સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.8

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
આચારઃ પરમો ધર્મઃ સર્વધર્મપરાયણઃ ॥
સ્વધર્મનિરતાશ્ચૈવ જિતક્રોધા જિતેંદ્રિયાઃ

રુદ્રલોકં વ્રજંતીહ નાત્ર ચિત્રા મતિર્મમ ॥
અસંશયં ચ ગચ્છંતિ લોકાનન્યાઞ્છશિપ્રભૈઃ

વિનાપિ ક્ષેત્રવાસેન તથૈવ નિયમેન ચ ॥
સ્ત્રિયો મ્લેચ્છાશ્ચ શૂદ્રાશ્ચ પશવઃ પક્ષિણો મૃગાઃ

મૂકા જડાંધબધિ રાસ્તપોનિયમવર્જિતાઃ ॥
એષાં તુ કા ગતિશ્ચેત્તે મહાકાલવને મૃતાઃ

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
સ્ત્રિયો મ્લેચ્છાશ્ચ મૂઢાશ્ચ પશવઃ પક્ષિણો મૃગાઃ ॥
કાલેનૈવ મૃતા વ્યાસ રુદ્રલોકં વ્રજંતિ તે

શરીરૈર્દિવ્યરૂપૈશ્ચ સર્વભોગસમન્વિતાઃ ॥
રમંતે શંભુના સાર્ધં સ્મશાને પ્રેતસંકુલે

નિર્ભત્સિતા પુરા દેવી કાલીતિ પાર્વતીતિ ચ ॥
તદા સા કુપિતા દેવી કટકે શંકરં પ્રતિ

એવં હિ કલહો જાતઃ શિવગૌર્યોર્હિ યત્ર તુ ॥
દેવસ્તત્ર સમુદ્ભૂતો નામ્ના કલકલેશ્વરઃ

કૃતમગ્રે તદા કુંડં નામ્ના કલહનાશનમ્ ॥
સ્નાને તત્ર કૃતે વ્યાસ જાતાઽકલહિની પ્રિયા

તસ્મિંસ્તીર્થે નરઃ સ્નાત્વા પૂજયિત્વા મહેશ્વરમ્ ॥
ઉપોષ્ય રજનીમેકાં કુલાનાં તારયેચ્છતમ્

તત્ર યચ્છતિ યો દાનં ત્રુટિમાત્રં ચ ચંદનમ્ ॥
આત્મના તારિ તાસ્તેન દશ પૂર્વે દશાપરે

ભૂમિદાનં ચ યસ્તત્ર પ્રદાસ્યતિ નરો મુને ॥
અપિ ગોચર્મમાત્રેણ સર્વભૂમ્યધિપો ભવેત્

ગામેકાં રક્તિ કામેકાં ભૂમેરપ્યેકમંગુલમ્ ॥
યઃ પ્રદાસ્યતિ ભક્ત્યા હિ સ વૈ રાજા ભવિષ્યતિ

ધેનુમશ્વાંસ્તિલાન્વસ્ત્રં ભાજનં તામ્રદોહનમ્ ॥
ઉપાનહશ્ચ ચ્છત્રં ચ તથા ચ શ્રેષ્ઠપાદુકે

યે પ્રદાસ્યંતિ વિપ્રેભ્યસ્તેષાં લોકાઃ સદાઽક્ષયાઃ ॥
તસ્ય દક્ષિણપાર્શ્વે તુ પૃષ્ઠે માત્રાખ્ય દેવતાઃ

સા તત્ર સર્વલોકાનાં દેવી દુરિતહારિણી ॥
સર્વતીર્થં તુ વિજ્ઞેયં મણિકર્ણિકમુત્તમમ્

તસ્મિન્સ્નાત્વા તુ યઃ પશ્યેત્પૃષ્ઠમાતર આદરાત્॥
સ મુક્તઃ સર્વપાપેભ્યઃ સિદ્ધિમાપ્નોતિ વાંછિતામ્

તાસાં તુ દર્શનં કૃત્વા માર્ગે ગમનમાચરેત્॥
ન ભયં તસ્ય ચોરેભ્યો રક્ષોભૂતભયં તથા

સ્વદેશે પરદેશે વા પર્વતેષ્વટવીષુ ચ ॥
ન સમુદ્રે ભયં તસ્ય તથા વૈ દુષ્ટભાવના

ગ્રહપીડાસુ સર્વાસુ તથા રાજભયાદિકમ્ ॥
બસ્તં વા યદિ વા મેષં મહિષં ચાપિ ઘાતયેત્

દેવીમુદ્દિશ્ય યો વિપ્ર સોઽભીષ્ટફલમશ્નુતે ॥
આશ્વિનસ્ય સિતાષ્ટમ્યામર્ધરાત્રિગતે નરઃ ॥

