સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 7.165

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ સાવિત્રીં લોકમાતરમ્ ॥
મહા પાપપ્રશમનીં સોમેશાદીશદિક્સ્થિતામ્

સંયતાત્મા નરઃ પશ્યેત્તત્ર તાં નિયતાત્મવાન્

બ્રહ્મણા યષ્ટુકામેન સાવિત્રી સહધર્મિણી ॥
કૃતા તાં બલતો જ્ઞાત્વા ગાયત્રીં કોપમાવિશત્

તતઃ સંત્યજ્ય સા દેવી બ્રહ્માણં કમલોદ્ભવમ્ ॥
સપત્નીરોષસન્તપ્તા પ્રભાસં ક્ષેત્રમાશ્રિતા

તપઃ કરોતિ વિપુલં દેવૈરપિ સુદુઃસહમ્ ॥
તત્ર સ્થલે સ્થિતા દેવી સાઽદ્યાપિ પ્રિયદર્શના

॥ શ્રીદેવ્યુવાચ ॥ ॥
કિમર્થં સા પરિત્યક્તા સાવિત્રી બ્રહ્મણા પુરા ॥
ગાયત્રી ચ કથં પ્રાપ્તા કેન ચાસ્ય નિવેદિતા

કીદૃશીં તાં ચ ગાયત્રીં લબ્ધવાન્પદ્મસંભવઃ ॥
યસ્તાં પત્નીં સમુત્સૃજ્ય તસ્યામેવ મનો દધૌ

કસ્ય સા દુહિતા દેવ કિમર્થં ચ વિવાહિતા ॥
એતન્મે કૌતુકં સર્વં યથાવદ્વક્તુમર્હસિ

॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ સાવિત્ર્યાશ્ચરિતં મહત્ ॥
યથા સા બ્રહ્મણા ત્યક્તા ગાયત્રી ચ વિવાહિતા

પુરા બુદ્ધિઃ સમુત્પન્ના બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ ॥
ઇતિ વેદા મયા પ્રોક્તા યજ્ઞાર્થં નાત્ર સંશયઃ

યજ્ઞૈઃ સંતર્પિતા દેવા વૃષ્ટિં દાસ્યંતિ ભૂતલે ॥
તતશ્ચૌષધયઃ સર્વા ભવિષ્યંતિ ધરાતલે

તસ્માત્સંજાયતે શુક્રં શુક્રાત્સૃષ્ટિઃ પ્રવર્તતે ॥
સૃષ્ટ્યર્થં સર્વલોકાનાં તતો યજ્ઞં કરોમ્યહમ્

દૃષ્ટ્વા માં યજ્ઞ આસક્તં યે ચ વિપ્રા ધરાતલે ॥
તે યજ્ઞાન્પ્રચરિષ્યંતિ શતશોઽથ સહસ્રશઃ

એવં સ નિશ્ચયં કૃત્વા યજ્ઞાર્થં સુરસુંદરિ ॥
તીર્થં નિવેશયામાસ પુષ્કરં નામ નામતઃ

યજ્ઞવાટો મહાંસ્તત્ર આસીત્તસ્ય મહાત્મનઃ ॥
તત્ર દેવર્ષયઃ સર્વે દેવાઃ સેન્દ્રપુરોગમાઃ

સમાયાતા મહાદેવિ યજ્ઞે પૈતામહે તદા ॥
પુણ્યાસ્તેઽપિ દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્તત્રર્ત્વિજઃ પ્રજજ્ઞિરે

સાવિત્રી લોકજનની પત્ની તસ્ય મહાત્મનઃ ॥
ગૃહકાર્યે સમાસક્તા દીક્ષા કાલવ્યતિક્રમાત્ ॥
અધ્વર્યુણા સમાહૂતા સાવિત્રી વાક્યમબ્રવીત્

॥ સાવિત્ર્યુવાચ ॥ ॥
અદ્યાપિ ન કૃતો વેષો ન ગૃહે ગૃહમણ્ડનમ્ ॥
લક્ષ્મીર્નાદ્યાપિ સંપ્રાપ્તા ન ભવાની ન જાહ્નવી

ન સ્વાહા ન સ્વધા ચૈવ તથા ચૈવાપ્યરુંધતી ॥
ઇન્દ્રાણી દેવપત્ન્યોઽન્યાઃ કથમેકાકિની વ્રજે

ઉક્તઃ પિતામહો ગત્વા પુલસ્ત્યેન મહાત્મના ॥
સાવિત્રી દેવ નાયાતિ પ્રસક્તા ગૃહકર્મણિ

ત્વત્પત્ની કિમિદં કર્મ ફલેન સંપ્રવર્તતે ॥
તચ્છ્રુત્વા દીક્ષિતો વાચં શિખી મુંડી મૃગાજિની

પત્નીકોપેન સંતપ્તઃ પ્રાહ દેવં પુરંદરમ્

ગચ્છ મદ્વચનાચ્છક્ર પત્નીમન્યાં કુતશ્ચન ॥
ગૃહીત્વા શીઘ્રમાગચ્છ ન સ્યાત્કાલાત્યયો યથા

