સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 7.270

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ યત્ર પ્રાચી સરસ્વતી ॥
તત્ર સ્થાને સ્થિતં લિંગં મંકીશ્વરમિતિ શ્રુતમ્

તસ્યોત્પત્તિં પ્રવક્ષ્યામિ સર્વપાતકનાશિનીમ્ ॥
શૃણુ દેવિ મહાભાગે હ્યાશ્ચર્યં યદભૂત્પુરા

ઋષિર્મંકણકો નામ સ તેપે પરમં તપઃ ॥
પ્રાચીમેત્ય યતાહારો નિત્યં સ્વાધ્યાયતત્પરઃ

બહુવર્ષસહસ્રાણિ તસ્યાતીતાનિ ભામિનિ ॥
કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય વિદ્ધાદસ્ય વરાનને

કરાચ્છાકરસો જાતઃ કુશાગ્રેણેતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥
સ તં દૃષ્ટ્વા મહાશ્ચર્યં વિસ્મયં પરમં ગતઃ

મેને સિદ્ધિં પરાં પ્રાપ્તો હર્ષાન્નૃત્યમથાકરોત્ ॥
તસ્મિન્સંનૃત્યમાને ચ જગત્સ્થાવરજંગમમ્

અનર્ત્તત વરારોહે પ્રભાવાત્તસ્ય વૈ મુનેઃ ॥
તતો દેવા મહેંદ્રાદ્યા બ્રહ્મવિષ્ણુપુરસ્સરાઃ ॥
ઊચુસ્ત્રિપુરહંતારં નાયં નૃત્યેત્તથા કુરુ

ચલિતાઃ પર્વતાઃ સ્થાનાત્ક્ષુભિતો મકરાલયઃ ॥
ધરણી ખણ્ડશો દેવ વૃક્ષાશ્ચ નિધનં ગતાઃ

ઉત્પથાશ્ચ મહાનદ્યો ગ્રહા ઉન્માર્ગસંસ્થિતાઃ ॥
ત્રૈલોક્યં વ્યાકુલીભૂતં યાવત્પ્રાપ્નોતિ સંક્ષયમ્

તાવન્નિવારયસ્વૈનં નાન્યઃ શક્તો નિવારણે

સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય ગત્વા તસ્ય સમીપતઃ ॥
દ્વિજરૂપં સમાસ્થાય તમૃષિં વાક્યમબ્રવીત્

કો હર્ષવિષયઃ કસ્માત્ત્વયૈતન્નૃત્યતે દ્વિજ ॥
તસ્માત્કાર્યં વદાશુ ત્વં પરં કૌતૂહલં દ્વિજઃ

॥ ઋષિરુવાચ ॥ ॥
કિં ન પશ્યસિ મે બ્રહ્મન્કરાચ્છાકર સં ચ્યુતમ્॥
અત એવ હિ મે નૃત્યં સિદ્ધોઽહં નાત્ર સંશયઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ભગવાંસ્ત્રિપુરાંતકઃ ॥
અંગુષ્ઠં તાડયામાસ અંગુલ્યગ્રેણ ભામિનિ

તતો વિનિર્ગતં ભસ્મ તત્ક્ષણાદ્ધિમપાંડુરમ્ ॥
અથાબ્રવીત્પ્રહસ્યૈનં ભગવાન્ભૂતભાવનઃ

પશ્ય મેંઽગુષ્ઠતો બ્રહ્મન્ભૂરિ ભસ્મ વિનિર્ગતમ્ ॥
ન નૃત્યેઽહં ન મે હર્ષસ્તથાપિ મુનિસત્તમ

તદ્દૃષ્ટ્વા સુમહાશ્ચર્યં વિસ્મયં પરમં ગતઃ ॥
અબ્રવીત્પ્રાંજલિર્ભૂત્વા હર્ષગદ્ગદયા ગિરા

નાન્યં દેવમહં મન્યે .ત્વાં મુક્ત્વા વૃષભધ્વજમ્ ॥
નાન્યસ્ય વિદ્યતે શક્તિરીદૃશી ધરણીતલે

॥
॥ ભગવાનુવાચ ॥ ॥
જ્ઞાતોઽસ્મિ મુનિશાર્દૂલ ત્વયા વેદવિદાં વર ॥
વરં વરય ભદ્રં તે નિત્યં યન્મનસેપ્સિતમ્

॥ ઋષિરુવાચ ॥ ॥
પ્રસાદાદ્દેવદેવસ્ય નૃત્યેન મહતા વિભો ॥
યથા ન સ્યાત્તપોહાનિસ્તથા નીતિર્વિધીયતામ્

॥ શંભુરુવાચ ॥ ॥
તપસ્તે વર્દ્ધતાં વિપ્ર મત્પ્રસાદાત્સહસ્રધા ॥
પ્રાચીમન્વિહ વત્સ્યામિ ત્વયા સાર્દ્ધમહં સદા

સરસ્વતી મહાપુણ્યા ક્ષેત્રે ચાસ્મિન્વિશેષતઃ ॥
સરસ્વત્યુત્તરે તીરે યસ્ત્યજેદાત્મનસ્તનુમ્

પ્રાચીને હ્યૃષિશાર્દૂલ ન ચેહાગચ્છતે પુનઃ ॥
આપ્લુતો વાજિમેધસ્ય ફલં પ્રાપ્નોતિ પુષ્કલમ્

