સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 5.71-2

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
એકસપ્તતિકં વિદ્ધિ પ્રયાગેશ્વરસંજ્ઞકમ્ ॥
અદ્વિતીયં વિજાનીહિ મહાપાતકનાશનમ્

હાસ્તિનેઽ ભૂત્પુરે શ્રીમાઞ્છંતનુર્નૃપસત્તમઃ ॥
વૈવસ્વતેંઽતરે કલ્પે યુગે દ્વાપરસંજ્ઞકે

સ ચાદ્ભુતમહાવીર્યો વજ્રસંહનનો યુવા ॥
સર્વશાસ્ત્રેષુ કુશલઃ કલા પુંજવિચક્ષણઃ

બલેન વિષ્ણુસદૃશસ્તેજસા ભાસ્કરોપમઃ ॥
ગંગામેષ ચચારૈકઃ સિદ્ધચારણસેવિતામ્

સ કદાચિન્મહાબાહુઃ પ્રભૂત બલવાહનઃ ॥
વનં જગામ ગહનં હયનાગશતૈર્વૃતઃ

ગત્વા તત્ર મૃગાન્વ્યાઘ્રાન્ઘાતયામાસ લીલયા ॥
મહિષાશ્વવરાહાંશ્ચ વિનિઘ્નન્રાજસત્તમઃ ॥

સ કદાચિદ્વને તસ્મિન્દદર્શ પરમાં સ્ત્રિયમ્ ॥
જાજ્વલ્યમાનાં વપુષા સાક્ષાત્પદ્મામિવાપરામ્

તાં દૃષ્ટ્વા હૃષ્ટરોમાભૂદ્વિસ્મિતો રૂપસંપદા ॥
પિબન્નિવ ચ નેત્રાભ્યાં નાતૃપ્યત નરાધિપઃ

સા દૃષ્ટ્વૈવ ચ રાજાનં વિચરંતં મહાદ્યુતિમ્ ॥
સ્નેહાદાગતસૌહાર્દાન્નાતૃપ્યત વિલાસિની

તામુવાચ તતો રાજા સાંત્વયઞ્છ્લક્ષ્ણયા ગિરા ॥
દેવી વા દાનવી ત્વં ચ ગંધર્વી યદિ વાપ્સરાઃ

યક્ષી વા પન્નગી વા ત્વં માનુષી વા સુમધ્યમે ॥
યાચે ત્વાંઽભોજગર્ભાભે ભાર્યા મે ભવ શોભને

એતચ્છ્રુત્વા વચો રાજ્ઞઃ સંસ્તુતં મૃદુ વલ્ગુ ચ ॥
અંગીકૃતં તયા દેવિ સમયં પ્રાર્થિતો નૃપઃ

વારિતા વિપ્રિયે વાપિ ત્યજેયં ત્વામસંશયમ્ ॥
ન પ્રષ્ટવ્યા ત્વયા રાજન્કાસિ કસ્યેતિ સર્વથા

એવમસ્ત્વિતિ તેનોક્તં સત્યેન સુકૃતેન ચ ॥
સ તસ્યાઃ શીલવૃત્તેન રૂપૌદાર્યગુણેન ચ

ઉપચારેણ ચ રહસ્તુતોષ જગતીપતિઃ ॥
દિવ્યરૂપા હિ સા દેવી ગંગા ત્રિપથગા નદી

માનુષં વિગ્રહં કૃત્વા શ્રીમંતં વરવર્ણિનિ ॥
રાજાનં રમયામાસ યથા રેમે તથૈવ ચ

સ રાજા રતિ સક્તત્વાદુત્તમસ્ત્રીગુણૈર્હૃતઃ ॥
સંવત્સરાનૃતૂન્માસાન્ન બુબોધ બહૂન્ગતાન્

રમમાણસ્તયા સાર્દ્ધં યથાકામં નરેશ્વરઃ ॥
અષ્ટાવજનયત્પુત્રાં સ્તસ્યામમરવર્ણિનઃ

જાતં જાતં ચ સા પુત્રં ક્ષિપત્યંભસિ મુક્તયે ॥
પ્રીણામિ ત્વામહમિતિ ગંગાસ્રોતસિ પાવને

નાસ્ય તત્તુ પ્રિયં રાજ્ઞઃ શંતનોર્હ્યભવત્તદા ॥
નોવાચ કિંચિત્તાં દેવીં ત્યાગાદ્ભીતો મહીપતિઃ

અથૈનામષ્ટમે પુત્રે જાતે પ્રહસતીમિવ ॥
ઉવાચ રાજા દુઃખાર્ત્તઃ પરીપ્સન્પુત્રમાત્મનઃ

મા વધીઃ કસ્ય કાસીતિ કિં વિધ્વંસિ સુતાનિતિ ॥
પુત્રહિંસા મહત્પાપં મા પ્રાપ્સીસ્તિષ્ઠ ગર્હિતે