જગામ બલહા તૂર્ણં વચનાત્પરમેષ્ઠિનઃ ॥
અપશ્યમાનઃ કાંચિત્સ્ત્રીં યા યોગ્યા હંસવાહને

અથ શાપાદ્બિભીતેન સહસ્રાક્ષેણ ધીમતા ॥
દૃષ્ટા ગોપાલકન્યૈકા રૂપયૌવનશાલિની

બિભ્રતી તત્ર પૂર્ણં સા કુમ્ભં કન્યેત્યચોદયત્ ॥
તાં ગૃહીત્વા તતઃ શક્રઃ સમાયાદ્યત્ર દીક્ષિતઃ ॥
દેવદેવશ્ચતુર્વક્ત્રો વિષ્ણુરુદ્રસમન્વિતઃ

સંપ્રદાનં તુ કૃતવાન્કન્યાયા મધુસૂદનઃ

પ્રેરિતઃ શંકરેણૈવ બ્રહ્મા દેવર્ષિભિસ્તથા॥
પરિણીયતાં તતો દીક્ષાં તસ્યાશ્ચક્રે યથાત્મનઃ

તતઃ પ્રવર્તિતો યજ્ઞઃ સર્વકામસમન્વિતઃ

અત્રિર્હોતાર્ચિકસ્તત્ર પુલસ્ત્યોઽધ્વર્યુરેવ ચ॥
ઉદ્ગાતાઽથો મરીચિશ્ચ બ્રહ્માહં સુરપુંગવઃ

સનત્કુમારપ્રમુખાઃ સદસ્યાસ્તસ્ય નિર્મિતાઃ॥
વસ્ત્રૈરાભરણૈર્યુક્તા મુકુટૈરંગુલીયકૈઃ

ભૂષિતા ભૂષણોપેતા એકૈકસ્ય પૃથક્પૃથક્ ॥
ત્રયસ્ત્રયઃ પૃષ્ઠતોઽન્યે તે ચૈવં ષોડશર્ત્વિજઃ

પ્રોક્તા ભવદ્ભિ ર્યજ્ઞેઽસ્મિન્નનુગૃહ્યોઽસ્મિ સર્વદા ॥
પત્ની મમેયં ગાયત્રી યજ્ઞેઽસ્મિન્નનુગૃહ્યતામ્

મૃદુવસ્ત્રધરાં સાક્ષાત્ક્ષૌમવસ્ત્રાવગુણ્ઠિતામ્ ॥
નિષ્ક્રમ્ય પત્નીશાલાત ઋત્વિગ્ભિર્વેદપારગૈઃ

ઔદુમ્બરેણ દણ્ડેન સંવૃતો મૃગચર્મણા ॥
તયા સાર્ધં પ્રવિષ્ટશ્ચ બ્રહ્મા તં યજ્ઞમણ્ડપમ્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ સંપ્રાપ્તા દેવયોષિતઃ ॥
સંપ્રાપ્તા યત્ર સાવિત્રી યજ્ઞે તસ્મિન્નિમંત્રિતાઃ

ભૃગોઃ ખ્યાત્યાં સમુત્પન્ના વિષ્ણુપત્ની યશસ્વિની ॥
આમન્ત્રિતા સા લક્ષ્મીશ્ચ તત્રાયાતા ત્વરાન્વિતા

તત્ર દેવી મહાભાગા યોગનિદ્રાદિભૂષિતા ॥
દેવી કાંતિસ્તથા શ્રદ્ધા દ્યુતિસ્તુષ્ટિસ્તથૈવ ચ

સતી યા દક્ષતનયા ઉમા યા પાર્વતી શુભા ॥
ત્રૈલોક્યસુન્દરી દેવી સ્ત્રીણાં સૌભાગ્યદાયકા

જયા ચ વિજયા ચૈવ ગૌરી ચૈવ મહાધના ॥
મનોજવા વાયુપત્ની ઋદ્ધિશ્ચ ધનદપ્રિયા

દેવકન્યાસ્તથાઽઽયાતા દાનવ્યો દનુવંશજાઃ ॥
સપ્તર્ષીણાં તથા પત્ન્ય ઋષીણાં ચ તથૈવ ચ

પ્લવા મિત્રા દુહિતરો વિદ્યાધરગણાસ્તથા ॥
પિતરો રક્ષસાં કન્યાસ્તથાઽન્યા લોકમાતરઃ

વધૂભિશ્ચૈવ મુખ્યાભિઃ સાવિત્રી ગન્તુમિચ્છતિ ॥
અદિત્યાદ્યાસ્તથા દેવ્યો દક્ષકન્યાઃ સમાગતાઃ