યઃ સ્નાતિ પુરતો દેવ્યાઃ સ સિદ્ધિ લભતે પરામ્ ॥
મૃતપુત્રા ચ યા નારી કુણ્ડે સ્નાત્વા સભર્તૃકા

સ્નાતિ વૈ ફલકુમ્ભેન અગ્રે દેવ્યા વિધાનતઃ ॥
સ્નાત્વા નાન્યમુખં પશ્યેત્કુમ્ભસ્નાનેન વૈ મુને

તસ્ય સંજાયતે પુત્રો યથા દેવઃ ષડાનનઃ ॥
પૃષ્ઠે માતુઃ પરં પુણ્યં તીર્થમપ્સરસાં શુભમ્

રૂપસૌભાગ્યસંપન્નસ્તત્ર સ્નાતો ભવેન્નરઃ ॥
ઉર્વશ્યા વૈ પુરા વ્યાસ તીર્થસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ

ભર્તા પુરૂરવા લબ્ધં ઐલેયોંઽસૌ મહીપતિઃ ॥
ઇતિ કૌતૂહલં શ્રુત્વા વ્યાસો વચનમબ્રવીત્

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
કથમપ્સરસાં તીર્થં તત્ર જાતં મહામુને ॥
કારણેન યથા તેન યસ્મિન્કાલે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
તથા તન્મે સવિસ્તારં સરહસ્યં પ્રકીર્તય

કથં પુરૂરવાશ્ચાસૌ ભાર્યાસ્તસ્ય વરાપ્સરાઃ ॥
ઉર્વશીનામ કા સા તુ કેન જાતા વરાંગના ॥
સર્વમેતદ્યથાવૃત્તં વદ કૌતૂહલં હિ મે

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
નરનારાયણૌ પૂર્વં યત્ર વૈ તેપતુસ્તપઃ

બદરિકાશ્રમસ્થૌ તૌ તેનેન્દ્રો ભયમાગતઃ ॥
સર્વાશ્ચાપ્સરસો હૃદ્યા રૂપયૌવનદર્પિતાઃ

આદિષ્ટા યા મઘવતા વિઘ્નાર્થં ચ સમાગતાઃ ॥
તૌ દૃષ્ટ્વાપ્સરસસ્તત્ર રમન્તીર્મદવિહ્વલાઃ

વિઘ્નાર્થમિહ આયાતાસ્તદા દેવૌ જજલ્પતુઃ ॥
અસ્માકં ન સ્ત્રિયઃ સંતિ તેન વૈ વિઘ્નકારણમ્

એવં સંજલ્પ્ય ચ નરો નારાયણમુવાચ હ ॥
કરિષ્યામ્યહમેકાં વૈ આસાં તુ રૂપતોઽધિકામ્

મંજર્યા સહકારસ્ય સ્ત્રીમૂરુભ્યાં ચકાર હ ॥
રૂપેણાપ્રતિમાં લોકે સર્વાભરણભૂષિતામ્

ઉત્થિતાં પ્રમદાં દૃષ્ટ્વા જ્વલનાભાં વરાંગનામ્ ॥
ગત્વા શશંસુસ્તાઃ શક્રં ન ર્તૌ લોભયિતું ક્ષમાઃ

શક્રસ્તાસાં વચઃ શ્રુત્વા ગત્વા દેવાવુવાચ હ ॥
પ્રણામાવનતો ભૂત્વા કૃત્વા શિરસિ ચાંજલિમ્

અહમર્થી સ્ત્રિયાશ્ચાસ્યાઃ પ્રસાદઃ ક્રિયતામિતિ ॥
તતસ્તાં દદતુર્દેવાવિંદ્રાય પરમેશ્વરૌ

અસ્મદ્વચનસામર્થ્યાદ્ગૃહાણેમાં ત્વમુર્વશીમ્ ॥
ઊરુભ્યાં જનિતા યસ્માન્નરેણેયં વરાંગના

મંજર્યા સહકારસ્ય તેનેયમુર્વશી સ્મૃતા ॥
પુરંદરો ગૃહીત્વા તામુર્વશીં પરમાંગનામ્

ગત્વા સ્વર્ગમથાહૂય ચિત્રાંગદમુવાચ હ ॥
શિક્ષાઽસ્યાઃ ક્રિયતાં ચિત્ર યથા નૃત્યે વિચક્ષણા

ક્રિયતામચિરાદેષા યત્નમાસ્થાય શોભનમ્ ॥
એવમુક્તે તુ શક્રેણ કૃતા તેન વિચક્ષણા ॥
વરં પ્રવીણા સા જાતા નૃત્યે ગીતે ચ કોવિદા