॥ ગંગોવાચ ॥ ॥
પુત્રકામા ન તે હન્મિ પુત્રં પુત્રવતાંવર ॥
જીર્ણસ્તુ મમ વાસોઽયં યથા મે સમયઃ કૃતઃ

અહં ગંગા જહ્નુસુતા મહર્ષિગણસેવિતા ॥
દેવકાર્યાર્થસિદ્ધ્યર્થમુષિત્વાહં ત્વયા સહ

ઇમેઽષ્ટૌ વસવો દેવા મહાભીમા મહૌજસઃ ॥
વશિષ્ઠશાપદોષેણ માનુષત્વમુપાગતાઃ

તેષામાનયિતા નાન્યસ્ત્વદૃતે ભુવિ વિદ્યતે ॥
મદ્વિધા માનુષી ધાત્રી ન ચૈવાસ્તિ કદાચન

તસ્માત્તજ્જનનીહેતોર્માનુષત્વમુપાગતા ॥
સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ ગમિષ્યામિ પુત્રં પાહિ મહાવ્રત

સૈવમુક્ત્વા તદા ગઙ્ગા વિષ્ણુમાયાવિમોહિતા ॥
રુરોદ માનુષં ભાવમાશ્રિતા તનુમધ્યમા

અહો બત મહત્કષ્ટં યદમી ઘાતિતાઃ સુતાઃ ॥
મયા નૃશંસયા મોહાજ્જલે ક્ષિપ્તાસ્તુ બાલકાઃ

હા વત્સા હા સુતાઃ પુત્રા હા તાતાસ્તનયાઃ ક્વ વૈ ॥
માં વિહાય ગતાઃ કુત્ર હૃદયં કિં ન દીર્યતે

માતર્માતેતિ કરુણં બ્રુવાણાઃ સ્વયમાગતા ॥
ઉપગુહ્યે કદા પુત્રાન્વત્સવત્સેતિ સૌહૃદાત્

કસ્ય જાતુ પ્રણીતેન પિંગેન ક્ષિતિરેણુના ॥
મમોત્તરીયમુત્સંગં કદાઙ્ગ મલયિષ્યતિ

અંગપ્રત્યંગસંભૂતા મનોહૃદયનંદનાઃ ॥
મયા તુ માત્રા હા વત્સા મારિતા નિધનં ગતાઃ

કાઁલ્લોકાન્નુ ગમિષ્યામિ કૃત્વા કર્મ સુદારુણમ્ ॥
કથં પુણ્યા ભવિષ્યામિ પુત્રપ્ની નિર્દયા સતી ॥

ઇત્યેવં કરુણં કૃત્વા રુદિત્વા ચ પુનઃપુનઃ ॥
મૂર્છિતા પતિતાપ્યાર્તા નિશ્ચેષ્ટા ધરણીતલે

એતસ્મિન્નંતરે દેવિ નારદો મુનિસત્તમઃ ॥
તસ્યા વિલાપશબ્દં તમાકર્ણ્ય સહસા તદા

વિસ્મયોપ્ફુલ્લનયનઃ કિમેતદિતિ ચિંતયત્ ॥
એષા સા જાહ્નવી ગંગા પાવની દેવવંદિતા

સમુદ્રમહિષી દિવ્યા પુણ્યા ત્રિપથગા નદી ॥
માનુષં ભાવમાશ્રિત્ય કસ્માદ્રોદિતિ વિહ્વલા

ઇત્યેવં ચિંતયિત્વા ચ સમીપમગમન્મુનિઃ ॥
ગંગાયા વિલપન્ત્યાશ્ચ બ્રહ્મપુત્રસ્તુ નારદઃ ॥
ઉવાચોચ્ચૈર્વિયત્સ્થોઽસૌ દેવિ ગંગે નમોઽસ્તુતે

નારદોઽહં મહાપુણ્યે કસ્માદ્રોદિષિ પાવનિ ॥
હિમાદ્રિપુત્રી વિખ્યાતા દેવગંધર્વસેવિતા

ધૃતા શિરસિ દેવેન શિવેન પરમેષ્ઠિના

નારદસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દિવ્યા દેવનદી તથા ॥
અવલોક્ય વિમાનસ્થં પ્રત્યુવાચ મહામુનિમ્

