સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 7.334

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ભગવન્દેવદેવેશ સંસારાર્ણવતારક ॥ પૃચ્છામિ ત્વામહં ભક્ત્યા કિઞ્ચિત્કૌતૂહલાત્પુનઃ

યત્ત્વયા કથિતં દેવ તલસ્વામિમહોદયમ્ ॥
કિં તત્ર કારણં દેવ તલો યેન નિપાતિતઃ

કોઽસૌ તલઃ સમાખ્યાતઃ કિંવીર્યઃ કિંપરાયણઃ ॥
કસ્માત્સ્થાનાત્સમુત્પન્નઃ કથં જાતશ્ચ મે વદ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ રહસ્યં પાપનાશનમ્ ॥
યન્ન કસ્યચિદાખ્યાતં તત્તે વક્ષ્યામ્ય શેષતઃ

દેવા અપિ ન જાનંતિ તલસોત્પત્તિકારણમ્ ॥
પૂર્વં કૃતયુગે દેવિ ગોવિન્દેતિ પ્રકીર્તિતઃ

ત્રેતાયાં વામનઃ સ્વામી સ્તુતિસ્વામી તૃતીયકે ॥
કલૌ યુગે મહાદેવિ તલસ્વામી પ્રકીર્તિતઃ

તથા તપ્તોદકસ્વામી તસ્ય નામાંતરં પ્રિયે ॥
અધુના સંપ્રવક્ષ્યામિ તલોત્પત્તિં તવ પ્રિયે

આસીન્મહેન્દ્રનામા ચ દાનવો રૌદ્રરૂપધૃક્ ॥
કોટિવર્ષાણિ તેનૈવ તપસ્તપ્તં પુરા પ્રિયે

સ તપોબલમાવિષ્ટો જિગ્યે દેવાન્સવાસવાન્ ॥
જિત્વા દેવાંસ્તતઃ સર્વાંસ્તતઃ કાલે સમાગતઃ

યુદ્ધં સ પ્રાર્થયામાસ મયા સાર્દ્ધં સુભીષણમ્ ॥
તતોઽભવન્મહાયુદ્ધં બ્રહ્માણ્ડક્ષયકારકમ્

તતઃ કોપાન્મહાયુદ્ધે મમ દેહાદ્વરાનને ॥
જ્વાલા તત્ર સમુત્પન્ના તન્મધ્યે સ તલોઽભવત્

તેન દૃષ્ટો મહેન્દ્રોઽસૌ ગર્જન્ગિરિગુહાશ્રયઃ

કથં ગર્જસિ હે મૂઢ યુદ્ધં કુરુ મયા સહ ॥
ઇત્યુક્તે તત્ર દેવેશિ તેન યુદ્ધમવર્તત

તત્ર પ્રવર્ત્તિતે યુદ્ધે તલમાહેન્દ્રયોસ્તયોઃ

રુદ્રવીર્યસ્ય યુક્તેન તલેનોદારકર્મણા ॥
મલ્લયુદ્ધેન બલિના મહેન્દ્રો વિનિપાતિતઃ

તતસ્તં પતિતં દૃષ્ટ્વા વિસ્મયં સ તલો ગતઃ ॥
ગતપ્રાણં તદા જ્ઞાત્વા હર્ષાન્નૃત્યમથાકરોત્

તસ્મિન્સંનૃત્યમાને તુ સર્વે સ્થાવરજંગમમ્ ॥
ચકંપે તુ વરારોહે પ્રભાવાત્તસ્ય વીર્યતઃ

તતો ભારભરાકાન્તા ધરણી તલપીડિતા ॥
અતીવભયસંત્રસ્તાઃ સદેવાસુરમાનુષાઃ

ક્ષુભિતા ગિરયઃ સર્વે વિદ્રુતાશ્ચ મહાર્ણવાઃ॥
તરવો નિધનં જગ્મુર્નદ્યો વાહાંશ્ચ તત્યજુઃ

ગતપ્રભાવાઃ સૂર્યાદ્યા જ્યોતીંષિ ન વિરેજિરે॥
ત્રૈલોક્યં વ્યાકુલીભૂતં તલનૃત્યપ્રભાવતઃ

