સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 7.237

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ યાદવસ્થલમુત્તમમ્ ॥
યાદવા યત્ર નષ્ટા વૈ ષટ્પંચાશચ્ચ કોટયઃ

યત્ર વજ્રેશ્વરો દેવો વજ્રેણારાધિતઃ સદા ॥
યત્રાભૂદ્દિવ્યદૃષ્ટીનામૃષીણામાશ્રમં કુલમ્

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
કથં વિનષ્ટા ભગવન્નન્ધકા વૃષ્ણિભિઃ સહ ॥
પશ્યતો વાસુદેવસ્ય ભોજાશ્ચૈવ મહારથાઃ

કેન શપ્તાસ્તુ તે વીરા નષ્ટા વૃષ્ણ્યન્ધકાદયઃ ॥
ભોજાશ્ચૈવ મહાદેવ વિસ્તરેણ વદસ્વ મે

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ષટ્ત્રિંશે ચ કલૌ વર્ષે સંપ્રાપ્તેઽન્ધકવૃષ્ણયઃ ॥
અન્યોન્યં મુશલૈસ્તે હિ નિજઘ્નુઃ કાલનોદિતાઃ

વિશ્વામિત્રં ચ કણ્વં ચ નારદં ચ યશસ્વિનમ્ ॥
સારણપ્રમુખાન્ભોજાન્દદૃશુર્દ્વારકાં ગતાન્

તે વૈ સાંબં સમાનિન્યુર્ભૂષયિત્વા સ્ત્રિયં યથા ॥
અબ્રુવન્નુપસંગમ્ય દેવદંડનિપીડિતાઃ

ઇયં સ્ત્રી પુત્રકામસ્ય બભ્રોરમિતતેજસઃ ॥
ઋષયઃ સાધુ જાનીત કિમિયં જનયિષ્યતિ

ઇત્યુક્તાસ્તે તદા દેવિ વિપ્રલંભપ્રધર્ષિતાઃ ॥
પ્રત્યબ્રુવંસ્તાન્મુનયસ્તચ્છૃણુષ્વ યથાતથમ્

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
વૃષ્ણ્યન્ધકવિનાશાય મુશલં ઘોરમાયસમ્॥
વાસુદેવસ્ય દાયાદઃ સાંબોઽયં જનયિષ્યતિ

યેન યૂયં સુદુર્વૃત્તા નૃશંસા જાતમન્યવઃ ॥
ઉચ્છેત્તારઃ કુલં સર્વમૃતે રામાજ્જનાર્દ્દનાત્

ત્યક્ત્વા યાસ્યતિ વઃ શ્રીમાંત્યક્ત્વા ભૂમિં હલાયુધઃ ॥
જરા કૃષ્ણં મહાભાગં શયાનં તુ નિવેત્સ્યતિ

ઇત્યબ્રુવંસ્તતો દેવિ પ્રલબ્ધાસ્તે દુરાત્મભિઃ ॥
મુનયઃ ક્રોધરક્તાક્ષાઃ સમીક્ષ્યાથ પરસ્પરમ્

તથોક્તા મુનયસ્તે તુ તતઃ કેશવમભ્યયુઃ ॥
અથાવદત્તદા વૃષ્ણીઞ્છ્રુત્વૈવં મધુસૂદનઃ

અભિજ્ઞો મતિમાંસ્તસ્ય ભવિતવ્યં તથેતિ તત્ ॥
એવમુક્ત્વા હૃષીકેશઃ પ્રવિવેશ પુનર્ગૃહાન્

કૃતાંતમન્યથાકર્ત્તું નૈચ્છત્સ જગતઃ પ્રભુઃ ॥
શ્વોભૂતે સતતઃ સાંબો મુસલં તદસૂત વૈ

યેન વૃણ્ષ્યન્ધકકુલે પુરુષા ભસ્મસાત્કૃતાઃ॥
વૃષ્ણ્યન્ધકવિનાશાય કિંકરપ્રતિમં મહત્

(કિંકર – યમકિંકર)
અસૂત શાપજં ઘોરં તચ્ચ રાજ્ઞે ન્યવેદયત્ ॥
વિષણ્ણોઽથ તતો રાજા સૂક્ષ્મં ચૂર્ણમકારયત્

