સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.70

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
મેરોશ્ચ દક્ષિણે ભાગે દુગ્ધકુણ્ડોત્તરે તથા ॥
ઋષભઃ પર્વતશ્રેષ્ઠો દેવગન્ધર્વસેવિતઃ

યત્ર દેવાંગના રમ્યાઃ ક્રીડન્તિ સતતં દ્વિજ ॥
તત્ર રમ્યસરોનામ તિષ્ઠતે સર્વકામદમ્

તત્ર તીર્થે નરઃ સ્નાત્વા સુભગો જાયતે ધ્રુવમ્ ॥
દેવૈશ્ચ ક્રીડતે નિત્યં ભુવિ વિખ્યાતકઃ પરમ્

ભાદ્રપદસિતાષ્ટમી મૈત્રર્ક્ષેણ સમન્વિતા ॥
તદ્દિનેઽત્ર સમાગમ્ય સ્નાનદાનાદિકાઃ ક્રિયાઃ

કરોતિ સતતં વ્યાસ તેષાં લોકાઃ સનાતનાઃ ॥
મેરોશ્ચેશાનકે તીર્થં દિવ્યં પરમ શોભનમ્

બિન્દુસરેતિ વિખ્યાતં સર્વકામવરપ્રદમ્॥
ગંગા સરસ્વતી પુણ્યા શરયૂશ્ચ પયસ્વિની

એતાઃ સરિદ્વરા યાતાસ્તત્ર સત્યવતીસુત ॥
યે સિદ્ધા યે ચ સાધ્યાશ્ચ તપસ્વિનો ધૃતવ્રતાઃ

ઉપાસાંચક્રિરે તત્ર તસ્ય તીર્થસ્ય સર્વદા ॥
તસ્મિંસ્તીર્થે નરઃ સ્નાત્વા સર્વાર્થાન્પ્રાપ્નુતે ધ્રુવમ્

ભાદ્રપદે ચ શુક્લા વૈ ચતુર્થી યા પ્રકીર્તિતા॥
સિદ્ધા સા સર્વદા પ્રોક્તા યત્ર જાતો ગણાધિપઃ

મનઃકામેશ્વરઃ ખ્યાતઃ સર્વકામવરપ્રદઃ ॥
તસ્ય તીર્થે નરઃ સ્નાત્વા દૃષ્ટ્વા દેવં ગણેશ્વરમ્॥
મનોરથશતં પ્રાપ્ય કામચારી ભવેન્નરઃ

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
અસ્મિન્ક્ષેત્રે શુભે બ્રહ્મન્મહાકાલવનોત્તમે

તીર્થાનિ કતિસંખ્યાનિ દેવતાયતનાનિ ચ ॥
યાનિ કાનિ ચ ખ્યાતાનિ તાનિ નો વદ વિસ્તરાત્

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ વ્યાસ ઋષિશ્રેષ્ઠ કથાં પાપહરાં પરામ્ ॥
અવન્ત્યાં યાનિ તીર્થાનિ લિંગાનિ ચ મહામુને

તાનિ વર્ણયિતું શક્તઃ સ્વયંભૂશ્ચતુરાનનઃ ॥
વર્ષાણામયુતૈઃ ષડ્ભિર્ન ચ વક્તું કથંચન

યાવંતો મેઘમાલાનાં બિંદવો હિ સ્રવંતિ ચ ॥
ધરિત્ર્યાં તૃણસંખ્યા વૈ પૃથિવ્યાં સિકતાસ્તથા

નભસો જ્યોતિષાં સંખ્યાં વક્તું કોઽપિ ન શક્નુતે ॥
ન હિ તીર્થલિઙ્ગસંખ્યાઃ સંત્યવંત્યાં તપોધન

અંતરિક્ષે ચ મેદિન્યાં તીર્થભૂતા પુરી ત્વિયમ્ ॥
વાપીકૂપતડાગાદિ પ્રસ્રવોદ્ગરણાનિ ચ

નદ્યઃ સરાંસિ ખાતાશ્ચ તીર્થભૂતં હિ સર્વશઃ ॥
તથાપિ દેવયાત્રાયાં પ્રસંગેન નિબોધ મે

યાનિ કાનિ ચ મુખ્યાનિ તાનિ તુભ્યં વદામ્યહમ્ ॥
યજ્જ્ઞાત્વા મોક્ષ્યસે નિત્યં પૂર્વાઽઽચીર્ણશુભાશુભૈઃ

