સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 7.255

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ તીર્થં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્ ॥
તસ્યૈવ પશ્ચિમે ભાગે ઋષીણાં પુણ્યકર્મણામ્

તસ્મિંસ્ત્રિનેત્રા મત્સ્યાશ્ચ દૃશ્યંતેઽદ્યાપિ ભામિનિ ॥
અંગિરા ગૌતમોઽગસ્ત્યઃ સુમતિઃ સુસખિસ્તથા

વિશ્વામિત્રઃ સ્થૂલશિરાઃ સંવર્ત્તઃ પ્રતિમર્દ્દનઃ ॥
રૈભ્યો બૃહસ્પતિશ્ચૈવ ચ્યવનઃ કશ્યપો ભૃગુઃ

દુર્વાસા જામદગ્ન્યશ્ચ માર્કંડેયોઽથ ગાલવઃ ॥
ઉશનાઽથ ભરદ્વાજો યવક્રીતસ્ત્રિતસ્તથા

નારદઃ પર્વતશ્ચૈવ વસિષ્ઠોઽરુંધતી તથા

કાણ્વોઽથ ગૌતમો ધૌમ્યઃ શતાનન્દોઽકૃતવ્રણઃ ॥
જમદગ્નિસ્તથા રામો બકશ્ચેત્યેવમાદયઃ ॥
કૃષ્ણદ્વૈપાયનશ્ચૈવ પુત્રશિષ્યૈઃ સમન્વિતઃ

એતત્ક્ષેત્રં સમા સાદ્ય પ્રભાસં મુનિસત્તમાઃ ॥
તપસ્તેપુર્મહાત્માનો વિવિધં પરમાદ્ભુતમ્

એવં તે નિયતાત્માનો દમયુક્તાસ્તપસ્વિનઃ ॥
સમાધિના જિગીષન્તે બ્રહ્મલોકં સનાતનમ્

અથાભવદનાવૃષ્ટિઃ કદાચિન્મહતી પ્રિયે ॥
કૃચ્છ્રં પ્રાપ્તો હ્યભૂત્તત્ર સર્વલોકઃ ક્ષુધાર્દિતઃ

તતો નિરન્ને લોકેઽસ્મિન્નાત્માનં તે પરીપ્સવઃ ॥
મૃતં કુમારમાદાય કૃચ્છ્રં પ્રાપ્તાસ્તદાઽપચન્

અથોપરિચરસ્તત્ર ક્લિશ્યમાનાન્હિ તાનૃષીન્॥
દૃષ્ટ્વા રાજા વૃષાદર્ભિઃ પ્રોવાચેદં વચસ્તદા

રાજોવાચ ॥
પ્રતિગ્રહો બ્રાહ્મણાનાં દૃષ્ટા વૃત્તિરનિંદિતા॥
તસ્માત્પ્રતિગ્રહં મત્ત ગૃહ્ણીધ્વં મુનિપુંગવાઃ

મુદ્ગાન્માષાંશ્ચ વ્રીહીંશ્ચ તથા રત્નાનિ કાંચનમ્ ॥
યુષ્માકં સંપ્રદાસ્યામિ યચ્ચાન્યદપિ દુર્લ્લભમ્ ॥
નિવર્ત્તધ્વમતઃ સર્વે હ્યેતસ્માત્પાતકાત્પરમ્॥

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
તજ્જાનંતઃ કથં રાજન્ગૃહ્ણીમસ્તે પ્રતિગ્રહમ્

દશસૂનાસમશ્ચક્રી દશચક્રિસમો ધ્વજી ॥
દશધ્વજિ સમા વેશ્યા દશવેશ્યાસમો નૃપઃ

યો રાજ્ઞાં પ્રતિગૃહ્ણાતિ બ્રાહ્મણો લોભમોહિતઃ ॥
તામિસ્રાદિષુ ઘોરેષુ નરકેષુ સ પચ્યતે

તદ્ગચ્છ કુશલં તેઽસ્તુ સહ દાનેન પાર્થિવ ॥
અન્યેષાં દીયતામેતદિત્યુક્ત્વા તે વનં યયુઃ