પ્રાક્ષિપત્સાગરે તત્ર પુરુષો રાજશાસિતઃ ॥
અથોવાચ સ્વનગરે વચનાદાહુકસ્ય હિ

જનાર્દ્દનસ્ય રામસ્ય બભ્રોશ્ચૈવ મહાત્મનઃ ॥
અદ્યપ્રભૃતિ સર્વેષાં વૃષ્ણન્ધકગૃહેષ્વિહ ॥
સુરાસવો ન કર્ત્તવ્યઃ સર્વૈર્વિષયવાસિભિઃ

।
યશ્ચ વો વિદિતં કુર્યાદેવં કશ્ચિત્ક્વચિન્નરઃ ॥
સ જીવઞ્છૂલમારોહેત્સ્વયં કૃત્વા સબાંધવઃ

તતો રાજભયાત્સર્વે નિયમં તત્ર ચક્રિરે ॥
નરાઃ શાસનમાજ્ઞાય રામસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ

એવં પ્રયતમાનાનાં વૃષ્ણીનામન્ધકૈઃ સહ ॥
કાલો ગૃહાણિ સર્વાણિ પરિચક્રામ નિત્યશઃ

કરાલો વિકટો મુંડઃ પુરુષઃ કૃષ્ણપિંગલઃ ॥
સમ્માર્જની મહાકેતુર્જપાપુષ્પાવતંસકઃ

કૃકલાસવાહનશ્ચ રત્તિકાકર્ણભૂષણઃ ॥
ગૃહાણ્યવેક્ષ્ય વૃષ્ણીનાં નાદૃશ્યત પુનઃ ક્વચિત્

તસ્ય ચાસન્મહેષ્વાસાઃ શરૈઃ શતસહસ્રશઃ ॥
ન ચાશક્યત વેદ્ધું સ સર્વભૂતાપ્યયં સદા

ઉત્પેદિરે મહાવાતા દારુણા હિ દિને દિને ॥
વૃષ્ણ્યન્ધકવિનાશાય બહવો લોમહર્ષણાઃ

વિવૃદ્ધ્ય મૂષિકા રથ્યાવિતુન્નમણિકાસ્તથા ॥
કેશાન્દદંશુઃ સુપ્તાનાં નૃણાં યુવતયો નિશિ

ચીચીકૂચીત્યવાશંત સારિકા વૃષ્ણિવેશ્મસુ ॥
નોપશામ્યતિ શબ્દશ્ચ સ દિવારાત્રમેવ વા

અન્વકુર્વન્નુલૂકાશ્ચ વાયસાન્વૃષ્ણિવેશ્મસુ ॥
અજાઃ શિવાનાં ચ રુતમન્વકુર્વત ભામિનિ

પાંડુરારક્તપાદાશ્ચ વિહગાઃ કાલપ્રેરિતાઃ ॥
વૃષ્ણ્યન્ધકગૃહેષ્વેવં કપોતા વ્યચરંસ્તદા

વ્યજાયંત ખરા ગોષુ કરભાશ્ચાશ્વતરીષુ ચ ॥
શુનીષ્વપિ બિડાલાશ્ચ મૂષકા નકુલીષુ ચ

તાપત્રયાંત પાપાનિ કુર્વંતો વૃષ્ણયસ્તથા ॥
અદ્વિષન્બ્રાહ્મણાંશ્ચાપિ પિતૄન્દેવાંસ્તથૈવ ચ

ગુરૂંશ્ચાપ્યવમન્યંતે ન તુ રામજનાર્દનૌ ॥
ભાર્યાઃ પતીન્વ્યુચ્ચરંતિ પત્નીશ્ચ પુરુષાસ્તથા

વિભાવસુઃ પ્રજ્વલિતો વામં વિપરિવર્ત્તતે ॥
નીલલોહિતમાંજિષ્ઠા વિસૃજંશ્ચાર્ચિષઃ પૃથક્

