સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 7.223

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ લિંગં ત્રૈલોક્યપૂજિતમ્ ॥
ગાત્રોત્સર્ગમિતિ ખ્યાતં તસ્ય દક્ષિણતઃ સ્થિતમ્

યત્ર ગાત્રં પરિત્યક્તં બલભદ્રેણ ધીમતા ॥
અન્યૈશ્ચૈવ મહાભાગૈર્યાદવૈસ્તત્ર સંયુગે

યત્ર તે યાદવાઃ ક્ષીણા બ્રહ્મશાપબલાહિના ॥
એતત્પુરુષોત્તમં ક્ષેત્રં સમન્તાદ્ધનુષાં શતમ્

યત્ર સાક્ષાત્સ્વયં દેવિ તિષ્ઠતે પુરુષોત્તમઃ ॥
તદેવ વૈષ્ણવં ક્ષેત્રં કલૌ પાતકનાશનમ્

રહસ્યં પરમં દેવિ તીર્થાનાં પ્રવરં હિ તત્॥
પૂર્વં કૃતયુગે દેવિ પ્રેતતીર્થં ચ સંસ્મૃતમ્ ॥
કલૌ યુગે તુ સંપ્રાપ્તે ગાત્રોત્સર્ગમિતિ ત્વભૂત્

ઋણમોચનપાર્શ્વે તુ મધ્યે તુ પાપમોચનાત્॥
એતન્મધ્યં સમાશ્રિત્ય મૃતઃ પાપૈર્વિમુચ્યતે

તસ્ય કિં વર્ણ્યતે દેવિ યત્રાનન્તફલં મહત્ ॥
અથમેધસહસ્રસ્ય ફલં સ્નાત્વા હ્યવાપ્યતે

યત્રાશ્વત્થં સમાસાદ્ય સમાધિન્યસ્તમાનસઃ ॥
મુમોચ દુસ્ત્યજાન્પ્રાણાન્બ્રહ્મદ્વારેણ કેશવઃ

તત્ર નારાયણં સાક્ષાદ્બલભદ્રં ચ રુક્મિણીમ્ ॥
પૂજયિત્વા વિધાનેન મુચ્યતે પાતકત્રયાત્

તત્ર સ્નાત્વા નરો ભક્ત્યા યઃ સંતર્પયતે પિતૄન્ ॥
પ્રેતત્વાત્પિતરો મુક્તા ભવન્તિ શ્રાદ્ધદાયિનઃ

।
ગોઘ્નઃ સુરાપો દુર્મેધા બ્રહ્મહા ગુરુતલ્પગઃ ॥
તત્ર સ્નાત્વા નરઃ સદ્યો વિપાપઃ સંપ્રપદ્યતે

બાલ્યે વયસિ યત્પાપં વાર્દ્ધકે યૌવનેઽપિ વા ॥
અજ્ઞાનાજ્જ્ઞાનતો વાપિ યઃ કરોતિ નરઃ પ્રિયે ॥
તત્ર સ્નાત્વા પ્રમુચ્યેત તીર્થે ગાત્રપ્રમોચને

તત્ર પિણ્ડપ્રદાનેન પિતૄણાં જાયતે પરા ॥
તૃપ્તિર્વર્ષશતં યાવદેતદાહ પુરા હરિઃ

યઃ પુનશ્ચાન્નદાનં તુ તત્ર કુર્યાત્સમાહિતઃ ॥
તસ્યાન્વયેઽપિ દેવેશિ ન પ્રેતો જાયતે નરઃ

॥
॥શ્રીદેવ્યુવાચ ॥ ॥
પ્રેતતીર્થમિતિ પ્રોક્તં પશ્ચાદ્ગાત્રવિમોચનમ્ ॥
વદ મે દેવદેવેશ પ્રેતતીર્થસ્ય કારણમ્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ॥ ॥
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ પ્રેતતીર્થસ્ય કારણમ્॥
યચ્છ્રુત્વા માનવો ભક્ત્યા મુક્તઃ સ્યાત્સર્વકિલ્બિષૈઃ

પુરાઽઽસીદ્ગૌતમોનામ મહર્ષિઃ શંસિતવ્રતઃ ॥
ભૃગુકલ્પાત્સમાયાતઃ ક્ષેત્રે પ્રાભાસિકે શુભે

અયને ચોત્તરે પુણ્યે શ્રીસોમેશદિદૃક્ષયા ॥
દૃષ્ટ્વા સોમેશ્વરં દેવં સ્નાત્વા તીર્થેષુ કૃત્સ્નશઃ

