સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.81

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ચતુર્દ્વારસ્થિતં દેવિ શૃણુ લિંગચતુષ્ટયમ્ ॥
યસ્ય દર્શનમાત્રેણ કૃતકૃત્યો નરો ભવેત્

અહં પૃષ્ટસ્ત્વયા દેવિ કૌતુકાચ્ચ વરાનને ॥
અતીવ રમણીયં ચ સ્થલં દર્શય મે પ્રભો

સેવિતં બહુભિઃ સિદ્ધૈઃ પુનરાવૃત્તિકાંક્ષિભિઃ ॥
યદ્ગુહ્યં ચ પવિત્રં ચ પ્રલયેઽપ્યવિનાશિ યત્

અનન્યસદૃશં દિવ્યં યત્તીર્થં યત્તપોવનમ્ ॥
અસંખ્યેયગુણોપેતં ભુક્તિમુક્તિકરં શુભમ્

સુવર્ણશૃંગાઃ પ્રાસાદા હર્મ્યાણિ વિવિધાનિ ચ ॥
ઉદ્યાનાનિ વિચિત્રાણિ માર્ગાશ્ચ વિવિધાઃ શુભાઃ

સમીહિતફલાવાપ્તિર્યત્ર લભ્યા સુખેન વૈ ॥
સિદ્ધચારણગન્ધર્વકિંનરોદ્ગીતનાદિતમ્

પુણ્યલોકો પમસ્થાનં ત્રિવિષ્ટપવિભૂષણમ્ ॥
એવમભ્યર્થિતો દેવિ મંદરે ચારુકન્દરે

મયા પ્રોક્તં પ્રસન્નેન સ્થાનં શૃણુ સનાતનમ્ ॥
મહાકાલવનં રમ્યં સ્વર્ગાત્સુખકરં પરમ્

અનૌપમ્યગુણોપેતં ભુક્તિમુક્તિકરં શુભમ્ ॥
તત્સમઃ કોઽપિ ધન્યોઽન્યો ન દૃષ્ટો ભુવનત્રયે

દેવગન્ધર્વ્વસિદ્ધૈશ્ચ સેવ્યં વૈ મુક્તિકાંક્ષિભિઃ ॥
વિનોદાર્થં મયા સૃષ્ટં ત્વત્પ્રિયાર્થં કુતૂહલાત્

તિલકં સર્વતીર્થાનાં જંબૂદ્વીપે મનોરમે ॥
ઇચ્છાકામફલાવાપ્તિરનાયાસેન લભ્યતે

જરારોગભયૈર્હીનં સર્વવ્યાધિવિવર્જિતમ્ ॥
શક્રાગ્નિયમરક્ષોંબુવાયુસોમેશસેવિતમ્ ॥
સ્વર્ગે પ્રમુદિતા દેવાસ્તેઽપિ કાંક્ષંતિ સર્વદા

અસંખ્યેયફલં ત્વત્ર અક્ષયા ચ ગતિઃ સદા ॥
યૈર્ન સંસેવિતં સ્થાનં વંચિતાસ્તે નરા ભુવિ

ક્ષેત્રસ્ય ચ ગુણાન્વક્તું દેવદાનવમાનવૈઃ ॥
ન શક્યતે પ્રયત્નાચ્ચ સ્વયં યત્ર સ્થિતો હ્યહમ્

યત્કિંચિદશુભં કર્મ કૃતં માનુષકર્મણા ॥
મહાકાલવનં પ્રાપ્ય તત્સર્વં ભસ્મસાદ્ભવેત્

ન સા ગતિઃ કુરુક્ષેત્રે ગંગાદ્વારે ત્રિપુષ્કરે ॥
યા ગતિર્વિહિતા પુંસાં મહાકાલવને સદા

તિર્યગ્યોનિગતા ગત્વા મહાકાલવને સ્થિતાઃ ॥
તત્રૈવ નિધનં પ્રાપ્તાસ્તે યાંતિ પરમાં ગતિમ્

મેરુમંદરમાત્રોપિ રાશિઃ પાપસ્ય કર્મણઃ॥
મહાકાલવનં પ્રાપ્ય સર્વોપિ વ્રજતિ ક્ષયમ્

શ્મશાનમિતિ ચાખ્યાતં મહાકાલવનં પ્રિયે ॥
તત્ર બ્રહ્માદયો દેવા નારાયણપુરોગમાઃ

યોગિનશ્ચ તથા સાંખ્યાઃ સિદ્ધાશ્ચ સનકાદયઃ ॥
ઉપાસતે ચ માં ભક્ત્યા મદ્ભક્ત્યા મત્પરાયણાઃ