અથ રાજ્ઞઃ સમાદેશાત્તત્ર ગત્વા ચ મંત્રિણઃ ॥
ઊદુમ્બરાણિ વ્યકિરન્હેમગર્ભાણિ ભૂતલે

અથ તાનિ વ્યચિન્વંશ્ચ ઋષયો વરવર્ણિનિ ॥
ગુરૂણીતિ વિદિત્વા તુ ન ગ્રાહ્યાણ્યંગિરાઽબ્રવીત્

॥ અત્રિરુવાચ ॥ ॥
નાસ્મહેનાસ્મહે મૂઢ વયમજ્ઞાનબુદ્ધયઃ ॥
હૈમાનીમાનિ જાનીમઃ પ્રતિબુદ્ધાઃ સ્મ જાડ્યતઃ

॥ વસિષ્ઠ ઉવાચ ॥ ॥
ધર્માર્થં સંચયો યસ્ય દ્રવ્યાણાં સ ન શસ્યતે ॥
તપઃસંચયનં મન્યે વસિષ્ઠો ધનસંચયમ્

ત્યજધ્વં સંચયાન્સર્વાઞ્જાતીનાં સમુપદ્રવાન્ ॥
ન હિ સંચયવાન્કશ્ચિદ્દૃશ્યતે નિરુપદ્રવઃ

યથાયથા ન ગૃહ્ણાતિ બ્રાહ્મણોઽસત્પ્રતિગ્રહમ્ ॥
તથાતથાઽનિશં ચાસ્ય બ્રહ્મતેજસ્તુ વર્ધતે

અકિંચનત્વં રાજ્યં ચ તુલયા સમતોલયમ્॥
અકિંચનત્વમધિકં રાજ્યાદપિ ન સંશયઃ

॥કશ્યપ ઉવાચ ॥ ॥
અનર્થો બ્રાહ્મણસ્યૈષ યદર્થનિચયો મહાન્ ॥
અર્થૈશ્વર્યવિમૂઢોઽપિ શ્રેયસો ભ્રશ્યતે દ્વિજઃ

અર્થસંપદ્વિમોહાય બહુશોકાય ચૈવ હિ ॥
તસ્માદર્થમનર્થાખ્યં શ્રેયોઽર્થી દૂરતસ્ત્યજેત્

યસ્ય ધર્માર્થમપ્યર્થાસ્તસ્યાપિ ન હિ દૃશ્યતે ॥
પ્રક્ષાલનાદ્ધિ પંકસ્ય દૂરાદસ્પર્શનં વરમ્

॥ ભરદ્વાજ ઉવાચ॥ ॥
જીર્યંતિ જીર્યતઃ કેશા દંતા જીર્યંતિ જીર્યતઃ॥
ચક્ષુઃ શ્રોત્રે ચ જીર્યેતે તૃષ્ણૈકા ન તુ જીર્યતે

સૂચી સૂત્ર તથા વસ્ત્રે સમાનયતિ સૂચિકા ॥
તદ્વત્સંસારસૂત્રસ્ય તૃષ્ણા સૂચી વિધીયતે

યથા શૃંગં રુરોઃ કાયે વર્દ્ધમાને હિ વર્દ્ધતે ॥
અનંતપારા દુર્વારા તૃષ્ણા દુઃખપ્રદા સદા ॥
અધર્મબહુલા ચૈવ તસ્માત્તાં પરિવર્જયેત્॥ ॥। 7.1.255.૩૦ ॥
॥ ગૌતમ ઉવાચ ॥ ॥
સંતુષ્ટઃ કો ન શક્નોતિ ફલૈશ્ચાપિ હિ વર્ત્તિતુમ્॥
સર્વોઽપીંદ્રિયલોભેન સંકટાન્યભિગાહતે

સર્વત્ર સંપદસ્તસ્ય સંતુષ્ટં યસ્ય માનસમ્ ॥
ઉપાનદ્ગૂઢપાદસ્ય નનુ ચર્માવૃતેવ ભૂઃ

સંતોષામૃતતૃપ્તાનાં યત્સુખં શાંતચેતસામ્॥
કુતસ્તદ્ધનલુબ્ધાનાં સુખં ચાશાંતચેતસામ્

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
કામં કામયમાનસ્ય યદિ કામઃ સ સિદ્ધ્યતિ ॥
તથૈનમપરઃ કામો ભૂયો વિધ્યતિ બાણવત્