સ ગચ્છંસ્તીર્થયાત્રાયાં ગાત્રોત્સર્ગં તતો ગતઃ

અથાસૌ બ્રાહ્મણો દેવિ યાવત્સીમામુપાગતઃ ॥
તાવદ્વિષ્ણુપ્રિયં તત્ર દદૃશે વૈષ્ણવં વનમ્

પુરુષોત્તમનામાઢ્યં ક્ષેત્રં ચ ધનુષાં શતમ્ ॥
તસ્મિન્ક્ષેત્રે સ ચાપશ્યત્પંચ પ્રેતાન્સુદારુણાન્

મહાવૃક્ષસમારૂઢાન્મહાકાયાન્મહોત્કટાન્॥
ઊર્ધ્વકેશાઞ્છંકુકર્ણાન્સ્નાયુનદ્ધકલેવરાન્

વિમાંસરુધિરાન્નગ્નાનથ કૃષ્ણકલેવરાન્ ॥
દૃષ્ટ્વાઽસૌ ભયસંત્રસ્તો વિનષ્ટોઽસ્મીત્યચિન્તયત્

ધ્યાત્વાઽઽહ સુચિરં કાલં ધૈર્યમાસ્થાય યત્નતઃ ॥
કે યૂયં વિકૃતાકારા દૃષ્ટાઃ પૂર્વં મયા પુરા

ન કદાચિદ્યથા યૂયં કિમર્થં ક્ષેત્રમધ્યતઃ ॥
ધાવમાનાઃ સુદુઃખાર્તા એતન્મે કૌતુકં મહત્

॥ પ્રેતા ઊચુઃ ॥ ॥
વયં પ્રેતા મહાભાગ દૂરાદિહ સમાગતાઃ ॥
શ્રુત્વા તીર્થવરં પુણ્યં પ્રવેશં ન લભામહે

ગણૈરંતર્ધાનગતૈઃ પ્રહારૈર્જર્જરીકૃતાઃ ॥
લેખકો રોહકશ્ચૈવ સૂચકઃ શીઘ્રગસ્તથા

અહં પર્યુષિતોનામ પઞ્ચમઃ પાપકૃત્તમઃ

॥ ગૌતમ ઉવાચ ॥ ॥
પ્રેતયોનૌ પ્રવૃત્તાનાં કેન નામાનિ કૃત્સ્નશઃ ॥
યુષ્માકં નિર્મિતાન્યેવમેતન્મે કૌતુકં મહત્

॥ પ્રેતા ઊચુઃ ॥ ॥
યાચમાનસ્ય વિપ્રસ્ય લિખત્યેષ ધરાતલે ॥
નોત્તરં પઠતે કિઞ્ચિત્તેનાસૌ લેખકઃ સ્મૃતઃ

દ્વિતીયો બ્રાહ્મણભયાત્પ્રાસાદમધિરોહતિ ॥
તતોઽસૌ રોહકાખ્યોઽભૂચ્છૃણુ વિપ્ર તૃતીયકમ્

સૂચિતા બહવોઽનેન બ્રાહ્મણા વિત્તસંયુતાઃ ।
રાજ્ઞે પાપેન તેનાસૌ સૂચકો ભુવિ વિશ્રુતઃ

બ્રાહ્મણૈઃ પ્રાર્થ્યમાનસ્તુ શીઘ્રં ધાવતિ નિત્યશઃ ॥
ન કદાચિદ્દદાતિ સ્મ તેનાસૌ શીઘ્રગઃ સ્મૃતઃ

મયા કદન્નં દત્તં ચ પર્યુષિતં બ્રાહ્મણોત્તમે ॥
બ્રાહ્મણેભ્યઃ સદા દાનં મિષ્ટાન્નેન તુ પોષણમ્ ॥
તસ્માત્પર્યુષિતોનામ સંજાતોઽહં ધરાતલે

॥ ગૌતમ ઉવાચ ॥ ॥
ન વિના ભોજનેનૈવ વર્તન્તે પ્રાણિનો ભુવિ ॥
કિમાહારા ભવન્તો વૈ વદધ્વં મમ કૌતુકાત્

॥ પ્રેતા ઊચુઃ ॥ ॥
પ્રાપ્તે ભોજનકાલે તુ યત્ર યુદ્ધં પ્રવર્તતે ॥
તસ્યાન્નસ્ય રસં સર્વં ભુંજામો દ્વિજસત્તમ

નાનુલિપ્તે ધરાપૃષ્ઠે યત્ર ભુંજન્તિ માનવાઃ ॥
ભ્રષ્ટશૌચા દ્વિજશ્રેષ્ઠ તદસ્માકં તુ ભોજનમ્