ઉદયાસ્તમને નિત્યં પર્યસ્તઃ સ્યાદ્દિવાકરઃ ॥
વ્યદૃશ્યત સકૃત્પુંભિઃ કબન્ધૈઃ પરિવારિતઃ

મહાનસેષુ સિદ્ધાંતે સંસ્કૃતેઽન્ને તુ ભામિનિ ॥
ઉત્તાર્યમાણે કૃમયો દૃશ્યંતે ચ વરાનને

પુણ્યાહે વાચ્યમાને ચ પઠત્સુ ચ મહાત્મસુ ॥
અભિધાવંતિ શ્રૂયંતે ન ચાદૃશ્યત કશ્ચન

પરસ્પરસ્ય નક્ષત્રં હન્યમાનં પુનઃપુનઃ ॥
ગ્રહૈરપશ્યન્સર્વૈસ્તે નાત્મનસ્તુ કથઞ્ચન

ન હુતં પાચયત્યગ્નિર્વૃષ્ણ્યંધકપુરસ્કૃતમ્ ॥
સમંતાત્પ્રત્યવાશંત રાસભા દારુણસ્વનાઃ

એવં પશ્યન્હૃષીકેશઃ સંપ્રાપ્તાન્કાલપર્યયાન્ ॥
ત્રયોદશીં હ્યમાવાસ્યાં તાં દૃષ્ટ્વા પ્રાબ્રવીદિદમ્

ત્રયોદશી પંચદશી કૃતેયં રાહુણા પુનઃ ॥
તદા ચ ભારતે યુદ્ધે પ્રાપ્તા ચાદ્ય ક્ષયાય નઃ

ધિગ્ધિગિત્યેવકાલં તં પરિચિંત્ય જનાર્દનઃ ॥
મેને પ્રાપ્તં સ ષટ્ત્રિંશં વર્ષં કેશિનિષૂદનઃ ॥
પુત્રશોકાભિસંતપ્તા ગાંધારી યદુવાચ હ

એવં પશ્યન્હૃષીકેશસ્તદિદં સમુપસ્થિતમ્॥
ઇદં ચ સમનુપ્રાપ્તમબ્રવીદ્યદ્યુધિષ્ઠિરઃ

પુરા વ્યૂઢેષ્વનીકેષુ દૃષ્ટ્વોત્પાતાન્સુદારુણાન્॥
પુણ્યગ્રન્થસ્ય શ્રવણાચ્છાંતિહોમાદ્વિશોધનાત્

પૂતતીર્થાભિષેકાંચ્ચ નાન્યચ્છ્રેયો ભવેદિતિ ॥
ઇત્યુક્ત્વા વાસુદેવસ્તચ્ચિકીર્ષન્સત્યમેવ ચ ॥
આજ્ઞાપયામાસ તદા તીર્થયાત્રામરિંદમઃ

અઘોષયંત પુરુષાસ્તત્ર કેશવશાસનાત્ ॥
તીર્થયાત્રા પ્રભાસે વૈ કાર્યેતિ વરવર્ણિનિ

અથારિષ્ટાનિ વક્ષ્યામિ પુરીં દ્વારવતીં પ્રતિ ॥
કાલી સ્ત્રી પાંડુરૈર્દંતૈઃ પ્રવિશ્ય નગરીં નિશિ

સ્ત્રિયઃ સ્વપ્નેષુ મુષ્ણન્તી દ્વારકાં પ્રતિ ધાવતિ ॥
અગ્નિહોત્રનિકેતં ચ સુમેધ્યેષુ ચ વેશ્મસુ

વૃષ્ણ્યંધકાંશ્ચ ખાદંતી સ્વપ્ને દૃષ્ટા ભયાનકા ॥
કુર્વંતી ભીષણં નાદં કુર્કુટશ્વાનસંયુતા

તથા સહસ્રશો રૌદ્રાશ્ચતુર્બાહવ એવ ચ ॥
સ્ત્રીણાં ગર્ભેષ્વજાયંત રાક્ષસા ગુહ્યકાસ્તથા ॥