ન જાતુ કામઃ કામાનામુપભોગેન શામ્યતિ ॥
હવિષા કૃષ્ણવર્ત્મેવ ભૂય એવાભિવર્દ્ધતે

કામાનભિલષન્લોભાન્ન નરઃ સુખમેધતે॥
સમાલભ્ય તરુચ્છાયાં ભવનં વાઞ્છો નરઃ

ચતુઃસાગરસંયુક્તાં યો ભુંક્તે પૃથિવીમિમામ્ ॥
એકસ્તુ વનવાસી ચ સ કૃતાર્થો ન પાર્થિવઃ

॥
॥ જમદગ્નિરુવાચ ॥ ॥
પ્રતિગ્રહસમર્થો યસ્તપો વર્દ્ધયતે મહાન્॥
ન કરોતિ તપસ્તસ્ય જાયતે ચ સહસ્રધા

પ્રતિગ્રહસમર્થાનાં નિવૃત્તાનાં પ્રતિગ્રહાત્ ॥
ય એવ દદતાં લોકાસ્ત એવાપ્રતિગૃહ્ણતામ્

॥ અરુંધત્યુવાચ ॥ ॥
બિસતંતુર્યથા નિત્યં સમંતાન્નાલસંસ્થિતઃ ॥
તૃષ્ણા ચૈવમનાદ્યંતા તથા દેહાશ્રિતા સદા

યા દુસ્ત્યજા દુર્મતિભિર્યા ન જીર્યતિ જીર્યતઃ ॥
યોઽસૌ પ્રાણાંતિકો રોગસ્તાં તૃષ્ણાં ત્યજતઃ સુખમ્ ॥

॥ ચંડોવાચ ॥ ॥
ઉગ્રાત્પ્રતિગ્રહાદ્યસ્માદ્બિભ્યત્યેતે મહેશ્વરાઃ ॥
બલીયાંસો દુર્બલવત્તથા ચૈવ બિભેમ્યહમ્

॥ પશુમુખ ઉવાચ ॥ ॥
યદાચરંતિ વિદ્વાંસઃ સદા ધર્મપરાયણાઃ ॥
તદેવ વિદુષા કાર્યમાત્મનો હિતમિચ્છતા

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્ત્વા હેમગર્ભાણિ ત્યક્ત્વા તાનિ ફલાનિ ચ ॥
ઋષયો જગ્મુરન્યત્ર સર્વ એવ દૃઢવ્રતાઃ

તતસ્તે વિચરંતો વૈ દદૃશુઃ સુમહત્સરઃ ॥
પદ્મિનીભિઃ સમાકીર્ણં સર્વતો વરવર્ણિનિ

તસ્મિન્દેશે તદા પ્રાપ્તઃ પરિવ્રાજઃ શુનોમુખઃ ॥
તેનૈવ સહિતાસ્તત્ર સ્નાતાઃ સર્વે મહર્ષયઃ

તત્રાવતારં કૃત્વા તૈર્ગૃહીતાનિ બિસાનિ તુ ॥
નિક્ષિપ્ય સરસસ્તીરે ચક્રુઃ પુણ્યાં જલક્રિયામ્

અથોત્તીર્ય જલાત્તસ્માત્તે સમેત્ય પરસ્પરમ્ ॥
બિસાનિ તાન્યપશ્યંત ઇદં વચનમબ્રુવન્

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
કેન ક્ષુધાભિતપ્તાનામસ્માકં પાપકર્મણા ॥
બિસાનિ તાનિ સર્વાણિ હૃતાનિ ચ મુનીશ્વરાઃ ॥

તે શંકમાનાસ્ત્વન્યોન્યં પર્યપૃચ્છન્દ્વિજોત્તમાઃ ॥
ચક્રુસ્તે શપથાન્સર્વે યથાન્યાયં ચ ભામિનિ