તાભિઃ પરિવૃતા સાર્ધં બ્રહ્માણી કમલાલયા ॥
કાશ્ચિન્મોદકમાદાય કાશ્ચિત્પૂપં વરાનને

ફલાનિ તુ સમાદાય પ્રયાતા બ્રહ્મણોઽન્તિકમ્ ॥
આઢકીશ્ચૈવ નિષ્પાવાન્રાજમાષાંસ્તથાઽપરાઃ

દાડિમાનિ વિચિત્રાણિ માતુલિંગાનિ શોભને॥
કરીરાણિ તથા ચાન્યા ગૃહીત્વા કરમર્દકાન્

કૌસુંભં જીરકં ચૈવ ખર્જૂરં ચાપરાસ્તથા॥
ઉતતીશ્ચાપરા ગૃહ્ય નાલિકેરાણિ ચાપરાઃ

દ્રાક્ષયા પૂરિતં ચામ્રં શૃઙ્ગારાય યથા પુરા॥
કર્બુરાણિ વિચિત્રાણિ જંબૂકાનિ શુભાનિ ચ

અક્ષોડામલકાન્ગૃહ્ય જંબીરાણિ તથા પરાઃ ॥
બિલ્વાનિ પરિપક્વાનિ ચિર્ભટાનિ વરાનને

અન્નપાનાધિકારાણિ બહૂનિ વિવિધાનિ ચ ॥
શર્કરાપુત્તલીં ચાન્યા વસ્ત્રે કૌસુમ્ભકે તથા

એવમાદીનિ ચાન્યાનિ ગૃહ્ય પૂર્વે વરાનને ॥
સાવિત્ર્યા સહિતાઃ સર્વાઃ સંપ્રાપ્તાસ્તુ તદા શુભાઃ

સાવિત્રીમાગતાં દૃષ્ટ્વા ભીતસ્તત્ર પુરંદરઃ ॥
અધોમુખઃ સ્થિતો બ્રહ્મા કિમેષા માં વદિષ્યતિ

ત્રપાન્વિતૌ વિષ્ણુરુદ્રૌ સર્વે ચાન્યે દ્વિજાતયઃ ॥
સભાસદસ્તથા ભીતાસ્તથૈવાન્યે દિવૌકસઃ

પુત્રપૌત્રા ભાગિનેયા માતુલા ભ્રાતરસ્તથા ॥
ઋતવો નામ યે દેવા દેવાનામપિ દેવતાઃ

વિલક્ષાસ્તુ તથા સર્વે સાવિત્રી કિં વદિષ્યતિ ॥
બ્રહ્મવાક્યાનિ વાચ્યાનિ કિં નુ વૈ ગોપકન્યયા ॥

મૌનીભૂતાસ્તુ શૃણ્વાનાઃ સર્વેષાં વદતાં ગિરઃ ॥
અધ્વર્યુણા સમાહૂતા નાગતા વરવર્ણિની

શક્રેણાન્યા તથાઽઽનીતા દત્તા સા વિષ્ણુના સ્વયમ્ ॥
અનુમોદિતા ચ રુદ્રેણ પિત્રા દત્તા સ્વયં તથા

કથં સા ભવિતા યજ્ઞઃ સમાપ્તિં વા કથં વ્રજેત્ ॥
એવં ચિન્તયતાં તેષાં પ્રવિષ્ટા કમલાલયા

વૃતો બ્રહ્મા ભાર્યયા સ ઋત્વિગ્ભિર્વેદપારગૈઃ ॥
હૂયન્તે ચાગ્નયસ્તત્ર બ્રાહ્મણૈર્વેદપારગૈઃ

પત્નીશાલે તથા ગોપી રૌપ્યશૃંગા સમેખલા ॥
ક્ષૌમવસ્ત્રપરીધાના ધ્યાયન્તી પરમેશ્વરમ્

પતિવ્રતા પતિપ્રાણા પ્રાધાન્યેન નિવેશિતા ॥
કૃપાન્વિતા વિશાલાક્ષી તેજસા ભાસ્કરોપમા

દ્યોતયંતી સદસ્તત્ર સૂર્યસ્યેવ યથા પ્રભા ॥
જ્વલમાનસ્તથા વહ્નિર્ભ્રમંતે ચર્ત્વિજસ્તથા

પશૂનામવદાનાનિ ગૃહ્ણંતિ દ્વિજસત્તમાઃ ॥
પ્રાપ્તા ભાગાર્થિનો દેવા વિલંબસમયોઽભવત્

કાલહીનં ન કર્તવ્યં કૃતં ન ફલદં ભવેત્ ॥
વેદેષ્વયમધીકારો દૃષ્ટઃ સર્વો મનીષિભિઃ

પ્રવર્ગ્યે ક્રિયમાણે તુ બ્રાહ્મણૈર્વેદપારગૈઃ ॥
ક્ષીરદ્વયે હૂયમાને મંત્રેણાધ્વર્યુણા તથા

ઉપહૂતોપહૂતેન આગતેષુ દ્વિજન્મસુ ॥
ક્રિયમાણે તથા ભક્ષ્યે દૃષ્ટ્વા દેવી ક્રુધાન્વિતા ॥
ઉવાચ દેવી બ્રહ્માણં સદોમધ્યે તુ મૌનિનમ્