અલંકારાશ્ચ ચ્છત્રાણિ ધ્વજાશ્ચ કવચાનિ ચ ॥
હ્રિયમાણાનિ દૃશ્યંતે રક્ષોભિસ્તુ ભયાનકૈઃ

યચ્ચાગ્નિદત્તં કૃષ્ણસ્ય વજ્રનાભમયસ્મયમ્ ॥
દિવમાચક્રમે ચક્રં વૃષ્ણીનાં પશ્યતાં તદા

યુક્તં રથં દિવ્યમાદિત્યવર્ણં ભયાવહં પશ્યતો દારુકસ્ય ॥
તે સાગરસ્યોપરિષ્ટાદ્વર્તમાનાન્મનોજવાંશ્ચતુરો વાજિમુખ્યાન્

તાલઃ સુપર્ણશ્ચ મહાધ્વજૌ તૌ સુપૂજિતૌ રામજનાર્દનાભ્યામ્ ॥
ઉચ્ચૈર્જગુઃ સ્વપ્સરસો દિવાનિશં વાચં ચોચુર્ગમ્યતાં તીર્થયાત્રામ્

તતો જિગમિષંતસ્તે વૃષ્ણ્યંધકમહારથાઃ ॥
સાંતઃપુરાસ્તીર્થયાત્રામીહંતે સ્મ નરર્ષભાઃ

તતો માંસપરા હૃષ્ટાઃ પેયં વેશ્મસુ વૃષ્ણયઃ ॥
બહુ નાનાવિધં ચક્રુર્માંસાનિ વિવિધાનિ ચ

તથા સીધુષુ બદ્ધેષુ નિર્યયુર્નગરાદ્બહિઃ ॥
યાનૈરશ્વૈર્ગજૈશ્ચૈવ શ્રીમંતસ્તિગ્મતેજસઃ

તતઃ પ્રભાસે ન્યવસન્યથોદ્દેશં યથાગૃહમ્ ॥
પ્રભૂતભક્ષ્યપેયાસ્તે સદારા યાદવાસ્તદા

નિર્વિષ્ટાંસ્તાન્નિશમ્યાથ સમુદ્રાંતે સ યોગવિત્ ॥
જગામામંત્ર્ય તાન્વીરાનુદ્ધવોર્થવિશારદઃ

પ્રસ્થિતં તં મહાત્માનમભિવાદ્ય કૃતાંજલિમ્॥
જાનન્વિનાશં ભોજાનાં નૈચ્છદ્વારયિતું હરિઃ

તતઃ કાલપરીતાસ્તે વૃષ્ણ્યંધકમહારથાઃ ॥
અપશ્યન્નુદ્ધવં યાંતં તેજસાઽઽદીપ્ય રોદસી

બ્રાહ્મણાર્થેષુ યત્ક્લૃપ્તમન્નં તેષાં વરાનને ॥
તદ્વાહનેભ્યઃ પ્રદદુઃ સુરાગંધરસાન્વિતમ્

તતસ્તૂર્યશતાકીર્ણં નટનર્ત્તકસંકુલમ્॥
પ્રાવર્ત્તત મહાપાનં પ્રભાસે તિગ્મતેજસામ્

કૃષ્ણસ્ય સંનિધૌ રામઃ સહિતઃ કૃતવર્મણા ॥
અપિબદ્યુયુધાનશ્ચ ગદો બભ્રુસ્તથૈવ ચ

તતઃ પરિષદો મધ્યે યુયુધાનો મદોત્કટઃ ॥
અબ્રવીત્કૃતવર્માણમવહસ્યાવમન્ય ચ

કઃ ક્ષત્રિયો મન્યમાનઃ સુપ્તાન્હન્યાન્મૃતાનિવ ॥
ન તન્મૃષ્યત હાર્દિક્યસ્ત્વયા તત્સાધુ યત્કૃતમ્

ઇત્યુક્તે યુયુધાનેન પૂજયામાસ તદ્વચઃ ॥
પ્રદ્યુમ્નો રથિનાં શ્રેષ્ઠો હાર્દિક્યમથ ભર્ત્સયન્