તતો દેવગણાઃ સર્વે શરણં રુદ્રમાયયુઃ ॥
વૃત્તં યથાવત્કથિતં તતો રુદ્ર ઉવાચ તાન્

અવધ્યો મે તલો દેવાઃ પુત્રત્વે હિ પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥
એવમુક્ત્વા હૃષીકેશં પ્રભાસક્ષેત્રવાસિનમ્

સ્તુતિસ્વામીતિનામાનં સ્થિતં દુર્વાસસઃ પુરઃ ॥
પ્રભાસક્ષેત્રસામીપ્યે પૂર્વભાગે પ્રતિષ્ઠિતમ્

તપ્તોદકુંડસામીપ્યે તત્ર ગચ્છત ભોઃ સુરાઃ ॥
કલ્પેકલ્પે તુ તેનૈવ વિધ્યતેઽસૌ હિ દાનવઃ

એવમુક્તે તદા દેવાઃ પ્રભાસં ક્ષેત્રમાગતાઃ ॥
તત્ર તે વિબુધા જગ્મુર્યત્ર તપ્તોદકાધિપઃ

દૃષ્ટ્વા નારાયણં તત્ર દેવાઃ શ્રદ્ધાસમન્વિતાઃ ॥
તુષ્ટુવુઃ પરયા ભક્ત્યા દેવદેવં જનાર્દ્દનમ્

વૈકુંઠ ત્રાહિ નો દેવાંસ્તલેનોચ્ચાટિતા વયમ્ ॥
મહેન્દ્રક્રોધસંભૂતરુદ્રતેજોદ્ભવેન વૈ

અસ્માભી રુદ્રસામીપ્યે કાર્યં સર્વં નિવેદિતમ્ ॥
તતઃ પ્રસ્થાપિતાઃ સર્વે રુદ્રેણ પરમેષ્ઠિના ॥
તવ પાર્શ્વે મહાદેવ નસ્ત્વં દેવ ગતિર્ભવ

ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તેષાં દેવદેવો જનાર્દ્દનઃ ॥
દાનવસ્યવધાર્થાય દેવાનાં રક્ષણાય ચ ॥
ચક્રે યત્નં મહાબાહુઃ પ્રભાસક્ષેત્રવલ્લભઃ

સમાહૂય તદા દૈત્યં પ્રભાસક્ષેત્રમધ્યતઃ ॥
યુદ્ધં ચક્રે તતો દેવિ વિશ્વપ્રલયકારકમ્

તતસ્તુ દેવાઃ સર્વે ચ સ્વસૈન્યપરિવારિતાઃ ॥
ચક્રુર્યુદ્ધં ચ દૈત્યેન સુમહલ્લોમહર્ષણમ્

તતઃ પર્વતસંકાશં દૃષ્ટ્વા દૈત્યં મહાબલમ્ ॥
ઉવાચ ચપલાપાંગો ગરુડકૃતવાહનઃ

અહો દૈત્ય મહાબાહો મલ્લયુદ્ધં દદસ્વ મે ॥
ત્વદ્બાહુયુગલં દૃષ્ટ્વા ન યુદ્ધે વાંછિતં મમ

નારાયણવચઃ શ્રુત્વા કરમુદ્યમ્ય દાનવઃ ॥
અભ્યધાવત્તદા દૈત્યઃ કાલાન્તકસમપ્રભઃ

તતઃ પ્રવર્તિતં યુદ્ધમન્યોન્યં જયકાંક્ષિણોઃ ॥
જંઘાભ્યાં પાદબન્ધેન બાહુભ્યાં બાહુબંધનમ્

કંઠેન બન્ધયન્કંઠમુદરેણોદરં તથા ॥ એતસ્મિન્નન્તરે દેવાઃ સભયાઃ સંબભૂવિરે

તતઃ પીડાસમાક્રાંતો વિષ્ણુઃ સંસ્મરતે હરમ્ ॥
તત્ક્ષણાદાગતો રુદ્રઃ કિં કરોમિ મહાબલઃ

॥
॥ વિષ્ણુરુવાચ ॥ ॥
શ્રાંતોઽહં દેવદેવેશ મલ્લયુદ્ધેન શંકર ॥
તપ્તોદકં કુરુષ્વેહ શ્રમનાશાય સાંપ્રતમ્

