સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.97

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
તતો ગચ્છેન્મહીપાલ વ્યાસતીર્થમનુત્તમમ્ ।
દુર્લભં મનુજૈઃ પુણ્યમન્તરિક્ષે વ્યવસ્થિતમ્

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ -
કસ્માદ્વૈ વ્યાસતીર્થં તદન્તરિક્ષે વ્યવસ્થિતમ્ ।
એતદાખ્યાહિ સંક્ષેપાત્ત્યજ ગ્રન્થસ્ય વિસ્તરમ્

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
સાધુ સાધુ મહાબાહો ધર્મવાન્સાધુવત્સલ ।
સ્વકર્મનિરતઃ પાર્થ તીર્થયાત્રાકૃતાદરઃ

દુર્લભં સર્વજન્તૂનાં વ્યાસતીર્થં નરેશ્વર ।
પીડિતો વૃદ્ધભાવેન અકલ્પોઽહં નૃપાત્મજ

વિસંજ્ઞો ગતવિત્તસ્તુ સંજાતઃ સ્મૃતિવર્જિતઃ ।
ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરં તીર્થં નાખ્યાતં કસ્યચિન્મયા

કલિસ્તત્રૈવ રાજેન્દ્ર ન વિશેદ્વ્યાસસંશ્રયાત્ ।
અન્તરિક્ષે તુ સંજાતં રેવાયાશ્ચેષ્ટિતેન તુ

વિરિઞ્ચિર્નૈવ શક્નોતિ રેવાયા ગુણકીર્તનમ્ ।
કથં જ્ઞાસ્યામ્યહં તાત રેવામાહાત્મ્યમુત્તમમ્

વ્યાસતીર્થં વિશેષેણ લવમાત્રં બ્રવીમ્યતઃ ।
પ્રત્યક્ષઃ પ્રત્યયો યત્ર દૃશ્યતેઽદ્ય કલૌ યુગે

વિહઙ્ગો ગચ્છતે નૈવ ભિત્ત્વા શૂલં સુદારુણમ્ ।
તસ્યોત્પત્તિં સમાસેન કથયામિ નૃપાત્મજ

આસીત્પૂર્વં મહીપાલ મુનિર્માન્યઃ પરાશરઃ ।
તેનાત્યુગ્રં તપશ્ચીર્ણં ગઙ્ગામ્ભસિ મહાફલમ્

પ્રાણાયામેન સંતસ્થૌ પ્રવિષ્ટો જાહ્નવીજલે ।
પૂર્ણે દ્વાદશમે વર્ષે નિષ્ક્રાન્તો જલમધ્યતઃ

ભિક્ષાર્થી સંચરેદ્ગ્રામં નાવા યત્રૈવ તિષ્ઠતિ ।
તત્ર તેન પરા દૃષ્ટા બાલા ચૈવ મનોહરા

તાં દૃષ્ટ્વા સ ચ કામાર્ત ઉવાચ મધુરં તદા ।
માં નયસ્વ પરં પારં કાસિ ત્વં મૃગલોચને

નાવારૂઢે નદીતીરે મમ ચિત્તપ્રમાથિનિ ।
એવમુક્તા તુ સા તેન પ્રણમ્ય ઋષિપુંગવમ્

કથયામાસ ચાત્માનં દૃષ્ટ્વા તં કામમોહિતમ્ ।
કૈવર્તાનાં ગૃહે દાસી કન્યાહં દ્વિજસત્તમ

નાવાસંરક્ષણાર્થાય આદિષ્ટા સ્વામિના વિભો ।
મયા વિજ્ઞાપિતં વૃત્તમશેષં જ્ઞાતુમર્હસિ

એવમુક્તસ્તયા સોઽથ ક્ષણં ધ્યાત્વાબ્રવીદિદમ્

પરાશર ઉવાચ -
અહં જ્ઞાનબલાદ્ભદ્રે તવ જાનામિ સમ્ભવમ્ ।
કૈવર્તપુત્રિકા ન ત્વં રાજકન્યાસિ સુન્દરિ

કન્યોવાચ -
કઃ પિતા કથ્યતાં બ્રહ્મન્કસ્યા વા હ્યુદરોદ્ભવા ।
કસ્મિન્વંશે પ્રસૂતાહં કૈવર્તતનયા કથમ્

પરાશર ઉવાચ -
કથયામિ સમસ્તં યત્ત્વયા પૃષ્ટમશેષતઃ ।
વસુર્નામેતિ ભૂપાલઃ સોમવંશવિભૂષણઃ

જમ્બૂદ્વીપાધિપો ભદ્રે શત્રૂણાં ભયવર્ધનઃ ।
શતાનિ સપ્ત ભાર્યાણાં પુત્રાણાં ચ દશૈવ તુ

ધર્મેણ પાલયેલ્લોકાનીશવત્પૂજ્યતે સદા ।
મ્લેચ્છાસ્તસ્યાવિધેયાશ્ચ ક્ષીરદ્વીપનિવાસિનઃ

તેષામુત્સાદનાર્થાય યયાવુલ્લઙ્ઘ્ય સાગરમ્ ।
સંયુક્તઃ પુત્રભૃત્યૈશ્ચ પૌરુષે મહતિ સ્થિતૈઃ

સમરં તૈઃ સમારબ્ધં મ્લેચ્છૈશ્ચ વસુના સહ ।
જિતા મ્લેચ્છાઃ સમસ્તાસ્તે વસુના મૃગલોચને