કિમેવં બુધ્યતે દેવ કૃતમેતદ્વિચેષ્ટિતમ્ ॥
માં પરિત્યજ્ય યઃ કામાત્કૃતવાનસિ કિલ્બિષમ્

ન તુલ્યા પાદરજસા સમા સાઽધિશિરઃ કૃતા

યદ્વદંતિ નરાઃ સર્વે સંગતાઃ સદસિ સ્થિતાઃ ॥
આશ્ચર્યં ચ પ્રભૂણાં તુ કુરુતે યં યમિચ્છતિ

ભવતા રૂપલોભેન કૃતં કર્મ વિગર્હિતમ્

ન પુત્રેષુ કૃતા લજ્જા પૌત્રેષુ ચ ન તે વિભો ॥
કામકારકૃતં મન્યે હ્યેતત્કર્મ વિગર્હિતમ્

પિતામહોઽસિ દેવાનામૃષીણાં પ્રપિતામહઃ ॥
કથં ન તે ત્રપા જાતા આત્મનઃ પશ્યતસ્તનુમ્

લોકમધ્યે કૃતં હાસ્યમિહ ચૈવ વિગર્હિતઃ ॥
યદ્યેષ તે સ્થિતો ભાવસ્તિષ્ઠ દેવ નમોઽસ્તુ તે

અહં કથં સખીનાં તુ દર્શયિષ્યામિ વૈ મુખમ્ ॥
ભર્ત્રા મે વિહિતા પત્ની કથમેતદહં વદે

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
ઋત્વિગ્ભિરહમાજ્ઞપ્તો દીક્ષા કાલોઽતિવર્તતે ॥
પત્નીં વિના ન હોમોત્ર શીઘ્રં પત્નીમિહાનય

શક્રેણૈષા સમાનીતા દત્તા ચૈવાઽથ વિષ્ણુના ॥
ગૃહીતા ચ મયા ત્વં હિ ક્ષમસ્વૈકં મયા કૃતમ્ ॥
ન ચાપરાધ્યં ભૂયોઽન્યં કરિષ્યે તવ સુવ્રતે

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્તા તદા ક્રુદ્ધા બ્રહ્માણં શપ્તુમુદ્યતા॥
યદિ મેઽસ્તિ તપસ્તપ્તં ગુરવો યદિ તોષિતાઃ

સર્વબ્રાહ્મણશાલાસુ સ્થાનેષુ વિવિધેષ્વપિ ॥
ન તુ તે બ્રાહ્મણાઃ પૂજાં કરિષ્યંતિ કદાચન ॥

ઋતે વૈ કાર્તિકીમેકાં પૂજાં સાંવત્સરીં તવ ॥
કરિષ્યંતિ દ્વિજાઃ સર્વે સત્યેનાનેન તે શપે ॥
એતદ્બુદ્ધ્વા ન કોપોસ્તુ હતો હન્તિ ન સંશયઃ ॥

॥ સાવિત્ર્યુવાચ ॥ ॥
ભોભોઃ શક્ર ત્વયાનીતા આભીરી બ્રહ્મણોઽન્તિકમ્ ॥
યસ્માદીદૃક્કૃતં કર્મ તસ્માત્ત્વં લપ્સ્યસે ફલમ્

યદા સંગ્રામમધ્યે ત્વં સ્થાતા શક્ર ભવિષ્યસિ ॥
તદા ત્વં શત્રુભિર્બદ્ધો નીતઃ પરમિકાં દશામ્

અકિંચનો નષ્ટસુતઃ શત્રૂણાં નગરે સ્થિતઃ॥
પરાભવં મહત્પ્રાપ્ય અચિરાદેવ મોક્ષ્યસે

શક્રં શપ્ત્વા તદા દેવી વિષ્ણું ચાઽથ વચોબ્રવીત્

ગુરુવાક્યેન તે જન્મ યદા મર્ત્યે ભવિ ષ્યતિ ॥
ભાર્યાવિરહજં દુઃખં તદા ત્વં તત્ર ભોક્ષ્યસે

હૃતાં શત્રુગણૈઃ પત્નીં પરે પારે મહોદધેઃ ॥
ન ચ ત્વં જ્ઞાયસે સીતાં શોકોપહચેતનઃ

ભ્રાત્રા સહ પરાં કાષ્ઠામાપદં દુઃખિતસ્તથા ॥
પશૂનાં ચૈવ સંયોગશ્ચિરકાલં ભવિષ્યતિ

તથાઽઽહ રુદ્રં કુપિતા યદા દારુવને સ્થિતઃ ॥
તદા તે મુનયઃ ક્રુદ્ધાઃ શાપં દાસ્યંતિ તે હર

ભોભોઃ કાપાલિક ક્ષુદ્ર પત્ન્યોઽસ્માકં જિહીર્ષસિ ॥
તદેતદ્ભૂષિતં લિંગ ભૂમૌ રુદ્ર પતિષ્યતિ