તતસ્તલં હનિષ્યામિ ક્ષણ માત્રેણ ભૈરવમ્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
આદૌ કૃતયુગે કૃષ્ણ ઉમયા યત્કૃતં પુરા ॥
ઋષીણાં શ્રમનાશાર્થં તપ્તોદં તત્ર નિર્મિતમ્

તદ્દૈત્યપાપમાહાત્મ્યાત્પુનઃ શીતલતાં ગતમ્ ॥
પુનસ્તદુષ્ણતાં નીતં તતઃ કલ્પાંતસંસ્થિતૌ

એવમુક્ત્વા તદા દેવં વીક્ષાંચક્રે મહેશ્વરઃ ॥
તૃતીય લોચનેનૈવ જ્વાલામાલોપશોભિના

તેન જ્વાલાસમૂહેન વ્યાપ્તં કુણ્ડં ચતુર્દિશમ્ ॥
તપ્તોદકુણ્ડમભવત્તેન ખ્યાતં ધરાતલે

તતો નારાયણેનેહ ક્ષાલિતં ગાત્રસુત્તમમ્॥
ક્ષાલનાત્તસ્ય દેવસ્ય શ્રમો નાશમુપાગમત્

તતસ્તુષ્ટમના દેવસ્તીર્થાનાં દશકોટિકાઃ ॥
સ સ્મૃત્વા તત્ર વિધિવત્ક્ષિપ્ત્વા સ્નાત્વા વરાનને

તતશ્ચક્રે મહાયુદ્ધં તલેનાતિભયંકરમ્ ॥
જઘાન સ તલં દૈત્યં મુષ્ટિઘાતેન મસ્તકે

તસ્મિન્પ્રવૃત્તે તુમુલે તુ યુદ્ધે ચકંપિરે ભૂભિસમેતલોકાઃ ॥
વિત્રસ્તદેવા ન દિશો વિરેજુર્મહાંધકારાવૃતમૂર્છિતં જગત્

નષ્ટાશ્ચ સિદ્ધા જગતોઽસ્ય શાંતિં કરોતુ વૈ પાપવિનાશનો હરિઃ ॥
ત્રાહીતિ દેવેશિ મહર્ષિસંઘા ભૂતાનિ ભીતાનિ તથા વદન્તિ

તતો વૈ મલ્લયુદ્ધેન પાતિતો ભુવિ દાનવઃ॥
કંઠમાક્રમ્ય પાદેન ખઙ્ગેન પરિપીડિતઃ

હાસ્યં ચકાર દૈત્યોઽથ વિષ્ણુનાઽઽક્રાંતકંધરઃ ॥
તમાહ પુણ્ડરીકાક્ષ કિમેતદ્ધાસ્યકારણમ્

વૃદ્ધૌ હર્ષમવાપ્નોતિ ક્ષયે ભવતિ દુઃખિતઃ ॥
ઇત્યેષા લૌકિકી ગાથા તત્તે દૈત્ય વિપર્યયઃ

ઇત્યુક્તસ્તુ તદા દૈત્યઃ પ્રત્યુવાચ જનાર્દ્દનમ્ ॥
અગ્નિષ્ટોમાદિભિર્યજ્ઞૈવેદાભ્યાસૈરનેકધા

નિત્યોપવાસનિયમૈઃ સ્નાનદાનૈર્જપાદિભિઃ ॥
નિર્મલૈર્યોગયુક્તૈશ્ચ પ્રાપ્યતે યત્પરં પદમ્

તન્મયા દુષ્ટભાવેન પ્રાપ્તં વિષ્ણોઃ પરં પદમ્ ॥
ઇત્યુક્તે ભગવાન્વિષ્ણુર્વરદાનપરોઽભવત્

ઉવાચ પરમં વાક્યં તલં દૈત્યાધિનાયકમ્ ॥
વરં વરય દૈત્યેંદ્ર યત્તે મનસિ સંસ્થિતમ્

ઇતિ વિષ્ણોર્વચઃ શ્રુત્વા પ્રાર્થયામાસ દાનવઃ ॥
મમાખ્યા વર્ત્તતે લોકે તથા કુરુ મહીધર

માર્ગમાસે તુ શુક્લાયામેકાદશ્યાં સમાહિતઃ ॥
યસ્ત્વાં પશ્યતિ ભાવેન તસ્ય પાપં વિનશ્યતુ