યા ગતિર્યોગતપસાં યા ગતિર્યજ્ઞયાજિનામ્ ॥
મહાકાલવને ક્ષેત્રે સા ગતિર્વિહિતા મયા

સંહરામિ ચ તત્રસ્થસ્ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ॥
અતો દેવિ સમાખ્યાતં મહાકાલવનં શુભમ્

એવં બહુવિધાઞ્છુત્વા ગુણાન્બહુવિધાંસ્તથા ॥
દેવિ ત્વં વિસ્મિતા જાતા ગમનાય મનો દધે

ક્ષેત્રસ્યાલોકને ચિત્તં જાતમુત્કંઠિતં તવ ॥
ત્વયા સાર્દ્ધં સમા ગત્ય મહાકાલવને શુભે

પશ્ય દેવિ વિચિત્રાખ્યં યન્મયા કથિતં તવ ॥
અમરેશપુરસ્પર્દ્ધિ વર્દ્ધિતાનંદસુંદરમ્ ॥
વર્ણિતં યન્મયા દેવિ ભુક્તિ મુક્તિકરં પરમ્

ત્વયા પ્રોક્તં વિશાલાક્ષિ દૃષ્ટ્વા ક્ષેત્રમનુત્તમમ્ ॥
અસ્ય સ્થાનસ્ય રક્ષાર્થં ભક્તં ગણચતુષ્ટયમ્ ॥
નિયુજ્યતાં મહાદેવ સંતોષાય મમ પ્રભો

દ્વારાણિ તત્ર ચત્વારિ ક્રિયતાં પરમેશ્વર ॥
ચત્વારઃ કલશાશ્ચૈવ હૈમાઃ કાર્યા દૃઢાઃ શુભાઃ

પૂર્વાદિક્રમયોગેન ચતુર્વર્ગો નિયોજ્યતામ્ ॥
ધર્મશ્ચાર્થશ્ચ કામશ્ચ મોક્ષશ્ચૈવ મહેશ્વર

ત્વદીયં વચનં શ્રુત્વા મયા દેવિ પ્રયત્નતઃ ॥
અસ્ય ક્ષેત્રસ્ય રક્ષાર્થં સ્મૃતં ગણચતુષ્ટ યમ્

ચત્વાર ઈશ્વરાસ્તેઽપિ સ્થાપિતાસ્તદનંતરમ્ ॥
પિંગલેશો ધનાધ્યક્ષસ્તથા કાયાવરોહણઃ

બિલ્વેશ્વરો ગણશ્રેષ્ઠો દુર્દર્શો ગણ નાયકઃ ॥
એતે મયા નિયુક્તા વૈ સમર્થાઃ ક્ષેત્રરક્ષણે

પૂર્વાદિક્રમયોગેન ત્વત્પ્રિયાર્થં વરાનને ॥
નિયુક્તાસ્ત્વન્મતેનૈવ પૂર્વસ્યાં દિશિ પિંગલઃ ॥

દક્ષિણસ્યાં દિશિ તથા પ્રિયે કાયાવરોહણઃ ॥
બિલ્વેશ્વરઃ પ્રતીચ્યાં તુ દુર્દ્દર્શશ્ચોત્તરે તથા

માનવા યે મ્રિયંતેઽત્ર ક્ષેત્રમધ્યે ગણો ત્તમાઃ ॥
તેષાં રક્ષા પરા કાર્યા ભવદ્ભિર્મમ શાસનાત્

કથાં શૃણુ પ્રયત્નેન પિંગલેશ્વરસંભવામ્ ॥
યસ્યાઃ શ્રવણમાત્રેણ કૃતકૃત્યો નરો ભવેત્ ॥ ।

પિંગલા કન્યકા દેવિ કાન્યકુબ્જે બભૂવ હ ॥
સુશીલા ચ સુવેષા ચ સૌંદર્યેણાતિનિર્મિતા

પિતા તસ્યા મહાપ્રાજ્ઞઃ સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વ વિત્ ॥
જ્ઞાનધ્યાનરતશ્ચૈવ સ્વાધ્યાયપરિનિષ્ઠિતઃ

પિંગલોનામ વિપ્રેંદ્રો ભાર્યા તસ્ય પતિવ્રતા ॥
પિંગાક્ષી વિશ્રુતા લોકે સા ચ પંચત્વમા ગતા