એવં સા ન્યવસત્તત્ર સુરસદ્મનિ સુન્દરી ॥
ગતે બહુતિથે કાલે તત્રા ગાત્સ નરેશ્વરઃ

ઇલસ્યપુત્રો ધર્માત્મા નામ્ના ચૈવ પુરૂરવાઃ ॥
ઇન્દ્રસ્યાર્દ્ધાસનગતો નૃત્યં પશ્યતિ તત્ર હ

નૃત્યન્તીં વાસવસ્યાગ્રે ઉર્વશીં વીક્ષ્ય કામુકઃ ॥
હૃતચિત્તસ્તયા રાજા ન કિંચિત્પ્રત્યપદ્યત

ધૈર્યં ચિત્તે સમાવેશ્ય મુહૂર્તં પર્યવસ્થિતઃ ॥
ઉર્વશી ચ તદા તેન દર્શનાહતમાનસા

તત્પ્રદેશાદ્વિનિષ્ક્રમ્ય કામાર્તા ચાતિવિહ્વલા ॥
ભૂમૌ સા પતિતા બાલા ઉચ્છ્રિતાદ્રંગમણ્ડલાત્

અથાત્માનં ચ સંવેદ્ય ઉત્થિતા ભૂમિમણ્ડલાત્ ॥
દૃષ્ટા સા રાજસિંહેન મન્મથેન પ્રપીડિતા

ગતઃ પુરૂરવા ભૂમિં તામેવ મનસા સ્મરન્ ॥
સ્મરન્તી રાજશાર્દૂલં ગતા સાપ્યુર્વશી ગૃહમ્

ચિત્રાંગદગૃહે ગત્વા દૂતં સાથ ચકાર હ ॥
ચિત્રાંગદેન સા નીતા રાત્રૌ યત્ર પુરૂરવાઃ

ઉર્વશ્યા રહિતઃ સ્વર્ગઃ શૂન્યોઽપ્યાસીદ્દિવૌકસામ્ ॥
રાત્રાવેવ ચ સા તેન આનીતા ત્રિદિવં પુનઃ

તયા વિરહિતઃ સોઽપિ શૂન્યચિત્તઃ પરિભ્રમન્ ॥
ઉન્મત્તતાં ગતો વ્યાસ ષષ્ટિવર્ષાણિ પાર્થિવઃ

પરિભ્રમન્સ તીર્થાનિ મહાકાલવનં ગતઃ ॥
ગંધ વેંણોર્વશી સ્વર્ગે નીતા સા પરમાપ્સરાઃ

નાપિ શેતે ન વા સ્નાતિ હે રાજન્નિતિ જલ્પતિ ॥
તાવદપ્સરસઃ સર્વાસ્તાઃ પ્રાપ્તા યત્ર ચોર્વશી

રંભા ચ મેનકા ચૈવ પ્રમ્લોચા પુંજિકસ્થલી ॥
જલપૂર્ણાશ્રુપૂર્ણા ચ વસંતા ચંદ્રિકા તથા

સૂર્યદત્તા વિશાલાક્ષી ચંદ્રા ચન્દ્રપ્રભા તથા ॥
આગત્ય તાસ્તુ સહિતા ઉર્વશીં વાક્યમબ્રુવન્

કિં રોદિષિ વરારોહે મર્ત્યહેતોઃ સુલોચને ॥
તદ્વાક્યમુર્વશી તાસાં શ્રુત્વા વચનમ બ્રવીત્

સૌખ્યં ષણ્ઢો ન જાનાતિ સંગાત્સ્ત્રીપુંસયોર્હિ યત્ ॥
અનયોપમયા જ્ઞેયં તસ્યાર્થે કૃતનિશ્ચયા

શ્રુત્વા ચેતિ વચસ્તસ્યાસ્તાઃ સંમંત્ર્ય સમાહિતાઃ ॥
અવિદિતે ચ દેવાનાં મહાકાલવને ગતાઃ

નૃપં ચ દદૃશુસ્તત્ર વૃક્ષચ્છાયાનિષેવિતમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા ચાથ નૃપં સર્વા ભૃશં જાતાઃ સુવિહ્વલાઃ

દૃષ્ટ્વા તથાવિધાઃ સર્વાઃ કામાર્તા સુરયોષિતઃ ॥
મૂઢચિત્તાઃ પ્રહસ્યૈવમુર્વશી વાક્યમબ્રવીત્

॥ ઉર્વશ્યુવાચ ॥ ॥
અયં સ પુરુષવ્યાઘ્રો વિના યેનાહમીદૃશી ॥
ઐલઃ પુરૂરવા નામ વિખ્યાતો જગતીપતિઃ