એવં ભવિષ્યતીત્યુક્ત્વા દેવો હર્ષમુપાગતઃ ॥
નાનાદુંદુભયો નેદુઃ પુષ્પવર્ષં પપાત ચ

વિષ્ણોર્મૂર્ધ્નિ મહાભાગે લોકાઃ સ્વસ્થા બભૂવિરે ॥
તતો દેવગણાઃ સર્વે નૃત્યંતિ ચ મુદાન્વિતાઃ ॥
વદંતિ હર્ષસંયુક્તા નારાયણપરાયણાઃ

એતત્તીર્થં મહાતીર્થં સર્વપાપપ્રણાશનમ્ ॥
શ્રમાપનોદનં વિષ્ણોર્બ્રહ્મહત્યાદિશોધનમ્

સ્થિતો નારાયણસ્તત્ર ભૈરવસ્તત્ર શંકરઃ ॥
ક્ષેત્રપાલસ્વરૂપેણ કાલમેઘેતિ વિશ્રુતઃ

તસ્ય યાત્રાવિધિં વક્ષ્યે ગત્વા તત્ર શુચિર્નરઃ ॥
સ્મરેદ્વિષ્ણું મહાદેવિ તલસ્વામીતિ યઃ શ્રુતઃ

સ્તુયાદ્વિષ્ણું મહાદેવિ ઇદં વિષ્ણુઋચા પ્રિયે ॥
સહસ્રશીર્ષામંત્રેણ તર્પણાદિ પ્રકારયેત્

એવં સ્નાત્વા વિધાનેન દત્ત્વા ચાર્ઘ્યં જનાર્દ્દને ॥
સંપૂજ્ય ગંધપુષ્પૈશ્ચ વસ્ત્રૈઃ પુષ્પાનુલેપનૈઃ

મધુનેક્ષુરસેનૈવ કુંકુમેન વિલેપયેત્ ॥
કર્પૂરોશીરમિશ્રેણ મૃગનાભિયુતેન ચ

વસ્ત્રૈઃ સંવેષ્ટયેત્પશ્ચાદ્દદ્યાન્નૈવેદ્યમુત્તમમ્ ॥
ધર્મશ્રવણસંયુક્તં કાર્યં જાગરણં તતઃ

વૃષભસ્તત્ર દાતવ્યઃ સુવર્ણં વસ્ત્રયુગ્મકમ્ ॥ ।
વિપ્રાય વેદયુક્તાય શ્રોત્રિયાય પ્રદાપયેત્

ઉપવાસં તતઃ કુર્યાત્તસ્મિન્નહનિ ભામિનિ ॥
રુક્મિણીં ચ પ્રપશ્યેત નમસ્કૃત્ય જનાર્દ્દનમ્

એવં કૃત્વા નરો ભક્ત્યા લભતે જન્મજં ફલમ્ ॥
સર્વેષામેવ યજ્ઞાનાં દાનાનાં લભતે ફલમ્

તથા ચ સર્વતીર્થાનાં વ્રતાનાં લભતે ફલમ્ ॥
ઉદ્ધરેત્તુ પિતુર્વર્ગં માતૃવર્ગં તથૈવ ચ

જન્મપ્રભૃતિપાપાનાં કૃતાનાં નાશનં ભવેત્ ॥
ન દુઃખં ચ ન દારિદ્ર્યં દુર્ભગત્વં ન જાયતે

સપ્ત જન્માંતરં યાવત્તલસ્વામિપ્રદર્શનાત્ ॥
સુવર્ણાનાં સહસ્રેણ બ્રાહ્મણે વેદપારગે ॥
દત્તેન યત્ફલં દેવિ તત્કુણ્ડે સ્નાનતો લભેત્

એવં તલસ્વામિચરિત્રમુત્તમં શ્રુતં પુરા સિદ્ધમહર્ષિસંઘૈઃ ॥
શ્રુત્વા પ્રભાવં તલદેવસન્નિધૌ પ્રાપ્નોતિ સર્વં મનસા યદીપ્સિતમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે તલસ્વામિમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ચતુસ્ત્રિંશદુત્તરત્રિશતતમો ઽધ્યાયઃ