મધુરો રસો રસરક્તમાંસમેદોઽસ્થિમજ્જૌજઃશુક્રસ્તન્યવર્ધનશ્ચક્ષુષ્યઃ કેષ્યો વર્ણ્યો બલકૃત્સન્ધાનઃ શોણિતરસપ્રસાદનો બાલવૃદ્ધક્ષતક્ષીણહિતઃ ષટ્પદપિપીલિકાનામિષ્ટતમસ્તૃષ્ણામૂર્ચ્છાદાહપ્રશમનઃ ષડિન્દ્રિયપ્રસાદનઃ કૃમિકફકરશ્ચેતિ સ એવંગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમાસેવ્યમાનઃ કાસશ્વાસાલસકવમથુવદનમાધુર્યસ્વરોપઘાતકૃમિગલગણ્ડાનાપાદયતિ તથાર્બુદશ્લીપદબસ્તિગુદોપલેપાભિષ્યન્દપ્રભૃતીઞ્જનયતિ ॥

અમ્લો જરણઃ પાચનો દીપનઃ પવનનિગ્રહણોઽનુલોમનઃ કોષ્ઠવિદાહી બહિઃશીતઃ ક્લેદનઃ પ્રાયશો હૃદ્યશ્ચેતિ સ એવંગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમુપસેવ્યમાનો દન્તહર્ષનયનસંમીલનરોમસંવેજનકફવિલયનશરીરશૈથિલ્યાન્યાપાદ્યતિ તથા ક્ષતાભિહતદગ્ધદષ્ટભગ્નશૂનરુગ્ણપ્રચ્યુતાવમૂત્રિતવિસર્પિતચ્છિન્નભિન્નવિદ્ધોત્પિષ્ટાદીનિ પાચયત્યાગ્નેયસ્વભાવાત્ પરિદહતિ કણ્ઠમુરો હૃદયં ચેતિ ॥

લવણઃ સંશોધનઃ પાચનો વિશ્લેષણઃ ક્લેદનઃ શૈથિલ્યકૃદુષ્ણઃ સર્વરસપ્રત્યનીકો માર્ગવિશોધનઃ સર્વશરીરાવયવમાર્દવકરશ્ચેતિ સ એવંગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમાસેવ્યમાનો ગાત્રકણ્ડૂકોઠશોફવૈવર્ણ્યપુંસ્ત્વોપઘાતેન્દ્રિયોપતાપમુખાક્ષિપાકરક્તપિત્તવાતશોણિતામ્લકાપ્રભૃતીનાપાદયતિ ॥

કટુકો દીપનઃ પાચનો રોચનઃ શોધનઃ સ્થૌલ્યાલસ્યકફકૃમિવિષકુષ્ઠકણ્ડૂપશમનઃ સન્ધિબન્ધવિચ્છેદનોઽવસાદ્નઃ સ્તન્યશુક્રમેદસામુપહન્તા ચેતિ સ એવંગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમુપસેવ્યમાનો ભ્રમમદગલતાલ્વોષ્ઠશોષદાહસંતાપબલવિઘાતકમ્પતોદભેદકૃત્ કરચરણપાર્શ્વપૃષ્ઠપ્રભૃતિષુ ચ વાતશૂલાનાપાદયતિ ॥

તિક્તશ્છેદનો રોચનો દીપનઃ શોધનઃ કણ્ડૂકોઠતૃષ્ણામૂર્ચ્છાજ્વરપ્રશમનઃ સ્તન્યશોધનો વિણ્મૂત્રક્લેદમેદોવસાપૂયોપશોષણશ્ચેતિ સ એવંગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમુપસેવ્યમાનો ગાત્રમન્યાસ્તમ્ભાક્ષેપકાર્દિતશિરઃશૂલભ્રમતોદભેદચ્છેદાસ્યવૈરસ્યાન્યાપાદયતિ ॥

{ં.6} કષાયઃ સંગ્રાહકો રોપણઃ સ્તમ્ભનઃ શોધનો લેખનઃ શોષણઃ પીડનઃ ક્લેદોપશોષણશ્ચેતિ સ એવંગુણોઽપ્યેક એવાત્યર્થમુપસેવ્યમાનો હૃત્પીડાસ્યશોષોદરાધ્માનવાક્યગ્રહમન્યાસ્તમ્ભગાત્રસ્ફુરણચુમુચુમાયનાકુઞ્ચનાક્ષેપણપ્રભૃતીઞ્જનયતિ ॥