॥
કશ્યપ ઉવાચ ॥ ॥
સર્વભક્ષઃ સ ભવતુ ન્યાસલોપં કરોતુ સઃ ॥
કૂટસાક્ષિત્વમભ્યેતુ બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ

॥ વસિષ્ઠ ઉવાચ ॥ ॥
અનૃતૌ મૈથુનં યાતુ પર નારીં વિશેષતઃ ॥
અતિથિઃ સ્યાત્તથાન્યોન્યં બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ

॥ ભરદ્વાજ ઉવાચ॥
નૃશંસો વૈ સ ભવતુ સમૃદ્ધ્યા ચાપ્યહંકૃ તઃ ॥
મત્સરી પિશુનશ્ચૈવ બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
નિત્યં કામરતઃ સોસ્તુ દિવા સેવતુ મૈથુનમ્ ॥
નીચકર્મરતશ્ચૈવ બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ

॥ જમદગ્નિરુવાચ ॥ ॥
કન્યાં યચ્છતુ વૃદ્ધાય સ ભૂયાદ્વૃષલીપતિઃ ॥
અસ્તુ વાર્દ્ધુષિકો નિત્યં બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ

॥ ગૌતમ ઉવાચ ॥ ॥
સ ગૃહ્ણાત્વવિકાદાનં કરોતુ હયવિક્રયમ્ ॥
પ્રકરોતુ ગુરોર્નિંદાં બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ

(?)અત્રિરુવાચ ॥ ॥
માતરં પિતરં નિત્યં દુર્મતિઃ સોઽવમન્યતામ્ ॥
શૂદ્રં પૃચ્છતુ ધર્માર્થં બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ

॥ અરુન્ધત્યુવાચ ॥ ॥
કરોતુ પત્યુઃ પૂર્વં સા ભોજનં શયનં તથા ॥
નારી દુષ્ટસમાચારા બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યા

॥ ચણ્ડોવાચ ॥ ॥
સ્વામિનઃ પ્રતિકૂલાસ્તુ ધર્મદ્વેષં કરોતુ ચ ॥
સાધુદ્વેષપરા ચૈવ બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યા

॥ પશુમુખ ઉવાચ ॥ ॥
પરસ્ય પ્રેષ્યતાં યાતુ સદા જન્મનિજન્મનિ ॥
સર્વધર્મ ક્રિયાહીનો બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ

॥ શુનોમુખ ઉવાચ॥ ॥
વેદાન્સ પઠતુ ન્યાયાદ્ગૃહસ્થઃ સ્યાત્પ્રિયાતિથિઃ ॥
સત્યં વદતુ ચાજસ્રં બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
ઇષ્ટમેતદ્દ્વિજાતીનાં યસ્ત્વયા શપથઃ કૃતઃ ॥
ત્વયા કૃતં બિસસ્તૈન્યં સર્વેષાં નઃ શુનોમુખ

॥ શુનોમુખ ઉવાચ ॥ ॥
મયા હૃતાનિ સર્વેષાં બિસાનીમાનિ વૈ દ્વિજાઃ ॥
ધર્મં વૈ શ્રોતુકામેન જાનીધ્વં માં પુરંદરમ્

અલોભાદક્ષયા લોકા જિતા વૈ મુનિસત્તમાઃ ॥
પ્રાર્થયધ્વં વરં શુભ્રં સર્વમેવ હ્યસંશયમ્

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
ઇહાગત્ય નરો યસ્તુ ત્રિરાત્રોપોષિતઃ શુચિઃ ॥
કૃત્વા સ્નાનં પિતૄંસ્તર્પ્ય શ્રાદ્ધં કુર્યાત્સમાહિતઃ

સર્વતીર્થોદ્ભવં તસ્ય પુણ્યં ભૂયાત્પુરંદર ॥
નાધોગતિમવાપ્નોતિ વિબુધૈસ્સહ મોદતામ્ ॥
તથેત્યુક્ત્વા તતઃ શક્રસ્ત ત્રૈવાન્તર્હિતોઽભવત્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખંડે પ્રથમે પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય ઋષિતીર્થમાહાત્મ્ય વર્ણનં નામ પઞ્ચપઞ્ચાશદુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