તતઃ પુનરપિ ક્રુદ્ધઃ કૃતવર્મા તમબ્રવીત્ ॥
નિર્વિશન્નિવ સાવજ્ઞં તદા સવ્યેન પાણિના

ભૂરિશ્રવાશ્છિન્નબાહુર્યુદ્ધે પ્રાયોગતસ્ત્વયા ॥
વ્યાધેનેવ નૃશંસેન કથં વૈરેણ ઘાતિતઃ

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા કેશવઃ પરવીરહા ॥
તિર્યક્સરોષયા દૃષ્ટ્યા વીક્ષાંચક્રે સમઃ પુમાન્

મણિં સ્યમંતકં ચૈવ યઃ સ સત્રાજિતોઽભવત્ ॥
સ કથં સ્મારયામાસ સાત્યકિર્મધુસૂદનમ્

તચ્છ્રુત્વા કેશવસ્યાંકમગમદ્રુદતી સતી ॥
સત્યભામા પ્રક્ષુભિતા કોપયન્તી જનાર્દ્દનમ્

તત ઉત્થાય સ ક્રોધાત્સાત્યકિર્વાક્યમબ્રવીત્ ॥
પંચાનાં દ્રૌપદેયાનાં ધૃષ્ટદ્યુમ્નશિખંડિનઃ

એષ ગચ્છામિ પદવીં સત્યે તવ પથે સદા ॥
સૌપ્તિકે નિહતા યે ચ સુપ્તાસ્તેન દુરાત્મના

દ્રોણપુત્રસહાયેન પાપેન કૃતવર્મણા ॥
સમાપ્તં ચાયુરસ્યાદ્ય યશશ્ચાપિ સુમધ્યમે

ઇતીદમુક્ત્વા ખઙ્ગેન કેશવસ્ય સમીપતઃ ॥
અભિહત્ય શિરઃ ક્રુદ્ધશ્ચિચ્છેદ કૃતવર્મણઃ

તથાન્યાનપિ નિઘ્નંતં યુયુધાનં સમંતતઃ ॥
અન્વધાવદ્ધૃષીકેશો વિનિવારયિષુસ્તથા

એકીભૂતાસ્તતસ્તસ્ય કાલપર્યાયપ્રેરિતાઃ ॥
ભોજાંધકા મહારાજં શૈનેયં પર્યવારયન્

તાન્દૃષ્ટ્વાઽઽપતતસ્તૂર્ણમભિક્રુદ્ધાઞ્જનાર્દ્દનઃ ॥
ન ચુક્રોધ મહાતેજા જાનન્કાલસ્ય પર્યયમ્

તે ચ પાનમદાવિષ્ટાશ્ચોદિતાશ્ચૈવ મન્યુના ॥
યુયુધાનમથાજઘ્નુરુચ્છિષ્ટૈ ર્ભોજનૈસ્તથા

હન્યમાને તુ શૈનેયે કુદ્ધો રુક્મિણિનંદનઃ ॥
તદંતરમથાધાવન્મોક્ષયિષ્યઞ્છિનેઃ સુતમ્

સ ભોજૈઃ સહ સંયુક્તઃ સાત્યકિશ્ચાંધકૈઃ સહ ॥
બહુત્વાત્તુ હતૌ વીરાવુભૌ કૃષ્ણસ્ય પશ્યતઃ

હતં દૃષ્ટ્વા તુ શૈનેયં પુત્રં ચ યદુનંદનઃ ॥
એરકાણાં તદા મુષ્ટિં કોપાજ્જગ્રાહ કેશવઃ

તદભૂન્મુશલં ઘોરં વજ્રકલ્પમયસ્મયમ્ ॥
જઘાન તેન કૃષ્ણોપિ યે તસ્ય પ્રમુખે સ્થિતાઃ

તતોંઽધકાશ્ચ ભોજાશ્ચ શિનયો વૃષ્ણયસ્તદા ॥
ન્યઘ્નન્નન્યોન્યમાક્રન્દૈર્મુશલૈઃ કાલપ્રેરિતાઃ