કરદાસ્તે કૃતાસ્તેન સપુત્રબલવાહનાઃ ।
પ્રધાના તસ્ય સા રાજ્ઞી તવ માતા મૃગેક્ષણે

પ્રવાસસ્થે મહીપાલે સંજાતા સા રજસ્વલા ।
નારીણાં તુ સદાકાલં મન્મથો હ્યધિકો ભવેત્

વિશેષેણ ઋતોઃ કાલે ભિદ્યન્તે કામસાયકૈઃ ।
મન્મથેન તુ સંતપ્તાચિન્તયત્સા શુભેક્ષણા

દૂતં વૈ પ્રેષયામ્યદ્ય વસુરાજ્ઞઃ સમીપતઃ ।
આહૂતઃ સત્વરં દૂત ગચ્છ ત્વં નૃપસન્નિધૌ

દૂત ઉવાચ -
પરતીરં ગતો દેવિ વસુરાજારિશાસનઃ ।
તત્ર ગન્તુમશક્યેત જલયાનૈર્વિના શુભે

તાનિ યાનાનિ સર્વાણિ ગૃહીતાનિ પરે તટે ।
દૂતવાક્યેન સા રાજ્ઞી વિષણ્ણા કામપીડિતા

તત્સખી તામુવાચાથ કસ્માત્ત્વં પરિતપ્યસે ।
સ્વલેખઃ પ્રેષ્યતાં દેવિ શુકહસ્તે યથાર્થતઃ

સમુદ્રં લઙ્ઘયિત્વા તુ શકુન્તા યાન્તિ સુન્દરિ ।
સખિવાક્યેન સા રાજ્ઞી સ્વસ્થા જાતા નરાધિપ

વ્યાહૃતો લેખકસ્તત્ર લિખ લેખં મમાજ્ઞયા ।
ત્વદ્ધીના સત્યભામાદ્ય વસો રાજન્ન જીવતિ

ઋતુકાલોઽદ્ય સંજાતો લિખ લેખં તુ લેખકં ।
લિખિતે ભૂર્જપત્રે તુ લેખે વૈ લેખકેન તુ

શુકઃ પઞ્જરમધ્યસ્થ આનીતોદ્ધૈવ સન્નિધૌ

સત્યભામોવાચ -
નીત્વા લેખં ગચ્છ શીઘ્રં વસુરાજ્ઞઃ સમીપતઃ ।
શકુનિઃ પ્રણતો ભૂત્વા ગૃહીત્વા લેખમુત્તમમ્

ઉત્પત્ય સહસા રાજઞ્જગામાકાશમણ્ડલમ્ ।
તતઃ પક્ષી ગતઃ શીઘ્રં વસુરાજસમીપતઃ

ક્ષિપ્તે લેખે શુકેનૈવ સત્યભામાવિસર્જિતે ।
વસુરાજ્ઞા તતો લેખો ગૃહ્ય હસ્તેઽવધારિતઃ

લેખાર્થં ચિન્તયિત્વા તુ ગૃહ્ય વીર્યં નરેશ્વરઃ ।
અમોઘં પુટિકાં કૃત્વા પ્રતિલેખેન મિશ્રિતમ્

શુકસ્ય સોઽપયામાસ ગચ્છ રાજ્ઞીસમીપતઃ ।
પ્રણમ્ય વસુરાજાનં બીજં ગૃહ્યોત્પપાત હ

સમુદ્રોપરિ સમ્પ્રાપ્તઃ શુકઃ શ્યેનેન વીક્ષિતઃ ।
સામિષં તં શુકં જ્ઞાત્વા શ્યેનસ્તમભ્યધાવત

હતશ્ચઞ્ચુપ્રહારેણ શુકઃ શ્યેનેન ભારત ।
મૂર્ચ્છયા તસ્ય તદ્બીજં પતિતં સાગરામ્ભસિ

મત્સ્યેન ગિલિતં તચ્ચ બીજં વસુમહીપતેઃ ।
કન્યા મત્સ્યોદરે જાતા તેન બીજેન સુન્દરિ

પ્રાપ્તોઽસૌ લુબ્ધકૈર્મત્સ્ય આનીતઃ સ્વગૃહં તતઃ ।
યાવદ્વિદારિતો મત્સ્યસ્તાવદ્દૃષ્ટા ત્વમુત્તમે

શશિમણ્ડલસઙ્કાશા સૂર્યતેજઃસમપ્રભા ।
દૃષ્ટ્વા ત્વાં હર્ષિતાઃ સર્વે કૈવર્તા જાહ્નવીતટે

હર્ષિતાસ્તે ગતાઃ સર્વે પ્રધાનસ્ય ચ મન્દિરમ્ ।
સ્ત્રીરત્નં કથયામાસુર્ગૃહાણ ત્વં મહાપ્રભમ્

ગૃહીતા તેન તન્વઙ્ગી હ્યપુત્રેણ મૃગેક્ષણા ।
ભાર્યાં સ્વામાહ તન્વઙ્ગિ પાલયસ્વ મૃગેક્ષણે

તતઃ સા ચિન્તયામાસ પરાશરવચસ્તદા ।
એવમુક્ત્વા તુ સા તેન દત્તાત્માનં નરેશ્વર

ઉવાચ સાધુ મે બ્રહ્મન્મત્સ્યગન્ધોઽનુ વર્તતે ।
તતસ્તેન તુ સા બાલા દિવ્યગન્ધાધિવાસિતા

