સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 7-3

॥ અથ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણે સપ્તમે પ્રભાસખંડે તૃતીયમર્બુદખણ્ડં પ્રારભ્યતે ॥ ( ૭ - ૩) ॥
॥ અથ પ્રભાસખણ્ડે તૃતીયમર્બુદખણ્ડમ્ ॥ ૭

૧ અર્બુદાચલમાહાત્મ્યવર્ણનોપક્રમઃ, તત્રાદૌ વસિષ્ઠસ્યાર્બુદાચલે ગમનમ્, તત્ર તપસ્તપ્ત્વા યજ્ઞાર્થં પાલિતાયા ધેનોરરણ્યે તૃણાદિ ચરિતું ગતાયાઃ શ્વભ્રે પતનમ્, સાયં ધેનોર-પ્રત્યાગમનાદ્વસિષ્ઠેન ચિન્તાકરણમ્, તતો વસિષ્ઠેન શ્વભ્રસમીપમેત્ય સ્વધેનોર્ભુંભા-રાવં શ્રુત્વા તસ્યા બહિર્નિર્ગમનાર્થં સરસ્વતીધ્યાનકરણમ્, તેન ધ્યાનેન સરસ્વત્યા સ્વજલેન શ્વભ્રં પૂરયિત્વા ગોર્બહિર્નિઃસરણકરણમ્, તાં ધેનું ગૃહીત્વા વસિષ્ઠસ્ય સ્વાશ્રમે ગમનમ્, તતો વસિષ્ઠેન તચ્છ્વભ્ર પૂરણાય હિમવન્તં ગત્વા શ્વભ્રાયામવિ-સ્તારં હિમવતે કથયિત્વા હિમવદ્વચનાચ્છ્વભ્રોત્પત્તિથનમ્, વસિષ્ઠાશ્રમસમીપવ-ર્તિ વિવરવૃત્તાન્તોપક્રમવર્ણનમ, ...... ... ... ... ૨૩૭

૨ ગૌતમશિષ્યસ્યોત્તંકસ્ય ગુરુદક્ષિણાં દાતું ગુરુપત્ન્યા સૌદાસપત્નીમદયન્તીકુણ્ડલાનયને પ્રચોદિતસ્ય સૌદાસગૃહં પ્રતિ ગમનમ્, તત્ર સ્વસ્ય દેહં ભક્ષિતુમાગતં વ્યાઘ્રાસ્યં સૌદાસં દૃષ્ટ્વા સ્વાત્મપ્રદાનાય તસ્મૈ પ્રતિજ્ઞાકરણમ્, તતસ્તત્પત્ન્યાઃ સકાશાત્કુણ્ડલલબ્ધિઃ, સૌદાસસ્ય શાપાદ્વિમુક્તિઃ, તતઃ કુણ્ડલે ગૃહીત્વા ગતેન ગૌતમ-શિષ્યેણ મધ્યેમાર્ગં નિહિતયોસ્તયોઃ કુંડલયોસ્તક્ષકેણ હરણમ્, તતસ્તક્ષ-કસ્ય પૃષ્ઠતસ્તત્પ્રત્યાનયનાર્થં પાતાલે ગમનમ્, તસ્મિન્નેવ સમયે તત્ર ગર્તોત્પાદનમ્, ગૌતમશિષ્યોત્તંકચરિત્રવર્ણનમ્... ... ....... ૨૩૭

૩ વસિષ્ઠાજ્ઞયા હિમવદ્વચનાન્નંદિવર્ધનપર્વતેનાર્બુદનાગનીતેન શ્વભ્રપૂરણકરણમ્, અર્બુદા-ચલમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ ... ... ...... ... ... ૨૩૯

૪ તત્રાર્બુદાનીતનંદિવર્ધનાખ્યપર્વતે શિવાવાસાર્થં વસિષ્ઠેન તપઃકરણમ્, વસિષ્ઠેન શિવસ્તવકરણમ્, તતો વસિષ્ઠેન શિવપ્રસાદેનાચલેશ્વરેતિનામ્ના લિંગસ્થાપનમ્, શિવેન મન્દાકિન્યા વાસકરણમ્, અચલેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ ... ... ૨૪૦