યશ્ચૈકામેરકાં કશ્ચિજ્જગ્રાહ રુષિતો નરઃ ॥
વજ્રભૂતા ચ સા દેવિ હ્યદૃશ્યત તદા પ્રિયે

તૃણં ચ મુશલીભૂતમણ્વપિ તત્ર દૃશ્યતે ॥
બ્રહ્મદંડકૃતં સર્વમિતિ તદ્વિદ્ધિ ભામિનિ

આવિધ્યાવિધ્ય દેવેશિ પ્રહરંતિ સ્મ સાયકાન્॥
તદ્વજ્રભૂતં મુશલમપશ્યંત તદા દૃઢમ્

અવધીત્પિતરં પુત્રઃ પિતા પુત્રં ચ ભામિનિ ॥
મત્તાસ્તે પર્યટંતિ સ્મ યોધમાનાઃ પરસ્પરમ્

પતંગા ઇવ ચાગ્નૌ તુ ન્યપતન્યદુપુંગવાઃ ॥
નાસીત્પલાયને બુદ્ધિર્વધ્યમાનસ્ય કસ્યચિત્

તં તુ પશ્યન્મહાબાહુર્જાનન્કાલસ્યપર્યયમ્ ॥
મુશલં સમવષ્ટભ્ય તસ્થૌ સ મધુસૂદનઃ

સાંબં ચ નિહતં દૃષ્ટ્વા ચારુદેષ્ણં ચ માધવઃ ॥
પ્રદ્યુમ્નમનિરુદ્ધં ચ તતશ્ચુક્રોધ ભામિનિ

યાદવાન્ક્ષ્માશયાનાંશ્ચ ભૃશં કોપસમન્વિતઃ ॥
સ નિઃશેષં તદા ચક્રે શાર્ઙ્ગચક્રગદાધરઃ

એવં તત્ર મહાદેવિ અભવદ્યાદવ સ્થલમ્ ॥
ગવ્યૂતિમાત્રં તદ્દેવિ યાદવાનાં ચિતાઃ સ્મૃતાઃ

તેષાં કિલાસ્થિનિચયૈઃ સ્થલરૂપં બભૂવ તત્ ॥
ભસ્મપુંજનિભાકારં તેનાભૂદ્યાદવ સ્થલમ્

દિવ્યરત્નસમાયુક્તં મણિમાણિક્યપૂરિતમ્ ॥
યાદવાનાં કિરીટૈશ્ચ દિવ્યગન્ધૈઃ સુપૂરિતમ્

તેષાં રક્ષાનિમિત્તં હિ ગંગા ગણપતિસ્તથા ॥
યાદવાનાં તુ સર્વેષાં જીવિતો વજ્ર એવ હિ

વયસોંતે તતઃ સોઽપિ પ્રભાસં ક્ષેત્રમાગતઃ ॥
નિષિચ્ય સ્વસુતં રાજ્યે નામ્ના ખ્યાતં મહદ્બલમ્

તેનાપિ સ્થાપિતં લિંગં યાદવેન્દ્રેણ ધીમતા ॥
વજ્રેશ્વરમિતિ ખ્યાતં તત્સ્થિતં યાદવસ્થલે

તત્રૈવ સુચિરં કાલં તપસ્તપ્તં સુપુષ્કલમ્ ॥
નારદસ્યોપદેશેન પ્રભાસે પાપનાશને

પ્રાપ્તવાન્પરમાં સિદ્ધિં સ રાજા યાદવોત્તમઃ ॥
તત્રૈવ યો નરઃ સમ્યક્સ્નાત્વા જાંબવતી જલે

વજ્રેશ્વરં તુ સંપૂજ્ય બ્રાહ્મણાંસ્તત્ર ભોજયેત્ ॥
યાદવસ્થલસામીપ્યે ગોસહસ્રફલં લભેત્

ષટ્કોણં તત્ર દાતવ્યમંગુલ્યા યાદવસ્થલે ॥
યાત્રાફલમવાપ્નોતિ સમ્યક્છ્રદ્ધાસમન્વિતઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમેપ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે યાદવસ્થલોત્પત્તૌ વજ્રેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ સપ્તત્રિંશદુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