વિહીનઃ પૌરુષેણ ત્વં મુનિશાપાચ્ચ પીડિતઃ ॥
ગંગાતીરે સ્થિતા પત્ની સા ત્વામાશ્વાસયિષ્યતિ

અગ્ને ત્વં સર્વભક્ષોઽસિ પૂર્વં પુત્રેણ મે કૃતઃ ॥
ભ્રૂણહા ધર્મ ઇત્યેષ કથં દગ્ધં દહામ્યહમ્

જાતવેદસ રુદ્રસ્ત્વાં રેતસા પ્લાવયિષ્યતિ ॥
મેધ્યેષુ ચ કૃતજ્વાલા જ્વાલયા ત્વાં જ્વલિષ્યતિ

બ્રાહ્મણાનૃત્વિજઃ સર્વાન્સાવિત્રી હ્યશપત્તદા

પ્રતિગ્રહાગ્નિહોત્રાશ્ચ વૃથા દારા વૃથાશ્રમાઃ ॥
સદા ક્ષેત્રાણિ તીર્થાનિ લોભાદેવ ગમિષ્યથ

પરાન્નેષુ સદા તૃપ્તા અતૃપ્તાઃ સ્વગૃહેષુ ચ ॥
અયાજ્યયાજનં કૃત્વા કુત્સિતસ્ય પ્રતિગ્રહમ્

વૃથા ધનાર્જનં કૃત્વા વ્યવશ્ચૈવ તથા વૃથા ॥
મૃતાનાં તેન પ્રેતત્વં ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

એવં શક્રં તથા વિષ્ણું રુદ્રં વૈ પાવકં તથા ॥
બ્રહ્માણં બ્રાહ્મણાંશ્ચૈવ સર્વાંસ્તાનશપત્તદા

શાપં દત્ત્વા તથા તેષાં તદા સાવસ્થિતા સ્થિરા

લક્ષ્મીઃ પ્રાહ સખીં તાં ચ ઇન્દ્રાણી ચ વરાનના ॥
અન્યા દેવ્યસ્તથા પ્રાહુઃ સાઽઽહ સ્થાસ્યામિ નાત્ર વૈ ॥
તત્ર ચાહં ગમિષ્યામિ યત્ર શ્રોષ્યે ન તુ ધ્વનિમ્

તતસ્તાઃ પ્રમદાઃ સર્વાઃ પ્રયાતાઃ સ્વં નિકેતનમ્ ॥
સાવિત્રી કુપિતા તાસાં પુનઃ શાપાય ચોદ્યતા

યસ્માન્માં સંપરિત્યજ્ય ગતાસ્તા દેવયોષિતઃ ॥
તાસામપિ તથા શાપં પ્રદાસ્યે કુપિતા ભૃશમ્

નૈકત્ર વાસો લક્ષ્મ્યાસ્તુ ભવિષ્યતિ કદાચન ॥
રુદ્રાપિ ચંચલા તાવન્મૂર્ખેષુ ચ વસિષ્યસિ

મ્લેચ્છેષુ પર્વતીયેષુ કુત્સિતે કુષ્ઠિતે તથા ॥
વાચાટે ચાવલિપ્તે ચ અભિશસ્તે દુરાત્મનિ ॥
એવંવિધે નરે તુભ્યં વસતિઃ શાપકારિતા

શાપં દત્ત્વા તતસ્તસ્યા ઇન્દ્રાણીમશપત્તદા

ત્વષ્ટુર્વાચા ગૃહીતેન્દ્રે પત્યૌ તે દુષ્ટકારિણિ ॥
નહુષાય ગતે રાજ્યે દૃષ્ટ્વા ત્વાં યાચયિષ્યતિ ॥

અહમિન્દ્રઃ કથં ચૈષા નોપતિષ્ઠતિ ચાલસા ॥
સર્વાન્દેવાન્હનિષ્યામિ લપ્સ્યે નાહં શચીં યદિ

નષ્ટા ત્વં ચ તદા શસ્તા વને મહતિ દુઃખિતા ॥
વસિષ્યસિ દુરાચારે શાપેન મમ ગર્વિતે

દેવભાર્યાસુ સર્વાસુ તદા શાપમયચ્છત

ન ચાપત્યકૃતા પ્રીતિઃ સર્વાસ્વેવ ભવિષ્યતિ ॥
દહ્યમાના દિવારાત્રૌ વંધ્યાશબ્દેન દુઃખિતાઃ

ગૌરીમેવં તથા શપ્ત્વા સા દેવી વરવર્ણિની ॥
ઉચ્ચૈ રુરોદ સાવિત્રી ભર્તૃ યજ્ઞાદ્બહિઃ સ્થિતા

રોદમાના તુ સા દૃષ્ટા વિષ્ણુના ચ પ્રસાદિતા ॥
મા રોદીસ્ત્વં વિશાલાક્ષિ એહ્યાગચ્છ સદઃ શુભે