૫ અર્બુદાચલે નાગતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણને યયાતિપુલસ્ત્વસંવાદે ગૌતમ્યા નાગતીર્થે સ્નાનાર્થં ગમનવર્ણનમ્, તત્ર સ્નાતું પ્રવૃત્તાયાસ્તસ્યાઃ પુત્રેચ્છાવ્યાકુલિતહૃદયત્વાત્કેવલ-સ્નાનેન ગર્ભધારણમ્, તતો લજ્જયા ચિતાં પ્રવેષ્ટુકામાયાસ્તસ્યા નભોવાણીશ્રવ-ણાન્મરણતો નિવર્તનમ્, નાગતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્....... ... ૨૪૦

૬ વસિષ્ઠાશ્રમમાહાત્મ્યવર્ણનમ,... .. ... - -.. ... ૨૪૧

૭ અચલેશ્વરપ્રભાવવર્ણનમ્.... - -... ....... ... ૨૪૧

૮ ભદ્રકર્ણહ્રદત્રિનેત્રમાહાત્મ્યવર્ણનમ્.. - -. .... ...... ૨૪૨

૯ કેદારમાહાત્મ્યવર્ણનેઽજાપાલં પ્રતિ વસિષ્ઠેન ઽપ્રાગ્જન્મનિ શૂદ્રત્વં પ્રાપ્તેન ત્વયા કમલૈઃ કેદારેશ્વરપૂજનેનેહ જન્મનિ તે રાજ્યપદપ્રાપ્તિઃ ઇતિ કથનમ્, કેદારેશ્વરમાહાત્મ્ય-વર્ણનમ્ .... ... -... - -. ......... ૨૪૨

૧૦ યુગકાલપ્રમાણાદિવર્ણનમ્, ચતુર્યુગધર્માધર્મવિવેચનમ્ , કલિયુગપ્રભાવાત્સર્વતીર્થા-ગમનવર્ણનમ્ .... ૨૪૩

૧૧ કોટીશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનમ્. .... -... ...... ૨૪૪

૧૨ વપુર્નામકાપ્સરસા રૂપતીર્થે સ્નાનકરણેન સુસ્વરૂપપ્રાપ્તિઃ, રૂપતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ ૨૪૫

૧૩ હૃષીકેશમાહાત્મ્યવર્ણનેઽમ્બરીષરાજર્ષિણા તપઃ કૃત્વા હરિમૂર્તિસ્થાપનમ્, હૃષીકેશ-માહાત્મ્યવર્ણનમ્. ... .. ...... ... ૨૪૬

૧૪ વિશ્વાવસુનામકસિદ્ધેન શિવમારાધ્ય શિવકૃપયા લિંગસ્થાપનમ્, સિદ્ધેશ્વરલિંગ-માહાત્મ્યવર્ણનમ્ ... ... ...... ... ૨૪૭

૧૫ દૈત્યાન્દેવૈર્નિર્જિતાન્દૃષ્ટ્વા ચિંતયા દૈત્યજયપ્રાપ્ત્યર્થં દૈત્યગુરુણા શુક્રાચાર્યેણ દેવમારાધ્ય વરં લબ્ધા દૈત્યજયકરણં તત્રૈવ શુક્રેશ્વરેતિનામ્ના લિંગસ્થાપનં ચ, શુક્રેશ્વરલિંગ-માહાત્મ્યવર્ણનમ્. ... ... ૨૪૮

૧૬ કયાચિન્મણિકર્ણિકાખ્યયા સ્ત્રિયા સ્નાનકરણેન તસ્યાઃ સુસ્વરૂપપ્રાપ્તિરતો મણિકર્ણિ-કેતિનામ્ના કુણ્ડખ્યાતિકથનમ્, મણિકર્ણિકેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ -. ... ૨૪૮

૧૭ કેનચિત્પંગુનામકેન પંગુત્વં ગતેન વિપ્રેણ શિવં પ્રસાદ્ય પંગુત્વં નિરાકૃત્ય સ્વનામ્ના તીર્થસ્થાપનમ્, પંગુતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ, ... .. ૨૪૯