નિયમૈશ્ચોપ વાસૈશ્ચ શોષયન્દેહમાત્મનઃ॥
જલાહારા વાયુભક્ષાઃ પર્ણાહારાશ્ચ તાપસાઃ ॥
તથા ચ સ્થંડિલશયા યે ચાન્યે નિયતાઃ પૃથક્ ॥।૨૪॥
યે સ્નાનમાચરિષ્યંતિ તીર્થેઽસ્મિન્નિયમાન્વિતાઃ ॥
તે યાંતિ પરમાં સિદ્ધિં બ્રહ્મણઃ પરમં પદમ્

અસ્મિંસ્તીર્થે તુ યો દાનં ત્રુટિમાત્રં ચ કાંચનમ્ ॥
દદાતિ દ્વિજમુખ્યાય મેરુતુલ્યં ભવેત્ફલમ્

અસ્મિંસ્તીર્થે તુ યે શ્રાદ્ધં કરિષ્યંતીહ માનવાઃ॥
એકવિંશત્કુલોપેતાઃ સ્વર્ગં યાસ્યંતિ તે ધ્રુવમ્

પિતૄણાં વલ્લભં તીર્થં પિંડેનૈકેન તર્પિતાઃ ॥
બ્રહ્મલોકં ગમિષ્યંતિ સુપુત્રેણેહ તારિતાઃ

ભૂયશ્ચાન્નં પ્રયચ્છંતિ મોક્ષમાર્ગં વ્રજંતિ તે

અત્ર યે શુભ કર્માણઃ પ્રભાસસ્થાં સરસ્વતીમ્ ॥
પશ્યંતિ તેપિ યાસ્યંતિ સ્વર્ગલોકં દ્વિજોત્તમાઃ

યે પુનસ્તત્ર ભાવેન નરાઃ સ્નાનપરાયણાઃ ॥
બ્રહ્મલોકં સમાસાદ્ય તે રમિષ્યંતિ સર્વદા

દધિ પ્રદદ્યાદ્યોઽપીહ બ્રાહ્મણાય મનોરમમ્ ॥
સોઽપ્યગ્નિલોકમાસાદ્ય ભુંક્તે ભોગાન્સુશોભનાન્

ઊર્ણાપ્રાવરણં યોઽપિ ભક્ત્યા દદ્યાદ્દ્વિજોત્તમે ॥
સોઽપિ યાતિ પરાં સિદ્ધિં મર્ત્યૈરન્યૈઃ સુદુર્લભામ્

યે ચાત્ર મલનાશાય વિશેયુર્માનવા જલમ્ ॥
ગોપ્રદાનફલં તેષાં સુખેન ફલમાદિશેત્

ભાવેન હિ નરઃ કશ્ચિત્તત્ર સ્નાનં સમાચરેત્ ॥
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો વિષ્ણુલોકે મહીયતે

તર્પણાત્પિંડદાનાચ્ચ નરકેષ્વપિ સંસ્થિતાઃ ॥
સ્વર્ગં પ્રયાંતિ પિતરઃ સુપુત્રેણેહ તારિતાઃ

તે લભંતેઽક્ષયાંલ્લોકા ન્બ્રહ્મવિષ્ણ્વીશશબ્દિતાન્ ॥
ભૂયસ્ત્વન્નં પ્રયચ્છન્તિ મોક્ષમાર્ગં લભંતિ તે

સ્વર્ગનિશ્રેણિસંભૂતા પ્રભાસે તુ સરસ્વતી ॥
નાપુણ્યવદ્ભિઃ સંપ્રાપ્તું પુંભિઃ શક્યા મહાનદી

પ્રાચી સરસ્વતી ચૈવ અન્યત્રૈવ તુ દુર્લભા ॥
વિશેષેણ કુરુક્ષેત્રે પ્રભાસે પુષ્કરે તથા

પ્રાચીં સરસ્વતીં પ્રાપ્ય યોન્યત્તીર્થં હિ માર્ગતે ॥
સ કરસ્થં સમુત્સૃજ્ય કૂર્પરેણ સમાચરેત્

કૃષ્ણપક્ષે ચતુર્દશ્યાં સ્નાનં ચ વિહિતં સદા ॥
પિણ્યાકેંગુદકેનાપિ પિંડં તત્ર દદાતિ યઃ ॥
પિતૄણામક્ષયં ભૂયાત્પિતૃલોકં સ ગચ્છતિ

સરસ્વતીવાસસમા કુતો રતિઃ સરસ્વતીવાસસમાઃ કુતો ગુણાઃ ॥
સરસ્વતીં પ્રાપ્ય ગતા દિવં નરાઃ પુનઃ સ્મરિષ્યંતિ નદીં સરસ્વતીમ્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ઉક્ત્વૈવં ભગવાન્દેવસ્તત્રૈવાંતરધીયત ॥
સાંનિધ્યમકરોત્તત્ર તતઃપ્રભૃતિ શંકરઃ

અત્ર ગાથા પુરા ગીતા વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના ॥
સ્નેહાર્દ્રેણ ચ ચિત્તેન ધર્મપુત્રં પ્રતિ પ્રિયે

મા ગંગાં વ્રજ કૌંતેય મા પ્રયાગં ચ પુષ્કરમ્ ॥
તત્ર ગચ્છ કુરુશ્રેષ્ઠ યત્ર પ્રાચી સરસ્વતી

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ ॥
માહાત્મ્યં ચ સરસ્વત્યા ભૂયઃ કિં શ્રોતુમિચ્છસિ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખંડે પ્રથમે પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે પ્રાચીસરસ્વતીમંકીશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ સપ્તત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