અપ્રક્ષાલિતપાદસ્તુ યો ભુંક્તે દક્ષિણામુખઃ ॥
યો વેષ્ટિતશિરા ભુંક્તે પ્રેતા ભુંજન્તિ નિત્યશઃ

શ્રાદ્ધં સંપશ્યતે શ્વા ચેન્નારી ચૈવ રજસ્વલા ॥
અન્ત્યજઃ શૂકરશ્ચાન્નં તદસ્માકં તુ ભોજનમ્

ત્યક્ત્વા ક્રમાગતં વિપ્રં પૂજિતં પ્રપિતામહૈઃ ॥
યો દાનં દદતેઽન્યસ્મૈ તસ્મૈ ચાઽતુષ્ટચેતસા

તસ્ય દાનસ્ય યત્પુણ્યં તદસ્માકં પ્રજાયતે ॥
યસ્મિન્ગૃહે સદોચ્છિષ્ટં સદા ચ કલહો ભવેત્ ॥
વૈશ્વદેવવિહીને તુ તત્ર ભુંજામહે વયમ્

॥ ગૌતમ ઉવાચ ॥ ॥
યુષ્માકં કીદૃશે ગેહે પ્રવેશો ન ચ વિદ્યતે ॥
સત્યં વદત માઽસત્યં સત્યં સાધુષુ સંગતમ્

॥ પ્રેતા ઊચુઃ ॥ ॥
વૈશ્વદેવોદ્ભવા યત્ર ધૂમવર્તિઃ પ્રદૃશ્યતે ॥
તસ્મિન્ગેહે ન ચાસ્માકં પ્રવેશો વિદ્યતે દ્વિજ

યસ્મિન્ગૃહે પ્રભાતે તુ ક્રિયતે ચોપલેપનમ્ ॥
વિદ્યતે વેદ નિર્ઘોષસ્તત્રાસ્માકં ન કિંચન

॥ ગૌતમ ઉવાચ ॥ ॥
કેન કર્મવિપાકેન પ્રેતત્વં વ્રજતે નરઃ ॥
એતન્મે વિસ્તરેણૈવ યથાવદ્વક્તુ મર્હથ

॥ પ્રેતા ઊચુઃ ॥ ॥
મૃષાઽપહારિણો યે ચ યે ચોચ્છિષ્ટા વ્રજન્તિ ચ ॥
ગોબ્રાહ્મણહતાશ્ચૈવ પ્રેતત્વં તે વ્રજન્તિ હિ

પૈશુન્યનિરતા યે ચ કૂટસાક્ષ્યરતા નરાઃ ॥
ન્યાયપક્ષે ન વર્તંતે મૃતાઃ પ્રેતા ભવંતિ તે

શ્લેષ્મમૂત્રપુરીષાણિ યે ક્ષિપન્તિ સરોવરે ॥
પ્રેતત્વં તે સમાસાદ્ય વિચરંતિ ચ માનવાઃ

દીયમાનં તુ વિપ્રાણાં ગોષુ વિપ્રાતુરેષુ ચ ॥
મા દેહીતિ પ્રજલ્પન્તસ્તે ચ પ્રેતા ભવંતિ ચ

શૂદ્રાન્નેનોદરસ્થેન યદિ વિપ્રો મ્રિયેત વૈ ॥
પ્રેતત્વં યાત્યસૌ નૂનં યદ્યપિ સ્યાત્ષડંગવિત્

યસ્ત્રીન્હલે બલીવર્દાન્વાહયેન્મદસંયુતઃ ॥
અમાવાસ્યાં વિશેષેણ સ પ્રેતો જાયતે નરઃ

નાસ્તિકો નિંદકઃ ક્ષુદ્રો નિત્યનૈમિત્ત્યવર્જિતઃ ॥
બ્રાહ્મણાન્દ્વેષ્ટિ યો નૂનં સ પ્રેતો જાયતે નરઃ

વિશ્વાસઘાતકો યસ્તુ બ્રહ્મહા સ્ત્રીવધે રતઃ ॥
ગોઘ્નો ગુરુઘ્રઃ પિતૃહા સ પ્રેતો જાયતે નરઃ

યસ્ય નૈવ પ્રદત્તાનિ એકોદ્દિષ્ટાનિ ષોડશ ॥
મૃતસ્ય ન વૃષોત્સર્ગઃ સ પ્રેતો જાયતે નરઃ

એતદ્ધિ સર્વમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટાઃ સ્મ દ્વિજોત્તમ ॥
ભૂયો બ્રૂહિ દ્વિજશ્રેષ્ઠ યશ્ચાસ્તિ તવ સંશયઃ