તતસ્તેન સ દુઃખેન ગૃહસ્થાશ્રમનિઃસ્પૃહઃ ॥
તપોવનં જગામાથ ગૃહીત્વા તનયાં સ્વકામ્

ઋષિભિઃ સેવિતં પુણ્યં શાકમૂલ ફલાશનૈઃ॥
સ તત્ર મુનિભિઃ સાર્દ્ધં ધ્યાનયોગપરાયણઃ

નિવાસં કૃતવાન્દેવિ પિંગલાયાશ્ચ રક્ષણમ્ ॥
પાલયામાસ ધર્માત્મા પુત્રિકાં હૃદયોપમામ્

તામેવ સતતં સાધ્વી મન્યમાનો મહાતપાઃ ॥
ન પાણિં ગ્રાહયામાસ માતૃહીનેતિ ચિંતયન્

વિરક્તોઽપિ મહાભાગ સંસારા ત્સર્વધર્મ્મવિત્ ॥
પુત્રિકાં પ્રેક્ષયન્સમ્યક્સંન્યાસં નાકરોદ્વશી

અથ સંરક્ષયન્બાલાં માતૃહીનાં તપસ્વિનીમ્ ॥
સંયુક્તઃ કાલધર્મેણ સ વિપ્રઃ સ્વર્જગામ હ

તતઃ સા ર્પિગલા દીના હીના પિત્રા સુદુઃખિતા॥
વિલલાપાતુરા દેવિ પતિતા શોકસાગરે

પિંગલોવાચ ॥ ॥
અદ્ય મે ચ પિતા દૈવાત્કાલધર્મમુપેયિવાન્ ॥
માં ત્યક્ત્વા ગતવાનેકો દયાલુર્નિઃસ્પૃહો યથા

સ સમઃ સર્વભૂતેષુ મમાત્યંતં હિતે રતઃ ॥
મામેકાં સંપરિત્યજ્ય પરલોકમિતો ગતઃ

સાઽહં પરમદુઃખાર્તા પિતૃશોકેન વિહ્વલા ॥
શરીરં ધારયામીદં કૃપણં વ્યર્થજીવિતમ્

બ્રહ્મજ્ઞોપિ હિ તાતો મે શાંતો દાંતો જિતેંદ્રિયઃ ॥
મામેવ પાલયામાસ માતૃહીનેતિ ચિંતયન્

યેન સંરક્ષિતા બાલ્યે યેનાસ્મિ પરિવર્ધિતા ॥
તેન પિત્રા વિયુક્તાહં ન જીવિષ્યે કદાચન

નદ્યાં વા નિપતિષ્યામિ સમિદ્ધે વા હુતાશને ॥
પર્વતાદ્વા પતિષ્યામિ પિતૃહીના નિરાશ્રયા

ઇતિ શોકાતુરા બાલા વિલપંતી પુનઃપુનઃ ॥
બોધ્યમાના મહાભાગૈઃ સદારૈરૃષિસત્તમૈઃ

કન્યકાભી રુદંતીભિર્વયસ્યાભિઃ સમંતતઃ॥
આલિંગ્યાલિંગ્ય બહુશઃ પીડ્યમાના સુદુઃખિતા ॥
આગત્ય કરુણાવિષ્ટો ધર્મઃ પરહિતે રતઃ

સ્થવિરો બ્રાહ્મણો ભૂત્વા પ્રોવાચેદં વચસ્તદા ॥
અલં બાલે વિશાલાક્ષિ રોદનૈરતિદારુણૈઃ ॥
ન ભૂયઃ પ્રાપ્યતે તાતસ્તસ્માન્નાર્હસિ શોચિતુમ્

અનિત્યં યૌવનં રૂપં જીવિતં દ્રવ્યસંચયઃ ॥
પ્રિયૈઃ સહ ચ સંવાસસ્તન્ન શોચન્તિ પંડિતાઃ

ત્વયા વૈ તત્કૃતં કર્મ પૂર્વજન્મનિ શોભને ॥
યેન પિત્રા વિયોગઃ સ્યાદરણ્યે મુનિસેવિતે

ત્વાં વિહાય ગતઃ ક્વાપિ પશ્ય બાલે વિધેર્બલમ્ ॥
ઇદં કૃતમિદં કાર્યમિદમન્યત્કૃતાકૃતમ્

એવમીહા સમાસક્તં મૃત્યુઃ પ્રકુરુતે વશે ॥
તસ્માદ્દુઃખં સમુત્સૃજ્ય શ્રોતુમર્હસિ શોભને

પિતૃભ્યાં ચ વિયોગશ્ચ યેનાભૂત્તવ કર્મણા ॥
પુરા ત્વં સુન્દરી નામ વેશ્યારૂપેણ સુન્દરી

