સુભાષિતરત્નકરણ્ડકથા · શ્લોક 1-20

ઇ. પુણ્યપ્રોત્સાહનકથા
માનુષ્યં સમવાપ્ય દુષ્કરશતૈર્ લબ્ધ્વા દુરાપં ક્ષણં
મૃત્યૌ નિષ્પ્રતિકારદારુણતરે નિત્યં પુરઃસ્થાયિનિ ।
પાથેયં દમદાનસંયમમયં યૈર્ ન પ્રભૂતં કૃતં
સંસારોગ્રમરુપ્રપાતપતિતાઃ પ્રાપ્સ્યન્તિ દુઃખાનિ તે

માનુષ્યં દુર્લભં પ્રાપ્ય વિદ્યુત્સંપાતચઞ્ચલમ્ ।
ભવક્ષયે મતિઃ કાર્યા ભવોપકરણેષુ વા

મનુષ્યત્વં સમાસાદ્ય વિદ્યુજ્જ્વાલોર્મિચઞ્ચલમ્ ।
પુણ્યમ્ એવાત્ર કુર્વીત યતશ્ ચિન્તામણિર્ નૃણામ્

યસ્યાનુભાવાન્ માનુષ્યં પ્રાપ્તં ભૂયો ઽપિ સાંપ્રતમ્ ।
પુણ્યં તદ્ વર્ધ્યસ્વેહ યસ્માદ્ ધેતુઃ સુખસ્ય તે

માનુષ્યં યદુપાશ્રયેણ ભવતા લબ્ધં પુનઃ સાંપ્રતં
રૂપૌદાર્યકુલોન્નતિપ્રભૃતિભિર્ યુક્તં વિચિત્રૈર્ ગુણૈઃ ।
તત્ પુણ્યં સુહૃદ્ એક એવ જગતાં બન્ધુશ્ ચ જન્માન્તરે
તસ્માત્ તૂર્ણમ્ ઇદં કુરુ ત્વમ્ અસકૃત્ સર્વાર્થસંપત્કરમ્

લક્ષ્મીનિકેતં યદુપાશ્રયેણ પ્રાપ્તો ઽસિ લોકાભિમતં પ્રભુત્વમ્ ।
તાન્ય્ એવ પુણ્યાનિ વિવર્ધયેથા ન કર્ષણીયો હ્ય્ ઉપકારિપક્ષઃ

વિરમત પાપતઃ કુરુત પુણ્યમ્ ઉદારતરં
દમયત દુર્દમં વિષયલોલમનસ્તુરગમ્ ।
ભવત મુનીન્દ્રવત્ પરહિતાભિરતાઃ સતતં
દશતિ ન યાવદ્ એવ મરણાહિર્ અસહ્યવિષઃ

॥ ઇતિ પુણ્યપ્રોત્સાહનકથા ॥
ઇઇ. ધર્મશ્રવણપ્રોત્સાહનકથા
જલનિધિકૂર્મકન્ઠયુગરન્ધ્રસમાગમવત્
ક્ષણમ્ અનવાપ્યમ્ અદ્ભુતમ્ ઇમં સમવેત્ય ચલમ્ ।
પ્રશમપુરૈકવર્ત્મ વિનિપાતભયાપહરં
શૃણુત સુદુર્લભં ક્ષણમ્ અપીહ મુનેર્ વચનમ્

યદ્ દુર્લભમ્ કલ્પશતૈર્ અનેકૈર્ માનુષ્યમ્ અષ્ટાક્ષણદોષમુક્તમ્ ।
તત્ સાંપ્રતં પ્રાપ્તમ્ અતો ભવદ્ભિઃ કાર્યો હિ ધર્મશ્રવણાય યત્નઃ

પલ્લવાગ્રજલબિન્દુચઞ્ચલે ક્લેશજાલપરિવેષ્ટિતે ભવે ।
યો ન ચિન્તયતિ કર્મસત્પથમ્ તસ્ય જન્મ ભવતીહ નિષ્ફલમ્