પ્રાતરુત્થાય યો નિત્યં શુચિઃ પ્રયત માનસઃ ॥
વિષ્ણુસ્મરણસંપન્નઃ સર્વકામક્રિયાદિકમ્

કૃત્વા વૈ સર્વગંધાદિતિલાક્ષતસમન્વિતઃ॥
સ્નાત્વા રુદ્રસરે તાત તથૈવ ચ વ્રતં ચરેત્

ઊર્જમાધવયોશ્ચૈવ વૈશાખાઽઽષાઢયોસ્તથા ॥
શિવરાત્ર્યાં વિશેષેણ દેવયાત્રા પ્રશસ્યતે

યસ્ય દેવસ્ય યત્તીર્થં યસ્ય દેવસ્ય સંનિધૌ ॥।
તત્રાભિષેકઃ કાર્યો વૈ દેવતાયાશ્ચ પૂજનમ્

વિધિવચ્ચાચરેદ્યસ્તુ સ સર્વંફલમશ્નુતે ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન દેવયાત્રાં સમાચરેત્

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
બ્રહ્મન્કેન પ્રકારેણ દેવયાત્રાં ચરેન્નરઃ॥
તત્સર્વં શ્રોતુમિચ્છામિ વિસ્તરેણ તપોધન

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥॥
શૃણુ વ્યાસ પરં ગુહ્યં પ્રવક્ષ્યામિ યથાશ્રુતમ્ ॥
ઉમામહેશ્વરસંવાદં દેવયાત્રાદિકર્મસુ

॥ ઉમોવાચ ॥ ॥
પ્રભાવઃ કથ્યતાં દેવ ક્ષેત્રસ્યાઽસ્ય મહેશ્વર ॥
યાનિ તીર્થાનિ વિદ્યંતે યાનિ લિંગાનિ સંતિ વૈ॥
તાન્યાદિતો મે ભૂમંસ્ત્વં વદસ્વ વદતાં વર

ઈશ્વર ઉવાચ॥
શૃણુ દેવિ પ્રયત્નેન પ્રભાવં પાપનાશનમ્

ક્ષેત્રમાદ્યં મહાદેવિ મમાતીવ પ્રિયં સદા॥
યત્ર શિપ્રા મહાપુણ્યા દિવ્યા નવનદી પ્રિયા

નીલગંગાસંગમં ચ તથા ગંધવતી નદી॥
ચતસ્રો મે પ્રિયા નદ્યઃ કુમુદ્વત્યાં હિ સુવ્રતે

ઈશ્વરાશ્ચતુરાશીતિસ્તથાઽષ્ટૌ સંતિ ભૈરવાઃ ॥
એકાદશ તથા રુદ્રા આદિત્યા દ્વાદશ સ્મૃતાઃ ॥

ષડ્વૈ વિનાયકાશ્ચાઽત્ર દેવ્યશ્ચ ચતુર્વિંશતિઃ ॥
યતોહમાગતો ભદ્રે મહાકાલવનોત્તમે

વિષ્ણુબ્રહ્માદયઃ સર્વે હ્યત્રૈવ નિહિતાઃ શુભે ॥
દેવૈવ્યાપ્તમિદં ક્ષેત્રં દેવિ યોજનમાયતમ્

દશ વિષ્ણુઃ સમાખ્યાતાસ્તેષાં નામાનિ મે શૃણુ ॥
વાસુદેવો હ્યનંતશ્ચ બલરામો જના ર્દનઃ

નારાયણો હૃષીકેશો વારાહો ધરણીધરઃ ॥
વિષ્ણુર્વામનરૂપેણ શેષશાયી શ્રિયાલયઃ

દશૈતે વૈષ્ણવાઃ પ્રોક્તાઃ સર્વપાપહરાઃ પરાઃ

॥ ઉમોવાચ ॥ ॥
ભગવઞ્ચ્છ્રોતુમિચ્છામિ દેવાનામનુપૂર્વતઃ ॥
મહાકાલવને રમ્યે યે વસંતિ સુરેશ્વરાઃ

વિનાયકા ભૈરવા દેવ્યો યે સંતિ પવનાત્મજાઃ ॥
રુદ્રાદિત્યાસ્તથા ચાઽન્યે તેષાં નામાનિ મે વદ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ઋદ્ધિદઃ સિદ્ધિદો નિત્યં કામદો વૈ ગણાધિપઃ॥
વિઘ્નહા ચ પ્રમોદી ચ ચતુર્થીવ્રતકપ્રિયઃ

ષડેતે વૈ સમાખ્યાતા વિઘ્નનાશકરાઃ પરાઃ॥
ઉમા ચંડીશ્વરી ગૌરી ઋદ્ધિસિદ્ધિપ્રદા નૃણામ્

વટયક્ષિણી વીરભદ્રા ઇત્યેતાશ્ચાષ્ટ માતરઃ॥॥
મહામાયા સતી ખ્યાતા કપાલમાતૃકા તથા ॥
અંબિકા શીતલા ચૈવ એકાનંશા ચ સિદ્ધિદા