કૃતા યોગબલેનૈવ જ્વાલયિત્વા વિભાવસુમ્ ।
કૃત્વા પ્રદક્ષિણં વહ્નિમૂઢા તેન રસાત્તદા

જલયાનસ્ય મધ્યે તુ કામસ્થાનાન્યસંસ્પૃશત્ ।
જ્ઞાત્વા કામોત્સુકં વિપ્રં ભીતા સા ધર્મનન્દન

હસન્તી તમુવાચાથ દેવ ત્વં લોકસન્નિધૌ ।
ન લજ્જસે કથં ધીમન્કુર્વાણઃ પામરોચિતમ્

તતસ્તેન ક્ષણં ધ્યાત્વા સંસ્મૃતા હૃદિ તામસી ।
આગતા તામસી માયા યયા વ્યાપ્તં ચરાચરમ્

તતઃ સા વિસ્મિતા તેન કર્મણૈવ તુ રઞ્જિતા ।
બ્રહ્મચર્યાભિતપ્તેન સ્ત્રીસૌખ્યં ક્રીડિતં તદા

તતઃ સા તત્ક્ષણાદેવ ગર્ભભારેણ પીડિતા ।
પ્રસૂતા બાલકં તત્ર જટિલં દણ્ડધારિણમ્

કમણ્ડલુધરં શાન્તં મેખલાકટિભૂષિતમ્ ।
ઉત્તરીયકૃતસ્કન્ધં વિષ્ણુમાયાવિવર્જિતમ્

તતોઽપિ શઙ્કિતા પાર્થ દૃષ્ટ્વા તં કલબાલકમ્ ।
વેપમાના તતો બાલા જગામ શરણં મુનેઃ

રક્ષ રક્ષ મુનિશ્રેષ્ઠ પરાશર મહામતે ।
જાતં મેઽત્યદ્ભુતં પુત્રં કૌપીનવરમેખલમ્ ।
દણ્ડહસ્તં જટાયુક્તમુત્તરીયવિભૂષિતમ્

પરાશર ઉવાચ -
મા ભૈષીઃ સ્વસુતે જાતે કુમારી ત્વં ભવિષ્યસિ ।
નામ્ના યોજનગન્ધેતિ દ્વિતીયં સત્યવત્યપિ

શંતનુર્નામ રાજા યઃ સ તે ભર્તા ભવિષ્યતિ ।
પ્રથમા મહિષી તસ્ય સોમવંશવિભૂષણા

ગચ્છ ત્વં સ્વાશ્રયં શુભ્રે પૂર્વરૂપેણ સંસ્થિતા ।
મા વિષાદં કુરુષ્વાત્ર દૃષ્ટં જ્ઞાનસ્ય મે બલમ્

ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયૌ વિપ્રઃ સા બાલા પુત્રમાશ્રિતા ।
નત્વોચે માતરં ભક્ત્યા સાષ્ટાઙ્ગં વિનયાનતઃ

ક્ષમ્યતાં માતરુક્તં મે પ્રસાદઃ ક્રિયતામપિ ।
ઈશ્વરારાધને યત્નં કરિષ્યામ્યહમમ્બિકે

તતઃ સા પુત્રવાક્યેન વિષણ્ણા વાક્યમબ્રવીત્

યોજનગન્ધોવાચ -
મા ત્યક્ત્વા ગચ્છ વત્સાદ્ય માતરં મામનાગસમ્ ।
ત્વદ્વિયોગેન મે પુત્ર પઞ્ચત્વં ભાવ્યસંશયમ્

નાસ્તિ પુત્રસમઃ સ્નેહો નાસ્તિ ભ્રાતૃસમં કુલમ્ ।
નાસ્તિ સત્યપરો ધર્મો નાનૃતાત્પાતકં પરમ્

બાલભાવે મયા જાત આધારઃ કિલ જાયસે ।
ન મે ભર્તા ન મે પુત્રઃ પશ્ય કર્મવિડમ્બનમ્

વ્યાસ ઉવાચ -
મા વિષાદં કુરુષ્વાન્તઃ સત્યમેતન્મયોરિતમ્ ।
આપત્કાલેઽસ્મિ તે દેવિ સ્મર્તવ્યઃ કાર્યસિદ્ધયે

આપદસ્તારયિષ્યામિ ક્ષમ્યતાં મે દુરુત્તરમ્ ।
ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયૌ વ્યાસઃ કન્યા સાપિ ગતા ગૃહમ્

પરાશરસુતસ્તત્ર વિષષ્ણો વનમધ્યતઃ ।
ત્રેતાયુગાવસાને તુ દ્વાપરાદૌ નરેશ્વર

વ્યાસાર્થં ચિન્તયામાસુર્દેવાઃ શક્રપુરોગમાઃ ।
આખ્યાતો નારદેનૈવ પુત્રઃ પરાશરસ્ય સઃ

કૈવર્તપુત્રિકાજાતો જ્ઞાની જહ્નુસુતાતટે ।
તતો નારદવાક્યેન આગતાઃ સુરસત્તમાઃ

રામઃ પિતામહઃ શક્રો મુનિસઙ્ઘૈઃ સમાવૃતાઃ ।
આસ્યાદિકં પૃથગ્દત્ત્વા સાધુ સાધ્વિત્યુદીરયન્