ન નરકગતૈઃ પ્રેતૈસ્ તિર્યગ્ગતૈર્ વિકલેન્દ્રિયૈર્
અમરગુરુભિઃ પ્રત્યન્તસ્થૈઃ કુદૃક્કરવિક્ષતૈઃ ।
મુનિસવિતરિ પ્રજ્ઞાલોકેન ચાનુદિતે જિને
સનરવિબુધૈઃ શક્યં પાતું મુનીન્દ્રવચોમૃતમ્

તસ્માત્ કુકાર્યમ્ વ્યપહાય સર્વં મત્વા સ્વકાર્યં પરમાર્યધર્મમ્ ।
શ્રોતવ્ય એવ પ્રયતેન ધર્મો યસ્માદ્ અતઃ સર્વગુણા ભવન્તિ

મૌનીન્દ્રં વાક્યરત્નમ્ જનયતિ સુધિયામ્ એતદ્ આદૌ પ્રમોદં
શ્રોત્રાપાતે તતશ્ ચ પ્રબલગુરુઘનધ્વાન્તવૃન્દં નિહન્તિ ।
ચિન્તાધ્યાનાવસાને સ્ફુટયતિ સકલમ્ જન્મચક્રપ્રબન્ધં
નિઃશેષાતઙ્કપઙ્ક્તિં વિઘટયતિ સદા સર્વસંપન્નિધાનમ્

હરતિ તીવ્રભવપ્રભવાપદં દિશતિ નિર્વૃતિસૌખ્યમ્ અનુત્તરમ્ ।
તદ્ ઇદમ્ એવમ્ અવેત્ય મુનેર્ વચઃ શૃણુત સંપ્રતિ નિર્મલમાનસાઃ

॥ ઇતિ ધર્મશ્રવનપ્રોત્સાહનકથા ॥
ઇઇઇ. દુર્લભમનુષ્યકથ
યત્ પ્રાપ્ય જન્મજલધેર્ અપિ યાન્તિ પારમ્ આરોપયન્તિ શિવમ્ ઉત્તમબોધિબીજમ્ ।
ચિન્તામણેર્ અપિ સમભ્યધિકં ગુણૌઘૈર્ માનુષ્યકં ક ઇહ તદ્ વિફલી કરોતિ

યો મનુષ્યં કુશલવિભવૈઃ પ્રાપ્ય કલ્પૈર્ અનલ્પૈર્
મોહાત્ પુણ્યદ્રવિણમ્ ઇહ ન સ્વલ્પમ્ અપ્ય્ આચિનોતિ ।
સો ઽસ્માલ્ લોકાત્ પરમ્ ઉપગતસ્ તીવ્રમ્ અભ્યેતિ શોકં
રત્નદ્વીપાદ્ વણિગ્ ઇવ ગતઃ સ્વં ગૃહં શૂન્યહસ્તઃ

નાકુશલૈઃ કર્મપથૈર્ માનુષ્યં લભ્યતે પુનઃ ।
અલભ્યમાને માનુષ્યે દુઃખમ્ એવ કુતઃ સુખમ્

નાતઃ પરં વઞ્ચનાસ્તિ ન ચ મોહો ઽસ્ત્ય્ અતઃ પરમ્ ।
યદ્ ઈદૃશં ક્ષણં પ્રાપ્ય ન કુર્યાત્ કુશલં બહુ

એકક્ષણકૃતાત્ પાપાદ્ અવીચૌ કલ્પમ્ આસ્યતે ।
નૈકજન્મકૃતાત્ પાપાત્ કા પુનઃ સુગતૌ કથા

અત એવાહ ભગવાન્ માનુષ્યમ્ અતિદુર્લભમ્ ।
મહાર્ણવયુગચ્છિદ્રકૂર્મગ્રીવાર્પનોપમમ્