પ્રવિષ્ટા ચ શુભે યાગે મેખલાં ક્ષૌમવાસસી ॥
ગૃહાણ દીક્ષાં બ્રહ્માણિ પાદૌ તે પ્રણમે શુભે

એવમુક્તાઽબ્રવીદેનં નાહં કુર્યાં વચસ્તવ ॥
તત્રાહં ચ ગમિષ્યામિ યત્ર શ્રોષ્યે ન ચ ધ્વનિમ્

એતાવદુક્ત્વા વ્યરમદુચ્ચૈઃ સ્થાને ક્ષિતૌ સ્થિતા

વિષ્ણુસ્તદગ્રતઃ સ્થિત્વા બદ્ધ્વા ચ કરસંપુટમ્ ॥
તુષ્ટાવ પ્રણતો ભૂત્વા ભક્ત્યા પરમયા યુતઃ

॥ વિષ્ણુરુવાચ ॥ ॥
નમોઽસ્તુ તે મહાદેવિ ભૂર્ભુવઃસ્વસ્ત્રયીમયિ ॥
સાવિત્રિ દુર્ગતરિણિ ત્વં વાણી સપ્તધા સ્મૃતા

સર્વાણિ સ્તુતિશાસ્ત્રાણિ લક્ષણાનિ તથૈવ ચ ॥
ભવિષ્યા સર્વશાસ્ત્રાણાં ત્વં તુ દેવિ નમોઽસ્તુ તે ॥

શ્વેતા ત્વં શ્વેતરૂપાસિ શશાંકેન સમાનના ॥
શશિરશ્મિપ્રકાશેન હરિણોરસિ રાજસે ॥
દિવ્યકુંડલપૂર્ણાભ્યાં શ્રવણાભ્યાં વિભૂષિતા ॥

ત્વં સિદ્ધિસ્ત્વં તથા ઋદ્ધિઃ કીર્તિઃ શ્રીઃ સંતતિર્મતિઃ ॥
સંધ્યા રાત્રિ પ્રભાતસ્ત્વં કાલરાત્રિસ્ત્વમેવ ચ

કર્ષુકાણાં યથા સીતા ભૂતાનાં ધારિણી તથા ॥
એવં સ્તુવંતં સાવિત્રી વિષ્ણું પ્રોવાચ સુવ્રતા

સમ્યક્સ્તુતા ત્વયા પુત્ર અજેયસ્ત્વં ભવિષ્યસિ ॥
અવતારે સદા વત્સ પિતૃમાતૃસુ વલ્લભઃ

અનેન સ્તવરાજેન સ્તોષ્યતે યસ્તુ માં સદા ॥
સર્વદોષવિનિર્મુક્તઃ પરં સ્થાનં ગમિષ્યતિ

ગચ્છ યજ્ઞં ચિરં તસ્ય સમાપ્તિં નય પુત્રક

કુરુક્ષેત્રે પ્રયાગે ચ ભવિષ્યે યજ્ઞકર્મણિ ॥
સમીપગા સ્થિતા ભર્તુઃ કરિષ્યે તવ ભાષિતમ્

એવમુક્તો ગતો વિષ્ણુર્બ્રહ્મણઃ સદ ઉત્તમમ્ ॥
સાવિત્રી તુ સમાયાતા પ્રભાસે વરવર્ણિનિ

ગતાયામથ સાવિત્ર્યાં ગાયત્રી વાક્યમબ્રવીત્

શૃણ્વંતુ મુનયો વાક્યં મદીયં ભર્તૃસન્નિધૌ ॥
યદહં વચ્મિ સંતુષ્ટા વરદાનાય ચોદ્યતા

બ્રહ્માણં પૂજયિષ્યંતિ નરા ભક્તિસમન્વિતાઃ ॥
તેષાં વસ્ત્રં ધનં ધાન્યં દારાઃ સૌખ્યં સુતાશ્ચ વૈ

અવિચ્છિન્નં તથા સૌખ્યં ગૃહં વૈ પુત્રપૌત્રિકમ્ ॥
ભુક્ત્વાઽસૌ સુચિરં કાલં તતો મોક્ષં ગમિષ્યતિ

શક્રાહં તે વરં વચ્મિ સંગ્રામે શત્રુભિઃ સહ ॥
તદા બ્રહ્મા મોચયિતા ગત્વા શત્રુનિકેતનમ્

સપુત્રશત્રુનાશાત્ત્વં લપ્સ્યસે ચ પરં મુદમ્ ॥
અકંટકં મહદ્રાજ્યં ત્રૈલોક્યે તે ભવિષ્યતિ

મર્ત્યલોકે યદા વિષ્ણો હ્યવતારં કરિષ્યસિ ॥
ભ્રાત્રા સહ પરં દુઃખં સ્વભાર્યા હરણં ચ યત્