પિતામહેન વૈ બાલો ગર્ભાધાનાદિસંસ્કૃતઃ ।
દ્વીપાયનો દ્વીપજન્મા પારાશર્યઃ પરાશરાત્

કૃષ્ણાંશાત્કૃષ્ણનામાયં વ્યાસો વેદાન્વ્યસિષ્યતિ ।
વિરઞ્ચિનાભિષિક્તોઽસૌ મુનિસઙ્ઘૈઃ પુનઃપુનઃ

વ્યાસસ્ત્વં સર્વલોકેષુ ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયુઃ સુરાઃ ।
તીર્થયાત્રા સમારબ્ધા કૃષ્ણદ્વૈપાયનેન તુ

ગઙ્ગાવગાહિતા તેન કેદારશ્ચ સપુષ્કરઃ ।
ગયા ચ નૈમિષં તીર્થં કુરુક્ષેત્રં સરસ્વતી

ઉજ્જયિન્યાં મહાકાલં સોમનાથં પ્રભાસકે ।
પૃથિવ્યાં સાગરાન્તાયાં સ્નાત્વા યાતો મહામુનિઃ

અમૃતાં નર્મદાં પ્રાપ્તો રુદ્રદેહોદ્ભવાં શુભામ્ ।
સાહ્લાદો નર્મદાં દૃષ્ટ્વા ચિત્તવિશ્રાન્તિમાપ ચ

તપશ્ચચાર વિપુલં નર્મદાતટમાશ્રિતઃ ।
ગ્રીષ્મે પઞ્ચાગ્નિમધ્યસ્થો વર્ષાસુ સ્થણ્ડિલેશયઃ

સાર્દ્રવાસાશ્ચ હેમન્તે તિષ્ઠન્દધ્યૌ મહેશ્વરમ્ ।
સ્વાન્તર્હૃત્કમલે સ્થાપ્ય ધ્યાયતે પરમેશ્વરમ્

સૃષ્ટિસંહારકર્તારમછેદ્યં વરદં શુભમ્ ।
નિત્યં સિદ્ધેશ્વરં લિઙ્ગં પૂજયેદ્ધ્યાનતત્પરઃ

અર્ચનાત્સિદ્ધલિઙ્ગસ્ય ધ્યાનયોગપ્રભાવતઃ ।
પ્રત્યક્ષઃ શઙ્કરો જાતઃ કૃષ્ણદ્વૈપાયનસ્ય સઃ

ઈશ્વર ઉવાચ -
તોષિતોઽહં ત્વયા વત્સ વરં વરય શોભનમ્

વ્યાસ ઉવાચ -
યદિ તુષ્ટોઽસિ મે દેવ યદિ દેયો વરો મમ ।
પ્રત્યક્ષો નર્મદાતીરે સ્વયમેવ ભવિષ્યસિ ।
અતીતાનાગતજ્ઞોઽહં ત્વત્પ્રસાદાદુમાપતે

ઈશ્વર ઉવાચ -
એવં ભવતુ તે પુત્ર મત્પ્રસાદાદસંશયમ્ ।
ત્વયિ ભક્તિગૃહીતોઽહં પ્રત્યક્ષો નર્મદાતટે

સહસ્રાંશાર્ધભાવેન પ્રત્યક્ષોઽહં ત્વદાશ્રમે ।
ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયૌ દેવઃ કૈલાસં નગમુત્તમમ્

પત્નીસંગ્રહણં જાતં કૃષ્ણદ્વૈપાયનસ્ય તુ ।
શાસ્ત્રોક્તેન વિધાનેન પત્ની પાલયતસ્તથા

પુત્રો જાતો હ્યપુત્રસ્ય પરાશરસુતસ્ય ચ ।
દેવૈર્વર્ધાપિતઃ સર્વૈરિઞ્ચેન્દ્રપુરોગમૈઃ

પુત્રજન્મન્યથાજગ્મુર્વશિષ્ઠાદ્યા મુનીશ્વરાઃ ।
તીર્થયાત્રાપ્રસઙ્ગેન પરાશરપુરોગમાઃ

મન્વત્રિવિષ્ણુહારીતયાજ્ઞવલ્ક્યોશનોઽઙ્ગિરાઃ ।
યમાપસ્તમ્બસંવર્તાઃ કાત્યાયનબૃહસ્પતી

એવમાદિસહસ્રાણિ લક્ષકોટિશતાનિ ચ ।
સશિષ્યાશ્ચ મહાભાગા નર્મદાતટમાશ્રિતાઃ

વ્યાસાશ્રમે શુભે રમ્યે સંતુષ્ટા આયયુર્નૃપ ।
દૃષ્ટ્વા તાન્સોઽપિ વિપ્રેન્દ્રાનભ્યુત્થાનકૃતોદ્યમઃ

પિતુઃ પૂર્વં પ્રણમ્યાદૌ સર્વેષાં ચ યથાવિધિ ।
આસનાનિ દદૌ ભક્ત્યા પાદ્યમર્ઘં ન્યવેદયત્

કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા વાક્યમેતદુવાચ હ ।
ઉદ્ધૃતોઽહં ન સન્દેહો યુષ્મત્સમ્ભાષણાર્ચનાત્