॥ ગૌતમ ઉવાચ ॥ ॥
યેન કર્મવિપાકેનન પ્રેતો જાયતે નરઃ ॥
તન્મે વદત નિઃશેષં કૌતુકં મેઽત્ર વિદ્યતે

॥ પ્રેતા ઊચુઃ ॥ ॥
તીર્થયાત્રા રતો યસ્તુ દેવાર્ચનપરાયણઃ ॥
બ્રાહ્મણેષુ સદા ભક્તો ન પ્રેતો જાયતે નરઃ

નિત્યં શૃણોતિ શાસ્ત્રાણિ નિત્યં સેવતિ પંડિતાન્॥
વૃદ્ધાંસ્તુ પૃચ્છતે નિત્યં ન સ પ્રેતો વિજાયતે

એતસ્માત્કારણાત્પ્રાપ્તા વયં સર્વે સુદૂરતઃ ॥
શક્નુમો પ્રવેષ્ટું ચ પુણ્યેઽસ્મિન્ક્ષેત્ર ઉત્તમે

નિર્વિણ્ણાઃ પ્રેતરૂપેણ તસ્માત્ત્વં દ્વિજસત્તમ ॥
ગતિર્ભવ મહાભાગ સર્વેષાં નઃ પ્રયત્નતઃ

॥ ગૌતમ ઉવાચ ॥ ॥
કથં વો જાયતે મોક્ષો વદધ્વં કૃત્સ્નશો મમ ॥
કૃપયાવિષ્ટચિત્તોઽહં યતિષ્યે નાત્ર સંશયઃ

॥ પ્રેતા ઊચુઃ ॥ ॥
પ્રભૂતકાલમસ્માકં પ્રેતત્વે તિષ્ઠતાં વિભો ॥
ન ત્વભ્યેતિ પુમાન્કશ્ચિદસ્માકં યો ગતિર્ભવેત્

તસ્માત્ત્વં દેહિ નઃ શ્રાદ્ધં ગત્વા ક્ષેત્રં તુ વૈષ્ણવમ્॥
નામગોત્રાણિ ચાદાય મોક્ષં યાસ્યામહે તતઃ

॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતોઽસૌ બ્રાહ્મણો ગત્વા દયાવિષ્ટો હરેર્ગૃહમ્ ॥
શ્રાદ્ધં ચ પ્રદદૌ તેષામેકૈકસ્ય પૃથક્પૃથક્

યસ્યયસ્ય યદા શ્રાદ્ધં કરોતિ દ્વિજસત્તમઃ ॥
સ રાત્રૌ સ્વપ્ન એત્યૈનં દર્શને વાક્યમબ્રવીત્

પ્રસાદાત્તવ વિપ્રેન્દ્ર મુક્તોઽહં પ્રેતયોનિતઃ ॥
સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ ગમિષ્યામિ વિમાનં મે હ્યુપસ્થિતમ્

એવં સંતારિતાસ્તેન ચત્વારસ્તે દ્વિજોત્તમાઃ

અથાસૌ બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠઃ સંપ્રાપ્તે પઞ્ચમે દિને ॥
પ્રદદૌ વિધિપૂર્વં તુ શ્રાદ્ધં પર્યુષિતસ્ય ચ

અથાપશ્યત સ્વપ્નાન્તે પ્રાપ્તં પર્યુષિતં નરમ્ ॥
દીનવાક્યં પરિક્લિષ્ટં નિઃશ્વસન્તં મુહુર્મુહુઃ

॥
॥ પર્યુષિત ઉવાચ ॥ ॥
ન મે જાતા ગતિર્વિપ્ર મંદભાગ્યસ્ય પાપિનઃ ॥
મયા હૃતં તડાગાર્થં યદ્વિત્તં પ્રગુણીકૃતમ્

॥ ગૌતમ ઉવાચ ॥ ॥
કથં તે જાયતે મોક્ષો વદ શીઘ્રમશેષતઃ ॥
કરિષ્યે નાત્ર સંદેહો યદ્યપિ સ્યાત્સુદુર્લભમ્

॥ પર્યુષિત ઉવાચ ॥ ॥।
અયને ચોત્તરે પ્રાપ્તે ગત્વા તીર્થં હરિપ્રિયમ્ ॥
શ્રાદ્ધં ત્વં દેહિ મે નૂનં તતો ગતિર્ભવિષ્યતિ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્તઃ સ વિપ્રેન્દ્રસ્તેન પ્રેતેન વૈ મુનિઃ ॥
અયને ચોત્તરે પ્રાપ્તે ગત્વા તીર્થં હરિપ્રિયમ્ ॥
પ્રદદૌ વિધિવચ્છ્રાદ્ધં તતઃ પર્યુષિતાય ચ