બ્રહ્માણી પાર્વતી ચૈવ યોગિની યોગશાલિની ॥
કૌમારી ભગવતી ચૈવ ષટ્કૃત્તિકાસ્તથૈવ ચ

ચર્પટામાતૃકાઃ ખ્યાતા વટમાતર એવ ચ ॥
સરસ્વતી તથા ખ્યાતા મહાલક્ષ્મીશ્ચ વૈ સ્મૃતા

યોગિનીમાતૃકા ખ્યાતાશ્ચતુષષ્ટિસ્તતઃ સ્મૃતાઃ॥
કાલિકા ચ મહાકાલી ચામુણ્ડ બ્રહ્મચા રિણી

વૈષ્ણવી ચ સમાખ્યાતા વારાહી વિંધ્યવાસિની ॥
અંબા અંબાલિકા ચૈવ ચતુર્વિંશતિકાઃ પરાઃ

હનૂમાન્બ્રહ્મચારી ચ કુમારશ્ચ મહાબલી ॥
ચત્વારો વૈ સમાખ્યાતા મયા તે પવનાત્મજાઃ

દંડપાણિશ્ચ વિક્રાંતો મહાભૈરવસિતાઽસિતાઃ ॥
બટુકો બાલકો નંદી ષટ્ પઞ્ચાશતિકોઽપરઃ

કાલભૈરવશ્ચ વિખ્યાતઃ ક્ષેત્રપાલસ્તથાષ્ટમઃ ॥
અષ્ટૈવ ભૈરવાઃ ખ્યાતા મહાપાપહરાઃ પરાઃ ॥
કપર્દી ચ કપાલી ચ કલા નાથો વૃષાસનઃ

ત્ર્યંબકઃ શૂલપાણિશ્ચ ચીરવાસા દિગમ્બરઃ ॥
ગિરીશઃ કામચારી ચ સર્વઃ સર્વાંગભૂષણઃ

રુદ્રાશ્ચૈકાદશ પ્રોક્તાઃ શત્રુપક્ષવિનાશનાઃ ॥
અરુણઃ સૂર્યો વેદાંગો ભાનુરિન્દ્રો રવિરંશુમાન્

સુવર્ણરેતાઽહઃકર્તા મિત્રો વિષ્ણુઃ સનાતનઃ ॥
ઇત્યેતે દ્વાદશાઽઽદિત્યાઃ સર્વરોગહરાઃ પરાઃ

અગસ્ત્યેશ્વરમુખ્યાનાં લિંગાનાં ચતુરાશિનામ્ ॥
હિમાચલસુતે નિત્યં નામાનિ ગદતઃ શૃણુ

અગસ્ત્વેશ્વર આખ્યાતો ગુહેશ્વરસ્તતઃ પરમ્ ॥
ઢુંઢેશ્વરસ્તતઃ પ્રોક્તો ડમરુકેશ્વરશ્ચ ભામિનિ

અનાદિકલ્પેશ્વરઃ શંભુઃ સ્વર્ણજાલેશ્વરઃ પરઃ ॥
ત્રિવિષ્ટપેશ્વરો દેવઃ કપાલેશ્વરસંજ્ઞકઃ

કર્કોટકેશ્વરઃ શંભુઃ સિદ્ધેશ્વરસ્તતઃ પરમ્ ॥
સ્વર્ગદ્વારેશ્વરો રુદ્રો લોકપાલેશ્વરોઽપરઃ

।
કામેશ્વર ઇતિ ખ્યાતઃ કુટુમ્બેશ્વરસ્તતઃ પરમ્॥
ઇન્દ્રદ્યુમ્નેશ્વરઃ ખ્યાત ઈશાનેશસ્તતઃ પરમ્

અપ્સરેશ્વરૈતિખ્યાતઃ કલ્કલેશ્વર એવ ચ ॥।
નામચંડેશ્ચરો દેવો દિવાપાપહરોઽપરઃ

પ્રતિહારેશ્વરશ્ચૈવ કુક્કુટેશસ્તતઃ પરમ્॥
મેઘનાદેશ્વરઃ પુણ્યો મહાકાલેશ્વરઃ પરઃ

।
મુક્તેશ્વરઃ સમાખ્યાતઃ સોમેશ્વરસ્તતઃ પરમ્ ॥
અનરકેશ્વરો દેવો જટેશ્વરસ્તતઃ પરમ્

રામેશ્વરો મહાદેવશ્ચ્યવનેશસ્તતઃ પરમ્ ॥
અખંડેશઃ સમાખ્યાતઃ પત્તનેશસ્તતઃ સ્મૃતઃ

આનંદેશસ્તતઃ પ્રોક્તઃ કંથડેશસ્તતઃ પરમ્ ॥
ઇન્દ્રેશ્વર ઇતિ ખ્યાતો માર્કંડેશસ્તતઃ પરઃ