નૃત્યગેયાદિ નિપુણા વીણાવેણુવિચક્ષણા॥
આદિશ્ચ પણ્યનારીણાં ભૂષણાચ્છાદનાદિભિઃ

તાં દૃષ્ટ્વા રૂપસંપન્નાં સુવેષાં સુવિભૂષિતામ્ ॥
બ્રાહ્મણો ગુણવાન્ક શ્ચિદ્બભૂવ મદનાતુરઃ

તં વિદિત્વા તથાભૂતં બ્રાહ્મણં મદનાતુરમ્ ॥
સમાશ્ચતસ્રસ્તેન ત્વં રમિતા કામિના તતઃ

સોઽથ પાપરતિર્મૂઢો બ્રાહ્મણો વિષયાત્મકઃ ॥
હતઃ શૂદ્રેણ કેનાપિ કામિના તવ વેશ્મનિ

વિહાય ભાર્યામપ્રૌઢાં શુભાં દ્વાદશવાર્ષિકીમ્ ॥
પ્રયાતો નરકં ઘોરં શૂદ્રાસંપર્કદૂષિતઃ

તતસ્તસ્ય પિતા વિદ્વાન્માતાતીવ ચ દુઃખિતા ॥
આર્ત્તા પુત્રવિયોગેન શાપો દત્તો ભયાવહઃ

॥ માતોવાચ ॥ ॥
ઔષધાદિ પ્રયુક્તં ચ વશીકર્તું મમાત્મજમ્ ॥
યદસ્માકં વિયોગાય વંચિતો દુષ્ટચારિણિ

યસ્માચ્ચ મમ પુત્રેણ સા વિયોગમકારયત્ ॥
તેન જન્માંતરે દીના પતિહીના ભવત્વસૌ

॥ પિતોવાચ ॥ ॥
બાલ્યે વયસિ વર્ત્તંતી માતૃહીના સુદુઃખિતા ॥
બહિષ્કૃતા વિવાહેન પિતૃહીના ભવિષ્યસિ

॥ ધર્મ્મ ઉવાચ ॥ ॥
તસ્માત્પૂર્વકૃતેનૈવ કર્મણા વરવર્ણિનિ ॥
ઇદં દુઃખમનુપ્રાપ્તા કન્યકા ભવતી સતી ॥

॥ પિંગલોવાચ ॥ ॥
ત્વયા જન્માંતરે વૃત્તં મમ પ્રોક્તં દ્વિજોત્તમ ॥
તસ્માદ્બ્રૂહિ ભવન્પ્રશ્નં પૃચ્છંત્યા નિશ્ચયં સ્વકમ્

ઇત્થં સુઘોરપાપાહં પાપાચારા તથાઽધમા ॥
કથં તુ બ્રાહ્મણેનાહમુત્પન્ના બ્રહ્મવાદિના

દશસૂનાસમશ્ચક્રી દશચક્રિસમો ધ્વજઃ ॥
દશધ્વજસમા વેશ્યા દશવેશ્યાસમો નૃપઃ

એવં વદંતિ ધર્મજ્ઞા બ્રાહ્મણાઃ સંશિતવ્રતાઃ ॥
તસ્માદ્દ્વિજોત્તમાદસ્માત્કથં જન્માભવન્મમ

॥ બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥ ॥
પાપાચારપરાપિ ત્વં બ્રાહ્મણાનાં કુલે શુભે ॥
ઉત્પન્ના તત્ર વક્ષ્યામિ કારણં શૃણુ પિંગલે

બ્રાહ્મણો વિષયાસક્તઃ કશ્ચિદ્બદ્ધો નૃપાજ્ઞયા ॥
ચૌર્યં કર્મ કૃતં તેન વેશ્યાલુબ્ધેન સુન્દરિ

મુચ્યતાં ચ ત્વયાપ્યુક્તં ન ચૌરો નૈવ પાતકમ્ ॥
યદ્યનેન કૃતં ચૌર્યં તન્મયૈવ કૃતં ભવેત્ ॥

દદામિ વિત્તમધિકં મુચ્યતાં દ્વિજસત્તમઃ ॥
ઇત્યુક્ત્વા ગૃહમાનીય તેનૈવ સહિતા પુનઃ

ગૃહં ચ કલ્પિતં શુભ્રં પુષ્પધૃપાદિવા સિતમ્ ॥
રમિતશ્ચ ત્વયા વિપ્રો યથાસુખમનુત્તમમ્

તસ્ય પુણ્યસ્ય માહાત્મ્યાદ્ગતા સ્વર્ગમનુત્તમમ્ ॥
સમુત્પન્ના કુલે પુત્રી બ્રાહ્મણસ્ય વિશેષતઃ