તતઃ પર્યુષિતો રાત્રૌ સ્વપ્નાન્તે વાક્યમબ્રવીત્ ॥
પ્રસન્નવદનો ભૂત્વા દિવ્યમાલ્યવપુર્ધરઃ

॥ પર્યુષિત ઉવાચ ॥ ॥
મુક્તોઽહં ત્વત્પ્રસાદેન પ્રેતભાવાદ્દ્વિજોત્તમ ॥
સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ ગમિષ્યામિ વિમાનં મે હ્યુપસ્થિતમ્

દેવત્વં ચ મયા પ્રાપ્તં સમર્થોઽહં દ્વિજોત્તમ ॥
વરં દદામિ તે વિપ્ર ગૃહાણ ત્વં વરં શુભમ્

બ્રહ્મઘ્ને ચ સુરાપે ચ ચૌરે ભગ્નવ્રતે તથા ॥
નિષ્કૃતિર્વિહિતા સદ્ભિઃ કૃતઘ્ને નાસ્તિ નિષ્કૃતિઃ

॥ ગૌતમ ઉવાચ ॥ ॥
યદિ દેયો વરોઽસ્માકં સમર્થોઽસિ વરપ્રદ ॥
યત્ર સ્થાને મયા દૃષ્ટાઃ પ્રેતા યૂયં સુદુઃખિતાઃ ॥
તત્રાહં ચાશ્રમં કૃત્વા કરિષ્યે ચોત્તમં તપઃ

નિર્ગતાસ્મિ ગૃહં ભૂયો સ્નાત્વા તીર્થમિદં મહત્ ॥
તત્ર યો ભાનવો ભક્ત્યા પિતૄનુદ્દિશ્ય ભક્તિતઃ

વિધિવદ્દાસ્યતિ શ્રાદ્ધં સ્નાત્વા સંતર્પ્ય દેવતાઃ ॥
યુષ્મત્પ્રસાદતસ્તસ્ય હ્યન્વયેઽપિ કદાચન ॥
મા ભૂયાત્પ્રેતભાવો હિ અપિ પાપાન્વિતસ્ય ભોઃ

॥ પર્યુષિત ઉવાચ ॥ ॥
ગચ્છ ત્વં ચાશ્રમં તત્ર કુરુ બ્રાહ્મણસત્તમ ॥
ગમિષ્યસિ પરાં સિદ્ધિં લોકે ખ્યાતિં ગમિષ્યસિ

તત્ર યે માનવા ભક્ત્યા શ્રાદ્ધં દાસ્યંતિ સત્તમાઃ ॥
પિતૄણાં તે વિમાનસ્થા યાસ્યંતિ ત્રિદિવાલયમ્

ન તેષાં વંશજઃ કશ્ચિત્પ્રેતત્વં ચ ગમિષ્યતિ ॥
પ્રાહુઃ સપ્તપદીં મૈત્રીં પંડિતાઃ સ્થિરબુદ્ધયઃ

મિત્રતાં તુ પુરસ્કૃત્ય કિં તદ્વક્ષ્યામિ તચ્છૃણુ ॥
તવાશ્રમપદં પુણ્યં ભવિષ્યતિ મહીતલે

સર્વપાપપ્રશમનં સર્વદુઃખવિ નાશનમ્ ॥
મન્નામ્ના ખ્યાતિમાયાતુ પ્રેતતીર્થમિતિ પ્રભો

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તં તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય ગતસ્તત્ર દ્વિજોત્તમઃ ॥
યથા વેદોક્તમાર્ગેંણ સર્વં કૃત્યં ચકાર સઃ

સોઽપિ સ્વર્ગમનુપ્રાપ્તો હૃષ્ટઃ પર્યુષિતઃ પ્રિયે ॥
એતત્સર્વં પુરાવૃત્તં સ્થાનેઽસ્મિન્ગાત્રમોચને

યઃ શૃણોતિ નરઃ સમ્યક્સર્વપાપૈઃ સ મુચ્યતે ॥
શયનોત્થાપને યોગે યઃ પશ્યેત્પુરુષોત્તમમ્ ॥
ગાત્રોત્સર્ગે તુ ગત્વાઽસૌ યજ્ઞાયુતફલં લભેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે પુરુષોત્તમતીર્થપ્રેતતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ત્રયોવિંશત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