મયા નારદ મોહેન કૃતોઽધર્મો જુગુપ્સિતઃ ॥
જાનંત્યા સુમહત્પાપં સપ્તપુત્રા હતા મયા ॥

સમુદ્રેણ વિયોગસ્તુ સંજાતો મમ દૈવતઃ ॥
ભાર્યા જાતા મનુષ્યસ્ય પુત્રા જાતા હતાશ્ચ મે

અતો મયા વિલપિતં મગ્નયા શોકસાગરે॥
કથ્યતાં મમ દેવર્ષે યેન પુણ્યા ભવામિ વૈ

ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા નારદો મુનિસત્તમઃ ॥
ત્રિકાલવેદી શુદ્ધાત્મા ગંગાં વચનમબ્રવીત્

॥ નારદ ઉવાચ॥ ॥
કિં વિસ્મૃતો જગદ્વંદ્યે દેવાનાં સમયઃ શુભઃ ॥
પ્રતિજ્ઞાતં ત્વયા દેવિ વસૂનાં મોક્ષકારણે

પ્રાપ્તાસ્તે વસવો લોકાન્પ્રસાદાત્તવ સુવ્રતે ॥
ત્વયાવતારિતો દેવિ સમુદ્રઃ શંતનુઃ સ્મૃતઃ

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા નારદસ્ય મહાત્મનઃ ॥
ગંગા ત્રિપથગા પુણ્યા પ્રત્યુવાચ મહામુનિમ્

સત્યમુક્તં ત્વયા બ્રહ્મઞ્જ્ઞાતં સર્વં મયાઽધુના ॥
કિંતુ યોનિર્યતો લબ્ધા માનુષી તેન મોહિતા

અપવાદભયાદ્ભીતા ભવંતં શરણં ગતા ॥
દીયતામુપદેશો મે કથ્યતાં સ્થાનમુત્તમમ્

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
કિં વિસ્મૃતો જગદ્વંદ્યે દેવાનાં સમયઃ કૃતઃ ॥
અપવાદભયાદ્ભીતા યદિ ત્વં દેવિ પુણ્યદે ॥
માં પૃચ્છસિ પરં સ્થાનં શૃણુ ત્વં વચ્મિ સુવ્રતે

અવંતી તુ સમાખ્યાતા સપ્ત કલ્પસનાતની ॥
તસ્યાં સખી ત્વદીયા તુ શિપ્રા વિપ્રપ્રિયા સદા

તસ્યાસ્તીરે શુભં લિંગં દુર્દ્ધર્ષેશ્વરદક્ષિણે ॥
વિદ્યતે ત્રિદશૈઃ પૂજ્યં સર્વતી ર્થૈશ્ચ સેવિતમ્

તસ્ય દર્શનમાત્રેણ કૃતકૃત્યા ભવિષ્યસિ ॥
તસ્માદ્ગચ્છ મહાપુણ્યે ગંગે દેવર્ષિસેવિતે

ઇત્યુક્તા સા ત્રિપથગા નારદેન મહાત્મના ॥
ગતા તત્ર મહાપુણ્યા સખીં શિપ્રાં દદર્શ હ

સંશ્લેષં ચ તદા કૃત્વા લિંગં દૃષ્ટ્વા સુપાવનમ્ ॥
પૂજયામાસ ભાવેન તત્રૈવ ચ ચિરં સ્થિતા

અથ સૂર્યસુતા દેવી યમુના પાપનાશિની ॥
તત્રાયાતા સુહાર્દ્દેન યત્ર ગંગા વ્યવસ્થિતા

દદર્શ દેવી તાં ગંગાં ધ્યાયંતી શંકરં શિવમ્॥
સાપિ તત્રૈવ તિષ્ઠંતી પૂજયંતી પરં શિવમ્

અથ તેનૈવ કાલેન પ્રાચીદેવી સરસ્વતી ॥
સમાયાતા સુગુપ્તા ચ ગંગાયમુનયો ર્જલે

એતસ્મિન્નંતરે દેવિ શક્રં .પ્રાહ સ નારદઃ ॥
ન દૃશ્યતે પ્રયાગસ્તુ મહાકાલવનં ગતઃ

ગંગાયમુનયોર્મધ્યે યત્ર ગુપ્તા સરસ્વતી ॥
પ્રયાગઃ સ તુ વિજ્ઞેયઃ સર્વપાપપ્રણાશનઃ

સ સાંપ્રતં પ્રયાગસ્તુ મહાકાલવનોત્તમે ॥
કેનાપિ કારણેનૈવ ગતો ન જ્ઞાયતે મયા

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા નારદસ્ય મહાત્મનઃ॥
શક્રેણ સહિતાઃ સર્વે હ્યવંતીં તુ સમાગતાઃ

સ્તુવંતો વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈર્ગંગાં ત્રિપથગાં શુભામ્॥
ગંગે દેવિ નમસ્તુભ્યં સર્વપાપપ્રણાશિનિ