શાપાચ્ચૈવ વિયોગં ત્વં પ્રાપ્તા પુત્ર્યધુના પરમ્

॥ પિંગલોવાચ ॥ ॥
પૂર્વજન્મનિ વેશ્યાહં જાતા દુષ્કૃતકારિણી ॥
પરદ્રવ્યપરા દુષ્ટા શૌચાચારવિવર્જિતા ॥
ઇદાનીં દુઃખિતા જાતા પિતૃમાતૃવિયોગતઃ

પાણિગ્રહણધર્મેણ વર્જિતા શાપતઃ પ્રભો ॥
પ્રસાદં કુરુ મે વિપ્ર કો ભવાન્કથયસ્વ મે

કથં જન્મ ન મે ભૂયાત્કથં મુક્તિર્ભવેન્મમ ॥
ભવબન્ધવિનિર્મુક્તા કથં યાસ્યામિ સદ્ગતિમ્ ॥

॥ વિપ્ર ઉવાચ ॥ ॥
ધર્મોહં દ્વિજરૂપેણ ત્વાં જિજ્ઞાસુરિહાગતઃ ॥
મમોપદેશાત્તન્વંગિ લિંગસ્યૈકસ્ય દર્શનાત્ ॥
ક્ષેત્રસ્ય ચ પ્રસાદાત્ત્વં પરાં મુક્તિમવાપ્સ્યસિ

॥ પિંગલોવાચ ॥ ॥
કસ્મિન્ક્ષેત્રે પરા મુક્તિઃ કસ્ય લિંગસ્ય દર્શનાત્ ॥
લભ્યતે સહસા ધર્મ એતદિચ્છામિ વેદિતુમ્

॥ ધર્મ ઉવાચ ॥ ॥
અસ્તિ ગુપ્તતમં ક્ષેત્રં મહાકાલવનં શુભમ્ ॥
સર્વેષામેવ જંતૂનાં હેતુર્મોક્ષસ્ય સર્વદા

તસ્મિન્ક્ષેત્રવરે પુણ્યે સ્થાને યોજનવિસ્તૃતે ॥
લિંગં મોક્ષપ્રદં પુત્રિ પૂર્વસ્યાં દિશિ સંસ્થિતમ્ ॥
તસ્ય દર્શનમાત્રેણ મુક્તિમાપ્સ્યસિ પિંગલે

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ધર્મસ્ય ચ યશસ્વિનિ ॥
જગામ પિંગલા તૂર્ણં યત્ર તલ્લિંગમુત્તમમ્ ॥
દદર્શ પરયા ભક્ત્યા પસ્પર્શ ચ પુનઃપુનઃ

દર્શનાત્તસ્ય લિંગસ્ય તસ્મિલ્લિંગે લયં ગતા ॥
અત્ર ચાવસરે દેવાઃ પ્રોચુસ્તત્રૈવ સંસ્થિતાઃ

અન્યજન્મનિ પાપિષ્ઠા મુક્તા ત્વં પિંગલેક્ષણા

અતો લોકેષુ વિખ્યાતઃ પિંગલેશ્વરસંજ્ઞકઃ ॥
ભવિષ્યતિ ન સંદેહો મહાપાતકનાશનઃ

દિશિ પશ્યંતિ યે ગત્વા પૂર્વસ્યાં પિંગલેશ્વરમ્ ॥
તેષાં શતક્રતુસ્તુષ્ટઃ પૂજાં સમ્યગ્વિધાસ્યતિ

દેવા વશ્યા ભવિષ્યંતિ સ્વર્ગસ્તેષાં ન સંશયઃ ॥
ભવિષ્યતિ ચ વશગા નગરી ચામરાવતી

ધર્મો ધનેન સહિતઃ કુલે તેષાં ન નશ્યતિ ॥
લોકો ધર્મેણ ચરતાં વશગઃ સંભ વિષ્યતિ ॥
પિતૄણામક્ષયા તૃપ્તિર્ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

અશ્વમેધસહસ્રેણ યત્પુણ્યં સમુદાહૃતમ્ ॥
તત્સર્વં ભવિતા સમ્ય ક્પિંગલેશ્વરદર્શનાત્

યાનિ લિંગાનિ ક્ષેત્રેઽસ્મિન્ગોપ્યાનિ પ્રકટાનિ ચ ॥
પૂજિતાનિ ભવંતીહ પિંગલેશ્વરદર્શનાત્

એષ તે કથિતો દેવિ પ્રભાવઃ પાપનાશનઃ ॥
પિંગલેશ્વરદેવસ્ય શૃણુ કાયાવરોહણમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે ચતુરશીતિલિઙ્ગમાહાત્મ્યે પિંગલેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામૈકાશીતિતમોઽધ્યાયઃ