આરણ્યાનિ ચ શાકાનિ ફલાન્યારણ્યજાનિ ચ ।
તાનિ દાસ્યામિ યુષ્માકં સર્વેષાં પ્રીતિપૂર્વકમ્

ન્યમન્ત્રયત તાન્સર્વાન્પ્રત્યેકં પ્રણિપત્ય ચ ।
તતસ્તે પ્રણતં દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણદ્વૈપાયનં મુનિમ્

વર્ધયિત્વા જયાશીર્ભિરવલોક્ય પરસ્પરમ્ ।
પરાશરઃ સમસ્તૈશ્ચ વીક્ષિતો મુનિપુંગવૈઃ

ઉત્તરં દીયતાં તાત કૃષ્ણદ્વૈપાયનસ્ય ચ ।
એવમુક્તસ્તુ તૈઃ સર્વૈર્ભગવાન્સ પરાશરઃ ।
પ્રોવાચ સ્વાત્મજં વ્યાસમૃષીણાં યચ્ચિકીર્ષિતમ્

શ્રીપરાશર ઉવાચ -
નેચ્છન્તિ દક્ષિણે કૂલે વ્રતભઙ્ગભયાદથ ।
ભોજનં ભોક્તુકામાસ્તે શ્રાદ્ધે ચૈવ વિશેષતઃ

વ્યાસ ઉવાચ -
કરોમિ ભવતામુક્તમત્રૈવ સ્થીયતાં ક્ષણમ્ ।
યાવત્પ્રસાદ્ય સરિતં કરોમિ વિધિમુત્તમમ્

એવમુક્ત્વા શુચિર્ભૂત્વા નર્મદાતટમાસ્થિતઃ ।
સ્તોત્રં જગાદ સહસા તન્નિબોધ નરેશ્વર

જય ભગવતિ દેવિ નમો વરદે જય પાપવિનાશિની બહુફલદે ।
જય શુમ્ભનિશુમ્ભકપાલધરે પ્રણમામિ તુ દેવનરાર્તિહરે

જય ચન્દ્રદિવાકરનેત્રધરે જય પાવકભૂષિતવક્ત્રવરે ।
જય ભૈરવદેહનિલીનપરે જય અન્ધકરક્તવિશોષકરે

જય મહિષવિમર્દિનિ શૂલકરે જય લોકસમસ્તકપાપહરે ।
જય દેવિ પિતામહરામનતે જય ભાસ્કરશક્રશિરોઽવનતે

જય ષણ્મુખસાયુધ ઈશનુતે જય સાગરગામિનિ શમ્ભુનુતે ।
જય દુઃખદરિદ્રવિનાશકરે જય પુત્રકલત્રવિવૃદ્ધિકરે

જય દેવિ સમસ્તશરીરધરે જય નાકવિદર્શિનિ દુઃખહરે ।
જય વ્યાધિવિનાશિનિ મોક્ષકરે જય વાઞ્છિતદાયિનિ સિદ્ધવરે

એતદ્વ્યાસકૃતં સ્તોત્રં યઃ પઠેચ્છિવસન્નિધૌ ।
ગૃહે વા શુદ્ધભાવેન કામક્રોધવિવર્જિતઃ

તસ્ય વ્યાસો ભવેત્પ્રીતઃ પ્રીતશ્ચ વૃષવાહનઃ ।
પ્રીતા સ્યાન્નર્મદા દેવી સર્વપાપક્ષયંકરી

ન તે યાન્તિ યમાલોકં યૈઃ સ્તુતા ભુવિ નર્મદા ।
પિતામહોઽપિ મુહ્યેત દેવિ ત્વદ્ગુણકીર્તનાત્

વાક્પતિર્નૈવ તે વક્તું સ્વરૂપં વેદ નર્મદે ।
કથં ગુણાનહં દેવિ ત્વદીયાઞ્જ્ઞાતુમુત્સહે

ઇતિ જ્ઞાત્વા શુચિં ભાવં વાઙ્મનઃકાયકર્મભિઃ ।
પ્રસન્ના નર્મદાદેવી તતો વચનમબ્રવીત્

સત્યવાદેન તુષ્ટાહં ભોભો વ્યાસ મહામુને ।
યદીચ્છસિ વરં કિંચિત્તં તે સર્વં દદામ્યહમ્

વ્યાસ ઉવાચ -
યદિ તુષ્ટાસિ મે દેવિ યદિ દેયો વરો મમ ।
આતિથ્યમુત્તરે કૂલે ઋષીણાં દાતુમર્હસિ

નર્મદોવાચ -
અયુક્તં યાચિતં વ્યાસ વિમાર્ગે યત્પ્રવર્તનમ્ ।
ઇન્દ્રચન્દ્રયમૈઃ શક્યમુન્માર્ગે ન પ્રવર્તિતુમ્

યાચસ્વાન્યં વરં પુત્ર યત્કિંચિદ્ભુવિ દુર્લભમ્ ।
એતચ્છ્રુત્વા વચો દેવ્યા વ્યાસો મૂર્ચ્છાં યતસ્તદા

વૃથા ક્લેશોઽદ્ય મે જાત ઇતિ મત્વા પપાત હ ।
ધરણી ચલિતા સર્વા સશૈલવનકાનના

મૂર્ચ્છાપન્નં તતો વ્યાસં દૃષ્ટ્વા દેવાઃ સવાસવાઃ ।
હાહાકારમુખાઃ સર્વે તત્રાજગ્મુઃ સહસ્રશઃ