૧૮ અતીવપાપકારિણશ્ચિત્રાંગદસ્ય જલં પ્રવિષ્ટસ્ય તૃષાર્તસ્ય ગ્રાહેણ હરણમ્, તતો યમ-દૂતૈઃ પાપિનશ્ચિત્રાંગદસ્ય નરકે પ્રક્ષેપણમ્, ચિત્રાંગદસ્ય નરકે પ્રક્ષેપણેન તત્રત્યજીવાનાં સુખપ્રાપ્તિઃ, તત આશ્ચર્યં દૃષ્ટ્વા યમેન જ્ઞાનેક્ષણેન સમવલોક્ય મત્તીર્થસ્નાનક-રણેન તત્રૈવાસ્ય મૃતિપ્રાપ્તેર્નાયં નરકલોકદુઃખભાગિતિ મનસિ વિચાર્ય તસ્ય નર-કતો મોચનમ્, તતસ્તસ્ય ચિત્રાંગદસ્યાપ્સરોગણવેષ્ટિતવિમાનેન સ્વર્ગે ગમનમ્, યમતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્. .. ... ...... ... ૨૪૯

૧૯ વારાહતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્-. .. ... .. ... .. ૨૪૯

૨૦ દક્ષેણ ચન્દ્રં પ્રતિ સ્વકન્યાસુ વિષમત્વેન વર્તનદર્શનાદ્યક્ષ્મજનકશાપપ્રદાનમ્, તત-શ્ચન્દ્રેણ તપસ્તપનમ્, તેન તપસા તસ્ય યક્ષ્મરોગનિવૃત્તિઃ, ચન્દ્રેણ ચન્દ્રપ્રભાસેતિ નામ્ના લિંગસ્થાપનમ્, ચન્દ્રપ્રભાસતીર્થલિંગમાહાત્મ્યવર્ણનમ્.... ૨૫૦

૨૧ પિણ્ડોદકતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્
૨૨ કલિંગનામકદાનવેન જિતૈર્દેવૈર્દેવ્યારાધનાં કૃત્વા દેવીકૃપયા સ્વર્ગપ્રાપણમ્, કલિંગદેહોપરિ પર્વતશૃંગ નિધાય તચ્છિખરે દેવ્યા સ્વાવસ્થાનકરણમ્, દેવૈઃ શ્રીમાતા-દેવીસ્તવનકરણમ્, શ્રીમાતામાહાત્મ્યવર્ણનમ્.-. ... .... .. ૨૫૧

૨૩ અથ શુક્લતીર્થમાહાત્મ્યમ્, તત્ર રજકેન નીલીમધ્યે પ્રક્ષિપ્તાનાં વસ્ત્રાણાં શુક્લત્વપ્રા-પ્ત્યા તસ્ય તીર્થસ્ય શુક્લતીર્થેતિ નામકરણમ્, શુક્લતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ ... ૨૫૩

૨૪ નિશુંભદૈત્યં હત્વા દેવ્યાસ્તત્રાર્બુદાચલેઽવસ્થાનાત્તસ્યાઃ કાત્યાયનીતિનામ્ના દેવૈઃ સ્થાપ-નમ્, કાત્યાયનીમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ .. ...... ... ૨૫૩

૨૫ પિણ્ડારકતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્. ... ...-......... ૨૫૪