એવં બ્રુવન્ત્યાં વૈ તસ્યામુર્વશ્યામપ્સરોગણઃ ॥
મૌનીભૂતશ્ચિરં તસ્થૌ લજ્જયાનતકન્ધરઃ

એતસ્મિન્નન્તરે પ્રાયાદ્ભગવાંસ્તત્ર નારદઃ ॥
દૃષ્ટ્વા તથાગતાઃ સર્વા ઉર્વશ્યા સહિતં નૃપમ્

સંપ્રેક્ષ્ય ચ તતઃ પ્રાહ કિ યૂયમિહ નિસ્વનાઃ ॥
ત્યક્ત્વા તથાવિધં રમ્યમિન્દ્રસ્યાલયમુત્તમમ્

વરં ચ વ્રિયતાં શીઘ્રં વિયોગો ન ભવિ ષ્યતિ ॥
માહાત્મ્યં ચાસ્ય તીર્થસ્ય કથયામાસ નારદઃ

અસ્મિન્હિ દુર્ભગા તીર્થે સ્નાત્વા સ્ત્રી પુરુષોઽપિ વા ॥
સૌભાગ્યં લભતે સમ્યક્સર્વભોગાંસ્તથોત્તમાન્

આત્માનં તોલયેદ્યસ્તુ તિલૈર્વા લવણેન વા ॥
શર્કરાભિશ્ચ બહ્વીભિર્વિત્તશાઠ્યવિવર્જિતઃ

ગુડેન મધુના વાપિ દેવીમુદ્દિસ્ય પાર્વતીમ્ ॥
લવણેન સ્વરૂપાઢ્યસ્તિલૈઃ સર્વાંગશોભનઃ

દ્રવ્યવૃદ્ધિઃ શર્કરયા ગુડેનાંગેષુ પૂર્ણતા ॥
મધુના ચૈવ સૌભાગ્યં તીર્થસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ

દ્વાદશૈવ તુ યુગ્માનિ દેવ્યા દેવસ્ય ભોજયેત્ ॥
કૂપીં નખરિણીં દદ્યાત્તાટંકં કતકાંજનમ્

વેત્રજાં કંચુકીં ચૈવ વસ્ત્રે કૌસુંભકે તથા ॥
શ્વેતાનુલેપનં પુંસાં સ્ત્રીણાં દદ્યાચ્ચ કુંકુમમ્

આષાઢે શ્રાવણે વાપિ માસિ ભાદ્રપદે તથા ॥
શુક્લાશ્વિનતૃતીયાયા મુત્તમં વ્રતમાચરેત્

ઉત્તમા જાયતે નારી યથા દેવી ઉમા તથા ॥
ઉમામહેશ્વરૌ કાર્યૌ સૌવર્ણૌ ચ સ્વશક્તિતઃ

ધાર્યૌ નાર્યા હિ તૌ દેવૌ સ્વયં તુલાવરોહણે ॥
ફલાનિ ચૈવ દેયાનિ શાકાનિ વિવિધાનિ ચ

તત્ર દત્તં હુતં જપ્તં સર્વં કોટિગુણં ભવેત્ ॥
એવં યા કુરુતે તત્ર તીર્થે નારી સમાહિતા

ગન્ધર્વાપ્સરસાં લોકે મૃતા યાતિ ન સંશયઃ ॥
અત્ર તીર્થે ચ દ્વે લિંગે પૂજિતે દેવદાનવૈઃ

દૃષ્ટ્વા તે પરમાં સિદ્ધિં પ્રાપ્નુતો દંપતી તદા ॥
કાર્તિક્યાં તુ વિશેષેણ કૃત્વા તત્ર પ્રજાગરમ્ ॥
સંપૂજ્ય ગંધપુષ્પૈશ્ચ રુદ્રલોકમવાપ્નુયાત્

યથા દેવ્યાઃ સ્વરૂપેણ વિયોગો નૈવ દૃશ્યતે ॥
તથા તયોર્વિયોગશ્ચ દૃશ્યતે ન કદાચન

એવં કૃત્વાથ તાં વિપ્ર સર્વાશ્ચ ત્રિદિવં ગતાઃ ॥
ઉક્તમપ્સરસાં તીર્થં તીર્થાંતરમથોચ્યતે

દક્ષિણે પૃષ્ઠદેવ્યા વૈ માહિષં કુણ્ડમુચ્યતે ॥
મહિષો દાનવઃ પૂર્વં નિહતો ગણનાયકૈઃ

તત્ર તીર્થે નરઃ સ્નાત્વા માતૄઃ સંપૂજ્ય યત્નતઃ ॥
પ્રેતરક્ષઃ પિશાચાનાં પીડયા સ વિમુચ્યતે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડેઽવન્તીક્ષેત્રમાહાત્મ્યેઽપ્સરઃકુણ્ડમાહાત્મ્યવર્ણનંનામાષ્ટમોઽધ્યાઃ