વસૂનાં જનની દેવિ વસૂનાં મોક્ષદાયિનિ॥
ત્રૈલોક્યપાવની નિત્યં હરેણ શિરસા ધૃતા

સેવિતા વાલખિલ્યૈશ્ચ કૃષ્ણસ્ય પરમા કલા ॥
યમુને ત્વાં નમસ્યામઃ કાલિંદીં વરવાહિનીમ્

સુતા ત્વં પાવિની દેવિ માર્ત્તંડસ્ય દિવસ્પતેઃ॥
શિપ્રે દેવિ નમસ્તુભ્યં બ્રહ્મદેહોદ્ભવે શુભે

પ્રાચી ત્વમેવ વિખ્યાતા પુણ્યદેહા સરસ્વતી ॥
યા પ્રાચી કૌરવક્ષેત્રે પુષ્કરે યા મહાલયે ॥
સા ત્વં શિપ્રા પ્રસિદ્ધા ચ સર્વપાતકનાશિની

ત્વં દયા સર્વજંતૂનાં સ્વર્ગઃ શરણં નૃણામ્ ॥
ત્વં માતા સર્વજંતૂનાં ત્વં પ્રાચી ભુવિ ગીયસે

બહુજન્મકલંકાંકં દૃષ્ટ્વા યા દેહિનાં ભુવિ ॥
કરોષિ ક્ષાલનં દેવિ સા ત્વં ત્રૈલોક્યસંસ્થિતા

આસાં ચ સંગમો યસ્તુ સ પ્રયાગો બુધૈઃ સ્મૃતઃ ॥
અત્રાગત્ય તુ યુષ્માભિઃ સ્થાપિતઃ સ્નાપિતોઽધુના

સોદ્ય પ્રભૃતિ દેવોઽયં પ્રયાગેશ્વરસંજ્ઞકઃ ॥
ત્રિષુ લોકેષુ વિખ્યાતઃ સ્મરણાત્પાપનાશનઃ

અત્રાગત્ય પ્રપશ્યંતિ યે પ્રયાગેશ્વરં તતઃ ॥
તે કૃતાર્થા ભવિષ્યંતિ સર્વપાતકવર્જિતાઃ

કુલં ચ તારિતં તેષાં પૈતૃકં માતૃકં તથા ॥
ગંગાયાસ્ત્રિયુગં પુણ્યં ચતુર્વર્ગફલપ્રદમ્ ॥
જાયતે નાત્ર સંદેહઃ પ્રયાગેશ્વરદર્શનાત્

ગંગાયાં ચ પ્રયાગે ચ દેવદારુવને શુભે॥
નૈમિષે પુષ્કરે ચૈવ શ્રીશૈલે ચ ત્રિપુષ્કરે

ત્ર્યંબકે ધૌતપાપે ચ મહેન્દ્રે ભૈરવે તથા॥
ગોકર્ણે ચ સુવર્ણાખ્યે રેવાકપિલસઙ્ગમે

એતેષાં દર્શનેનૈવ યા સિદ્ધિર્દ્વાદશાબ્દિકા ॥
સા લભ્યા માસમાત્રેણ પ્રયાગેશ્વરદર્શનાત્

યે પશ્યંતિ ચતુર્દ્દશ્યામષ્ટમ્યાં ચ વિશેષતઃ ।
ભક્ત્યા ચ નિયમં કૃત્વા પ્રયાગેશ્વરસંજ્ઞકમ્

ન તેષાં પુનરાવૃત્તિઃ કલ્પકોટિશતૈરપિ ॥
ભોગદં મોક્ષદં લિંગં ભવિષ્યતિ મહીતલે

કલાસ્તિસ્રો ભવિષ્યંતિ લિંગેઽસ્મિન્મોક્ષદે શુભે ॥
ગંગા ચ યમુના પ્રાચી સર્વપાતકનાશિની

એવમુક્ત્વા સ્તુતા ગંગા યમુના ચ સરસ્વતી ॥
દેવૈઃ પ્રણતિપૂર્વેણ ગતાઃ સ્થાનં સ્વકં તદા

દેવાઃ પ્રહૃષ્ટાઃ શકાદ્યાઃ પ્રયાગેશ્વરસંજ્ઞકમ્ ॥
સ્તુત્વા ચ વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈઃ પૂજયિત્વા દિવં ગતાઃ

એષ તે કથિતો દેવિ પ્રભાવઃ પાપનાશનઃ॥
પ્રયાગેશ્વર દેવસ્ય ચંદ્રાદિત્યેશ્વરં શૃણુ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પંચમ આવંત્યખંડે ચતુરશીતિલિંગમાહાત્મ્યે ઉમામહેશ્વરસંવાદે પ્રયાગેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામૈકસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