૨૬ કનખલતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્. .. .. ...... ૨૫૪

૨૭ ચક્રતીર્થપ્રભાવવર્ણનમ્ ... ... - .... ... ... ૨૫૪

૨૮ મનુષ્યતીર્થપ્રભાવવર્ણનમ્ ... - -. ..... ... ... - ૨૫૪

૨૯ મૃગયાસક્તેન સુપ્રભનૃપતિના બાલં સ્તનં ધયંતીં મૃગીં પ્રતિ બાણેન વેધકરણમ્, તતો મૃગ્યા રાજ્ઞે રૌદ્રવ્યાઘ્રો ભવિષ્યસિ ઇતિ શાપપ્રદાનમ્, તત્કાલ એવ રાજ્ઞો વ્યાઘ્રત્વપ્રાપ્તિઃ, તત્રૈવારણ્યે ગોકુલતો ભ્રષ્ટાયાઃ કસ્યાશ્ચિત્કપિલાનામ્ન્યા ગોરાગ-મનમ્, વ્યાઘ્રકપિલયોઃ સંવાદવર્ણનમ્, તતઃ કપિલયા વ્યાઘ્રસમીપે શપથં કૃત્વા સ્વસ્થાનં ગોષ્ઠં ગત્વા દુગ્ધં બાલાય પાયયિત્વા વત્સાય વનગતવૃત્તાન્તં શ્રાવયિત્વા વનમેતું વત્સાગ્રહં દૃષ્ટ્વા તતો વત્સસ્ય નિવારણં કૃત્વા સ્વસખીઃ પ્રત્યેત્ય સર્વં કથયિત્વા સખીભિર્વ્યાઘ્રસન્નિધૌ ગન્તું નિવારિતયાપિ તયા સખીવચનમવમન્ય વ્યાઘ્રસમીપે પ્રત્યાગમનમ્, ગોઃ સત્યવક્ત્રીત્વં દૃષ્ટ્વા વિસ્મયોત્ફુલ્લમાનસેનવ્યાઘ્રેણ ગવે જીવદાનમ્, સુપ્રભસ્ય શાપાન્મુક્તિઃ, તસ્યૈવ સ્થાનસ્ય કપિલાતીર્થેતિનામ્ના પ્રસિદ્ધિઃ, કપિલાતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ .. .. - ... ૨૫૫

૩૦ અગ્નિતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્.... ...... -.... ૨૫૭

૩૧ ઇન્દ્રસેનસ્ય શત્રુવિનાશાર્થ ધનહરણાર્થ પરદેશે ગમનમ્, તતો દૂતમુખેનેન્દ્રસેનેનેન્દ્રસેનો મૃત્ ઇતિ તત્પત્ન્યૈ કથનકરણાદિન્દ્રસેનપત્નીવિનાશઃ, ઇન્દ્રસેનસ્ય સ્ત્રીહત્યાવિનાશાર્થં સોમતીર્થાદિપ્રભાસસ્થસર્વતીર્થેષુ ગમનકરણમ્, ઇન્દ્રસેનસ્ય તત્ર ગત્વા પાપહાનેરભાવાદ્રક્તાનુબંધર્તાર્થે સ્નાનકરણેનૈવ પાપમુક્તિવર્ણનમ્, રક્તાનુબન્ધતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્.. ... - ... .... .... ૨૫૮

૩૨ ઉદ્ધર્તનજં લેપં ગૃહીત્વા પાર્વત્યા બાલકનિર્માણકરણમ્, પાર્વત્યા લેપાભાવાચ્છિ-રોહીનો બાલકોઽયમિતિ મત્વા તત્કબંધેન સહ કસ્યચિન્મત્તગજમસ્તકસ્ય સંધાનકરણમ્, તતઃ શિવેન મહાવિનાયકેતિ તસ્ય નામકરણમ્, મહાવૈનાયકીશાન્તિકથનમ્, મહાવિનાયકમાહાત્મ્યવર્ણનમ્. ........ .... ૨૫૯

૩૩ પાર્થેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનમ્... .... ... ........ -. ૨૬૦

૩૪ મહત્ત્વાકાંક્ષયા બ્રહ્મવિષ્ણ્વોઃ પરસ્પરં કલહાયમાનયોર્યુધ્યતોશ્ચ મધ્ય એકસ્યાનાદ્યન્તસ્ય લિંગસ્યોત્પત્તિવર્ણનમ્, તત આકાશવાણ્યા તયોર્યુદ્ધપરાવર્તનં કારયિત્વા ઽયો લિંગાન્તં પશ્યેત્સ મહાન્ ઽ ઇતિ પણકથનમ્, તત્ર બ્રહ્મણા શિવસંનિધૌ મિથ્યા લિંગોર્ધ્વપર્યન્તદર્શનવૃત્તકથનાચ્છિવેન બ્રહ્મણેઽપૂજ્યત્વપ્રાપકશાપદાનમ, તથૈવ બ્રહ્મણો મિથ્યાસાક્ષ્યં દાતું પ્રવૃત્તસ્ય કેતકસ્યાપિ શાપદાનમ્, તતો વિષ્ણવે શંકરેણ વરપ્રદાનમ્, કૃષ્ણતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્..... .... ૨૬૦