હત્વા શત્રું પુનર્ભાર્યાં લપ્સ્યસે સુરસન્નિધૌ ॥
ગૃહીત્વા તાં પુનઃ પ્રાજ્યં રાજ્યં કૃત્વા ગમિષ્યસિ

એકાદશ સહસ્રાણિ કૃત્વા રાજ્યં પુનર્દિવમ્॥
ખ્યાતિસ્તે વિપુલા લોકે ચાનુરાગો ભવિષ્યતિ

ગાયત્રી બ્રાહ્મણાંસ્તાંશ્ચ સર્વાનેવાબ્રવીદિદમ્

યુષ્માકં પ્રીણનં કૃત્વાઽ તૃપ્તિં યાસ્યંતિ દેવતાઃ॥
ભવંતો ભૂમિદેવા વૈ સર્વે પૂજ્યા ભવિષ્યથ

યુષ્માકં પૂજનં કૃત્વા દત્ત્વા દાનાન્યનેકશઃ॥
પ્રાણાયામેન ચૈકેન સર્વમેતત્તરિષ્યથ

પ્રભાસે તુ વિશેષેણ જપ્ત્વા માં વેદમાતરમ્॥
પ્રતિગ્રહકૃતાન્દોષાન્ન પ્રાપ્સ્યધ્વં દ્વિજોત્તમાઃ

પુષ્કરે ચાન્નદાનેન પ્રીતાઃ સર્વે ચ દેવતાઃ ॥
એકસ્મિન્ભોજિતે વિપ્રે કોટિર્ભવતિભોજિતા

બ્રહ્મહત્યાદિપાપાનિ દુરિતાનિ ચ યાનિ ચ ॥
તરિષ્યંતિ નરાઃ સર્વે દત્તે યુષ્મત્કરે ધને

મહીયધ્વે તુ જાપ્યેન પ્રાણાયામૈસ્ત્રિભિઃ કૃતૈઃ ॥
બ્રહ્મહત્યાસમં પાપં તત્ક્ષણાદેવ નશ્યતિ

દશભિર્જન્મજનિતં શતેન તુ પુરા કૃતમ્ ॥
ત્રિયુગં તુ સહસ્રેણ ગાયત્રી હંતિ કિલ્બિષમ્

એવં જ્ઞાત્વા સદા પૂજ્યા જાપ્યે ચ મમ વૈ કૃતે ॥
ભવિષ્યધ્વં ન સન્દેહો નાત્ર કાર્યા વિચારણા

ઓંકારેણ ત્રિમાત્રેણ સાર્ધેન ચ વિશેષતઃ ॥
પૂજ્યાઃ સર્વે ન સન્દેહો જપ્ત્વા માં શિરસા સહ

અષ્ટાક્ષરસ્થિતા ચાહં જગદ્વ્યાપ્તં મયા ત્વિદમ્ ॥
માતાઽહં સર્વવેદાનાં વેદૈઃ સર્વૈરલઙ્કતા

જત્વા માં પરમાં સિર્દ્ધિ પશ્યન્તિ દ્વિજસત્તમાઃ ॥
પ્રાધાન્યં મમ જાપ્યેન સર્વેષાં વો ભવિષ્યતિ

ગાયત્રીસારમાત્રોઽપિ વરં વિપ્રઃ સુયન્ત્રિતઃ॥
નાયંત્રિતશ્ચતુર્વેદઃ સર્વાશી સર્વવિક્રયી

યસ્માદ્ભવતાં સાવિત્ર્યા શાપો દત્તો સદે ત્વિહ॥
અત્ર દત્તં હુતં ચાપિ સર્વમક્ષયકારકમ્॥
દત્તો વરો મયા તેન યુષ્માકં દ્વિજસત્તમાઃ

અગ્નિહોત્રપરા વિપ્રાસ્ત્રિકાલં હોમદાયિનઃ ॥
સ્વર્ગં તે તુ ગમિષ્યંતિ એકવિંશતિભિઃ કુલૈઃ

એવં શક્રે ચ વિષ્ણૌ ચ રુદ્રે વૈ પાવકે તથા ॥
બ્રહ્મણો બ્રહ્મણાનાં ચ ગાયત્રી સા વરં દદૌ ॥
તસ્મિન્કાલે વરં દત્ત્વા બ્રહ્મણઃ પાર્શ્વગાઽભવત્

હરિણા તુ સમાખ્યાતં લક્ષ્મ્યાઃ શાપસ્ય કારણમ્ ॥
યુવતીનાં ચ સર્વાસાં શાપસ્તાસાં પૃથક્પૃથક્

લક્ષ્મ્યાસ્તદા વરં પ્રાદાદ્ગાયત્રી બ્રહ્મણઃ પ્રિયા

અકુત્સિતાઃ સદા પુત્રિ તવ વાસેન શોભને ॥
ભવિષ્યતિ ન સંદેહઃ સર્વેભ્યઃ પ્રીતિદાયકાઃ

યે ત્વયા વીક્ષિતાઃ સર્વે સર્વે વૈ પુણ્યભાજનાઃ ॥
તેષાં જાતિઃ કુલં શીલં ધર્મશ્ચૈવ વરાનને