વ્યાસમુત્થાપયામાસુર્વેદવ્યસનતત્પરમ્ ।
બ્રાહ્મણાર્થે ચ સંક્લિષ્ટો નાત્મહેતોઃ સરિદ્વરે

ગવાર્થે બ્રાહ્મણાર્થે ચ સદ્યઃ પ્રાણાન્પરિત્યજેત્ ।
એવં સા નર્મદા પ્રોક્તા બ્રહ્માદ્યૈઃ સુરસત્તમૈઃ

સુશીતલૈસ્તં બહુભિશ્ચ વાતૈર્રેવાભ્યષિઞ્ચત્સ્વજલેન ભીતા ।
સચેતનઃ સત્યવતીસુતોઽપિ પ્રણમ્ય દેવાન્સરિતં જગાદ

વ્યાસ ઉવાચ -
તીર્થૈઃ સમસ્તૈઃ કિલ સેવનાય ફલં પ્રદિષ્ટં મમ મન્દભાગ્યાત્ ।
યદ્દેવિ પુણ્યા વિફલા મમાશા આરણ્યપુષ્પાણિ યથા જનાનામ્

નર્મદોવાચ -
યતો યતો માં હિ મહાનુભાવ નિનીષતે ચિત્તમિલાતલેઽત્ર ।
વિન્ધ્યેન સાર્દ્ધં તવ માર્ગમદ્ય યાસ્યામ્યહં દણ્ડધરસ્ય પૃષ્ઠે

એવમુક્તો મહાતેજા વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ ।
દક્ષિણે ચાલયામાસ સ્વાશ્રમસ્ય સરિદ્વરામ્

દણ્ડહસ્તો મહાતેજા હુઙ્કારમકરોન્મુનિઃ ।
વ્યાસહુઙ્કારભીતા સા ચલિતા રુદ્રનન્દિની

દણ્ડેન દર્શયન્માર્ગં દેવી તત્ર પ્રવર્તિતા ।
વ્યાસમાર્ગં ગતા દેવી દૃષ્ટા શક્રપુરોગમૈઃ

પુષ્પવૃષ્ટિં તતો દેવા વ્યમુઞ્ચન્ સહ કિંકરૈઃ ।
કિં કુર્મો બ્રૂહિ મે પુત્ર કર્મણા તે સ્મ રઞ્જિતાઃ

વ્યાસ ઉવાચ -
તપશ્ચ વિપુલં કૃત્વા દાનં દત્ત્વા મહાફલમ્ ।
એતદેવ નરૈઃ કાર્યં સાધૂનાં યત્સુખાવહમ્

યદિ તુષ્ટા મહાભાગા અનુગ્રાહ્યો હ્યહં યદિ ।
તસ્માન્મમાશ્રમે સર્વૈઃ સ્થીયતાં નાત્ર સંશયઃ

આતિથ્યં શાકપર્ણેન રેવામૃતવિમિશ્રિતમ્ ।
પ્રતિપન્નં સમસ્તૈર્વઃ પરાશરમુખૈર્મમ ।
સ્થાતવ્યં સ્વાશ્રમે સર્વૈર્રેવાયા ઉત્તરે તટે

માર્કણ્ડેય ઉવાચ -
સ્નાનતર્પણનિત્યાનિ કૃતાનિ દ્વિજસત્તમૈઃ ।
વ્યાસકુણ્ડે તતો ગત્વા હોમઃ સર્વૈઃ પ્રકલ્પિતઃ

શ્રીફલૈર્બિલ્વપત્રૈશ્ચ જુહુવુર્જાતવેદસમ્ ।
ગૌતમો ભૃગુર્માણ્ડવ્યો નારદો લોમશસ્તથા

પરાશરસ્તથા શઙ્ખઃ કૌશિકશ્ચ્યવનો મુનિઃ ।
પિપ્પલાદો વસિષ્ઠશ્ચ નાચિકેતો મહાતપાઃ

વિશ્વામિત્રોઽપ્યગસ્ત્યશ્ચ ઉદ્દાલકયમૌ તથા ।
શાણ્ડિલ્યો જૈમિનિઃ કણ્વો યાજ્ઞવલ્ક્યોશનોઽઙ્ગિરાઃ

શાતાતપો દધીચિશ્ચ કપિલો ગાલવસ્તથા ।
જૈગીષવ્યસ્તથા દક્ષો ભરતો મુદ્ગલસ્તથા

વાત્સ્યાયનો મહાતેજાઃ સંવર્તઃ શક્તિરેવ ચ ।
જાતૂકર્ણ્યો ભરદ્વાજો વાલખિલ્યારુણિસ્તથા

એવમાદિસહસ્રાણિ જુહ્વતે જાતવેદસમ્ ।
અક્ષમાલાકરોત્કીર્ણા ધ્યાનયોગપરાયણાઃ

એકચિત્તા દ્વિજાઃ સર્વે ચક્રુર્હોમક્રિયાં તદા ।
તતઃ સમુત્થિતં લિઙ્ગં મોક્ષદં વ્યાધિનાશનમ્

અચ્છેદ્યં પરમં દેવં દૃષ્ટ્વા વ્યાસસ્તુતોષ ચ ।
પુષ્પવૃષ્ટિં દદુર્દેવા આશીર્વાદાન્દ્વિજોત્તમાઃ