૩૫ મામુહ્રદોત્પત્તિવૃત્તાન્તવર્ણનમ્ ......... ૨૬૧

૩૬ મહિષાસુરપીડિતૈર્દેવૈઃ કૃતેનારાધનેન પ્રસન્નયા દેવ્યા મહિષાસુરવધકરણમ્, તત્રૈવ દેવૈશ્ચણ્ડિકાશ્રમેતિનામ્ના સ્થાપનવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, ચણ્ડિકાશ્રમમાહાત્મ્યવર્ણનમ્. ૨૬૩

૩૭ નાગોદ્ભવતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્... ....... .. ..... ૨૬૭

૩૮ શિવગંગાકુણ્ડોત્પત્તિમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ ...... . ૨૬૭

૩૯ શિવલિંગમાહેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનપુરઃસરસક્તુદાનમાહાત્મ્યવર્ણનમ્.... ૨૬૮

૪૦ શંકરેણ કામદહનકરણાદ્રત્યા શોકકરણમ્, તં રતિકૃતં શોકં શ્રુત્વા નભોવાણ્યા કામસ્વાનઙ્ગત્વપૂર્વકસંજીવનવર્ણનમ્, તયા રત્યા સહ કામેન લિંગસ્થાપનમ્ , કામે-શ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનમ્.... .... ....... ૨૭૦

૪૧ માર્કણ્ડજન્માદિકથાનિદર્શનપૂર્વકં માર્કણ્ડેયાશ્રમપદોત્પત્તિવૃત્તાન્તવર્ણનમ્.. ૨૭૦

૪૨ ઉદ્દાલકેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનમ્.... ... .. .. ૨૭૧

૪૩ સિદ્ધેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનમ્.. .... ...... .... . ૨૭૧

૪૪ ગજતીર્થપ્રભાવવર્ણનમ્ ... ... ..... .... ... ૨૭૧

૪૫ શ્રીદેવખાતોત્પત્તિમાહાત્મ્યવર્ણનમ્............. ૨૭૨

૪૬ વ્યાસતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્................ ૨૭૨

૪૭ ગૌતમાશ્રમતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્-... ૨૭૨

૪૮ ઇન્દુમત્યપ્રસ્તુતાખ્યરાજકથાવર્ણનપૂર્વકં કુલસંતારણતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્.... ૨૭૨

૪૯ પરશુરામતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્............ ૨૭૩

૫૦ કોટિતીર્થપ્રભાવવર્ણનમ્................ ૨૭૩

૫૧ ચન્દ્રોદ્ભેદતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્............... ૨૭૩

૫૨ ઈશાનીશિખરમાહાત્મ્યવર્ણનમ્............... ૨૭૪

૫૩ બ્રહ્મપદોત્પત્તિમાહાત્મ્યવર્ણનમ્. ... ... ૨૭૫

૫૪ ત્રિપુષ્કરમાહાત્મ્યવર્ણનમ્.......... .... ૨૭૫

૫૫ રુદ્રહ્રદમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ . ૨૭૫

૫૬ ગુહેશ્વરમાહાક્ત્યવર્ણનમ્ . ૨૭૫

૫૭ અવિયુક્તક્ષેત્રમાહાત્મ્યવર્ણનમ્................. ૨૭૬

૫૮ ઉમામહેશ્વરતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્. ........... .. ૨૭૬

૫૯ મહૌજસતીર્થપ્રભાવવર્ણનમ્ ................ ૨૭૬

૬૦ જંબુતીર્થપ્રભાવવર્ણનમ્.................... ૨૭૬

૬૧ ગઙ્ગાધરતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્. .......... ૨૭૬

૬૨ કટેશ્વરગઙ્ગેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ . ૨૭૬

૬૩ અર્બુદખણ્ડમાહાત્મ્યફલશ્રુતિવર્ણનમ્................. ૨૭૭

ઇતિ પ્રભાસખણ્ડે તૃતીયમર્બુદખણ્ડમ્ । । (૭- ૩) । ।