પરિત્યક્તાસ્ત્વયા યે તુ તે નરા દુઃખભાગિનઃ ॥
સભાયાં તે ન શોભન્તે મન્યન્તે ન ચ પાર્થિવૈઃ

આશિષશ્ચૈવ તેષાં તુ કુર્વતે વૈ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
સૌજન્યં તેષુ કુર્વન્તિ નપ્તા ભ્રાતા પિતા ગુરુઃ

બાંધવોઽસિ ન સંદેહો ન જીવેઽહં ત્વયા વિના ॥
ત્વયિ દૃષ્ટે પ્રસન્ના મે દૃષ્ટિર્ભવતિ શોભના ॥
મનઃ પ્રસીદતેઽત્યર્થં સત્યંસત્યં વદામિ તે

એવંવિધાનિ વાક્યાનિ ત્વયા દૃષ્ટ્યા નિરીક્ષિતે ॥
સજ્જનાસ્તે વદિષ્યન્તિ જનાનાં પ્રીતિદાયકાઃ

ઇન્દ્રાણિ નહુષઃ પ્રાપ્ય સ્વર્ગં ત્વાં યાચયિષ્યતિ ॥
અદૃષ્ટ્વા તુ હતઃ પાપો અગસ્ત્યવચનાદ્દ્રુતમ્

સર્પત્વં સમનુપ્રાપ્ય પ્રાર્થયિષ્યતિ તં મુનિમ્ ॥
દર્પેણાહં વિનષ્ટોઽસ્મિ શરણં મે મુને ભવ

વાક્યેન તેન તસ્યાસૌ નૃપસ્ય ભગવાનૃષિઃ ॥
કૃત્વા મનસિ કારુણ્યમિદં વચનમબ્રવીત્

ઉત્પત્સ્યતિ કુલે રાજા ત્વદીયે કુરુનંદન ॥
સાર્પં કલેવરં દૃષ્ટ્વા પ્રશ્નૈસ્ત્વામુદ્ધરિષ્યતિ

સોઽપ્યજગરતાં ત્યક્ત્વા પુનઃ સ્વર્ગં ગમિષ્યતિ ॥
અશ્વમેધે કૃતે ભર્ત્રા સહ યાસિ પુનર્દિવિ ॥
પ્રાપ્સ્યસે વર દાનેન મમાનેન સુલોચને

દેવપત્ન્યસ્તદા સર્વાસ્તુષ્ટયા પરિભાષિતાઃ ॥
અપત્યૈરપિ હીનાઃ સ્યુર્નૈવ દુઃખં ભવિષ્યતિ

ઇતિ દત્ત્વા વરાન્દેવી ગાયત્રી લોકસંમતા ॥
જગામાદર્શનં દેવી સર્વેષાં પશ્યતાં તદા

સાવિત્રી તુ તદા દેવી પ્રભાસં ક્ષેત્રમાગતા ॥
કૃતસ્મરસ્ય શૃઙ્ગે તુ શ્રીસોમેશ્વરપૂર્વતઃ

મન્વન્તરે ચાક્ષુષે ચ દ્વિતીયે દ્વાપરે શુભે ॥
તત્ર યજ્ઞઃ સમારબ્ધો બ્રહ્મણા લોકકારિણા

યજ્ઞે યાતા મહાત્માનો દેવાઃ સપ્તર્ષયો વરાઃ ॥
સ્વાયંભુવે તુ યે શસ્તાઃ શપ્તાસ્તે ચાભવન્પુરા

તસ્માત્કાલાત્સમારભ્ય પ્રભાસં ક્ષેત્રમાશ્રિતાઃ

સાવિત્રી લોકજનની લોકાનુગ્રહકારિણી ॥
યસ્તાં પૂજયતે ભક્ત્યા પક્ષમેકં નિરંતરમ્ ॥
બ્રહ્મપૂજાવિધાનેન તસ્ય પુત્રો ધ્રુવો ભવેત્

પાણ્ડુકૂપે નરઃ સ્નાત્વા દૃષ્ટ્વા લિંગાનિ પઞ્ચ વૈ ॥
પાણ્ડવૈઃ સ્થાપિતાનીહ દૃષ્ટ્વા યજ્ઞફલં લભેત્

જ્યેષ્ઠસ્ય પૂર્ણિમાયાં તુ સાવિત્રીસ્થલસંનિધૌ ॥
પઠેદ્યો બ્રહ્મસૂક્તાનિ મુચ્યતે સર્વપાતકૈઃ

એતત્તે સર્વવિખ્યાતમાખ્યાતં કલ્મષાપહમ્ ॥
યશ્ચેદં શૃણુયાદ્ભક્ત્યા સ ગચ્છેત્પરમં પદમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે સાવિત્રીમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ પઞ્ચષષ્ટ્યુતરશતતમોઽધ્યાયઃ