સાષ્ટાઙ્ગં પ્રણતો વ્યાસો દેવં દૃષ્ટ્વા ત્રિલોચનમ્ ।
બ્રાહ્મણાન્પૂજયામાસ શાકમૂલફલેન ચ

પિતૃપૂર્વં દ્વિજાઃ સર્વે ભોજિતાઃ પાણ્ડુનન્દન ।
આશીર્વાદાંસ્તતઃ પુણ્યાન્ દત્ત્વા વિપ્રા યયુઃ પુનઃ

તદા પ્રભૃતિ તત્તીર્થં વ્યાસાખ્યં પ્રોચ્યતે બુધૈઃ

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ -
વ્યાસતીર્થસ્ય યત્પુણ્યં તત્સર્વં કથયસ્વ મે ।
સ્નાનદાનવિધાનં ચ યસ્મિન્કાલે મહાફલમ્

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
કથયામિ સમસ્તં તે ભ્રાતૃભિઃ સહ પાણ્ડવ ।
કાર્ત્તિકસ્ય સિતે પક્ષે ચતુર્દશ્યાં જિતેન્દ્રિયઃ

ઉપોષ્ય યો નરો ભક્ત્યા રાત્રૌ કુર્વીત જાગરમ્ ।
સ્નાપયેદીશ્વરં ભક્ત્યા ક્ષૌદ્રક્ષીરેણ સર્પિષા

દધ્ના ચ ખણ્ડયુક્તેન કુશતોયેન વૈ પુનઃ ।
શ્રીખણ્ડેન સુગન્ધેન ગુણ્ઠયેત્પરમેશ્વરમ્

તતઃ સુગન્ધકુસુમૈર્બિલ્વપત્રૈશ્ચ પૂજયેત્ ।
મુચુકુન્દેન કુન્દેન કુશજાતીપ્રસૂનકૈઃ

ઉન્મત્તમુનિપુષ્પૈશ્ચ તથાન્યૈઃ કાલસમ્ભવૈઃ ।
અર્ચયેત્પરયા ભક્ત્યા દ્વીપેશ્વરમનુત્તમમ્

ઇક્ષુગડુકદાનેન તુષ્યતે પરમેશ્વરઃ ।
ગડુકાષ્ટકદાનેન પાતકં યાત્યહોર્જિતમ્

માસર્જિતં ચ નશ્યેત ગડુકાષ્ટશતેન ચ ।
ષાણ્માસિકં સહસ્રેણ દ્વિગુણૈરબ્દિકં તથા

આજન્મજનિતં પાપમયુતેન પ્રણશ્યતિ ।
દ્વિગુણૈર્નશ્યતે વ્યાધિસ્ત્રિગુણૈઃ સ્યાદ્ધનાગમઃ

ષડ્ગુણૈર્જાયતે વાગ્મી સિદ્ધસ્તદ્દ્વિગુણૈસ્તથા ।
રુદ્રત્વં દશલક્ષૈશ્ચ જાયતે નાત્ર સંશયઃ

પૌર્ણમાસ્યાં નૃપશ્રેષ્ઠ સ્નાનં કુર્વીત ભક્તિતઃ ।
મન્ત્રોક્તેન વિધાનેન સર્વપાપક્ષયંકરમ્

વારુણં ચ તથાગ્નેયં બ્રાહ્મયં ચૈવાક્ષયંકરમ્ ।
દેવાન્પિત્ઃન્મનુષ્યાંશ્ચ વિધિવત્તર્પયેદ્બુધઃ

ઋચા ઋગ્વેદજં પુણ્યં સામ્ના સામફલં લભેત્ ।
યજુર્વેદસ્ય યજુષા ગાયત્ર્યા સર્વમાપ્નુયાત્

અક્ષરં ચ જપેન્મન્ત્રં સૌરં વા શિવદૈવતમ્ ।
અથવા વૈષ્ણવં મન્ત્રં દ્વાદશાક્ષરસંજ્ઞિતમ્

પૂજયેદ્બ્રાહ્મણાન્ભક્ત્યા સર્વલક્ષણલક્ષિતાન્ ।
સ્વદારનિરતાન્વિપ્રાન્દમ્ભલોભવિવર્જિતાન્

ભિન્નવૃત્તિકરાન્ પાપાન્ પતિતાઞ્છૂદ્રસેવનાન્ ।
શૂદ્રીગ્રહણસંયુક્તાન્વૃષલી યસ્ય મન્દિરે

પરોક્ષવાદિનો દુષ્ટાન્ગુરુનિન્દાપરાયણાન્ ।
વેદદ્વેષણશીલાંશ્ચ હૈતુકાન્ બકવૃત્તિકાન્

ઈદૃશાન્વર્જયેચ્છ્રાદ્ધે દાને સર્વવ્રતેષુ ચ ।
ગાયત્રીસારમાત્રોઽપિ વરં વિપ્રઃ સુયન્ત્રિતઃ

નાયન્ત્રિતશ્ચતુર્વેદી સર્વાશી સર્વવિક્રયી ।
ઈદૃશાન્પૂજયેદ્વિપ્રાનન્નદાનહિરણ્યતઃ

ઉપાનહૌ ચ વસ્ત્રાણિ શય્યાં છત્રમથાસનમ્ ।
યો દદ્યાદ્બ્રાહ્મણે ભક્ત્યા સોઽપિ સ્વર્ગે મહીયતે

પ્રત્યક્ષા સુરભી તત્ર જલધેનુસ્તથાઘૃતા ।
તિલધેનુઃ પ્રદાતવ્યા મહિષ્યશ્ચ તથૈવ ચ

કૃષ્ણાજિનપ્રદાતા યો દાતા યસ્તિલસર્પિષોઃ ।
કન્યાપુસ્તકયોર્દાતા સોઽક્ષયં લોકમાપ્નુયાત્

ધૂર્વાહૌ ખુરસંયુક્તૌ ધાન્યોપસ્કરસંયુતૌ ।
દાપયેત્સ્વર્ગકામસ્તુ ઇતિ મે સત્યભાષિતમ્

સૂત્રેણ વેષ્ટયેદ્દ્વીપમથવા જગતીં શુભમ્ ।
મન્દિરં પરયા ભક્ત્યા પરમેશમથાપિ વા

પ્રદક્ષિણાં વિધાનેન યઃ કરોત્યત્ર માનવઃ ।
જમ્બૂપ્લાક્ષાહ્વયૌ દ્વીપૌ શાલ્મલિશ્ચાપરો નૃપ

કુશઃ ક્રૌઞ્ચસ્તથા કાશઃ પુષ્કરશ્ચૈવ સપ્તમઃ ।
સપ્તસાગરપર્યન્તા વેષ્ટિતા તેન ભારત

દ્વીપેશ્વરે મહારાજ વૃષોત્સર્ગં ચ કારયેત્ ।
વૃષેણારુણવર્ણેન માહેશં લોકમાપ્નુયાત્

યસ્તુ વૈ પાણ્ડુરો વક્ત્રે લલાટે પાદયોસ્તથા ।
લાઙ્ગૂલે યસ્તુ વૈ શુભ્રઃ સ વૈ નાકસ્ય દર્શકઃ

નીલોઽયમીદૃશઃ પ્રોક્તો યસ્તુ દ્વીપેશ્વરે ત્યજેત્ ।
સ સમાઃ રોમસંખ્યાતા નાકે વસતિ ભારત

સૌરં ચ શાંકરં લોકં વૈરઞ્ચં વૈષ્ણવં ક્રમાત્ ।
ભુનક્તિ સ્વેચ્છયા રાજન્વ્યાસતીર્થપ્રભાવતઃ

સપત્નીકં તતો વિપ્રં પૂજયેત્તત્ર ભક્તિતઃ ।
સિતરક્તાનિ વસ્ત્રાણિ યો દદ્યાદગ્રજન્મને

કૃત્વા પ્રદક્ષિણં યુગ્મં પ્રીયતાં મે જગદ્ગુરુઃ ।
નાસ્તિ વિપ્રસમો બન્ધુરિહ લોકે પરત્ર ચ

યમલોકે મહાઘોરે પતન્તં યોઽભિરક્ષતિ ।
ઇતિહાસપુરાણજ્ઞં વિષ્ણુભક્તં જિતેન્દ્રિયમ્

પૂજયેત્પરયા ભક્ત્યા સામગં વા વિશેષતઃ ।
દ્વીપેશ્વરં ચ યે ભક્ત્યા સંસ્મરન્તિ ગૃહે સ્થિતાઃ

ન તેષાં જાયતે શોકો ન હાનિર્ન ચ દુષ્કૃતમ્ ।
પ્રથમં પૂજયેત્તત્ર લિઙ્ગં સિદ્ધેશ્વરં તતઃ

યત્ર સિદ્ધો મહાભાગો વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ ।
અસ્યૈવ પૂજનાત્સિદ્ધો ધારાસર્પો મહામતિઃ

તત્ર તીર્થે તુ યો રાજન્પ્રાણત્યાગં કરોતિ ચ ।
સૂર્યલોકમસૌ ભિત્ત્વા પ્રયાતિ શિવસન્નિધૌ

સમાઃ સહસ્રાણિ ચ સપ્ત વૈ જલે દશૈકમગ્નૌ પતને ચ ષોડશ ।
મહાહવે ષષ્ટિરશીતિ ગોગ્રહે હ્યનાશકે ભારત ચાક્ષયા ગતિઃ

પિતા પિતામહશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ ।
વાયુભૂતં નિરીક્ષન્તે હ્યાગચ્છન્તં સ્વગોત્રજમ્

અસ્મદ્ગોત્રેઽસ્તિ કઃ પુત્રો યો નો દદ્યાત્તિલોદકમ્ ।
કાર્ત્તિક્યાં ચ વિશેષેણ વેશાખ્યાં વા તથૈવ ચ

સ્વર્ગતિં ચ પ્રયાસ્યામસ્તત્ર તીર્થોપસેવનાત્ ।
એતત્તે કથિતં સર્વં દ્વીપેશ્વરમનુત્તમમ્

યઃ પઠેત્પરયા ભક્ત્યા શૃણુયાત્તદ્ગતો નૃપ ।
સોઽપિ પાપવિનિર્મુક્તો મોદતે શિવમન્દિરે

ઊષરં સર્વતીર્થાનાં નિર્મિતં મુનિપુંગવૈઃ ।
કામપ્રદં નૃપશ્રેષ્ઠ વ્યાસતીર્થં ન સંશયઃ

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે વ્યાસતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ સપ્તનવતિતમોઽધ્યાયઃ ॥