શિવેશ્વર ઇતિ પ્રોક્તઃ કુસુમેશસ્તતઃ પરમ્॥
અક્રૂરેણ ઇતિ ખ્યાતઃ કુણ્ડેશ્વરસ્તતઃ પરમ્

લુમ્પેશ્વરઃ સમાખ્યાતો ગંગેશ્વરસ્તતઃ પરમ્ ॥
શૂલેશ્વરેતિ વિખ્યાત ઓંકારેશસ્તતઃ સ્મૃતઃ

કંટકેશો મહારુદ્રઃ સિંહેશ્વરસ્તતઃ પરમ્ ॥
રેવંતેશ્વરઃ પરો દેવો ઘંટેશ્વરપુરઃસરઃ

પ્રયાગેશ્વરો મહાદેવઃ સિદ્ધેશ્વરસ્તતઃ પરમ્ ॥
માતંગેશ્વરઃ પરો દેવઃ સૌભાગ્યેશસ્તતો વરઃ

રૂપેશ્વરેતિ વિખ્યાતો બ્રહ્મેશ્વરસ્તતઃ પરમ્ ॥
જલ્પેશ્વરસ્તતો દેવઃ કેદારેશ્વર એવ ચ

પિશાચેશ્વરશંભુશ્ચ સંગમેશસ્તતઃ પરઃ ॥
દુર્ધર્ષેશશ્ચ વિખ્યાતશ્ચંડાદિત્યેશ્વરસ્તતઃ

કરભેશ્વરઃ પરઃ પ્રોક્તો રાજસ્થલેશ્વરઃ શિવઃ ॥
વડલેશ્વરસ્તતઃ પ્રોક્તો હ્યરુણેશસ્તતઃ સ્મૃતઃ

પુષ્પદંતેશ્વરો દેવો હ્યવિમુક્તેશ્વરસ્તતઃ ॥
હનુમતેશ્વરો દેવો વિશ્વેશ્વર સ્તતઃ કમ્

સ્વપ્નેશ્વર ઇતિ ખ્યાતઃ સિદ્ધેશ્વરસ્તતઃ પરઃ ॥
નીલકંઠેશ્વરો દેવઃ સ્થાવરેશસ્તતઃ પરમ્

કામેશ્વર ઇતિ પ્રોક્તઃ પ્રતિહારેશ્વરસ્તતઃ ॥
પશુપતીશ્વરઃ પ્રોક્તો વિશ્વેશ્વરસ્તતઃ પરઃ ॥
સ્વર્ણજાલેશ્વરઃ પ્રોક્તો મનઃકામેશ્વરસ્તતઃ

દુર્વાસેશ્વરનામાસૌ નાગચંડેશ્વરસ્તતઃ ॥
ખર્પરેશશ્ચ વિખ્યાતો બ્રહ્મેશ્વરસ્તતઃ પરમ્

પાતાલેશ્વર આખ્યાતો ગુપ્તેશ્વરસ્તતઃ પરઃ ॥
કપિલેશ્વર ઇત્યાખ્યો યોગયોગેશ્વરઃ પરઃ

ભીમેશ્વરેતિ વિખ્યાતો ધનુઃસહસ્રાભિધઃ પરઃ ॥
અગ્નીશ્વરઃ પરઃ પ્રોક્તો દેવેશ્વરસ્તતઃ પરઃ

।
દ્વાદશાર્કઃ સમાખ્યાતો દશાશ્વમેધિકેશ્વરઃ ॥
ગદાધરેશ્વરઃ ખ્યાતો વૈજનાથેતિ શંભુરાટ્

સોમનાથેશ્વરઃ ખ્યાતો ઘુષ્મેશ્વરસ્તતઃ પરઃ।
ભીમશંકર ઇત્યાખ્યો ઘંટેશ્વરસ્તતઃ પરઃ

ઊષરેશ્વરસંજ્ઞશ્ચ ચન્દ્રાદિત્યેશ્વરઃ પરઃ ॥
કેશવાર્કઃ સમાખ્યાતઃ શક્તિભેદેશ્વરઃ પરઃ

રામેશ્વરઃ પરો દેવો વાલ્મીકેશ્વરશંકરઃ ॥
જ્વાલેશ્વરઃ શિવઃ પ્રોક્તો હ્યભયેશસ્તતઃ પરઃ

વિઘ્નહસ્તેશ્વરઃ પ્રોક્તશ્ચંચલેશસ્તતઃ પરઃ ॥
પુરુષોત્તમેતિ વિખ્યાતો વીરેશ્વરસ્તતઃ પરઃ

કર્ણેશ્વરશ્ચ વિખ્યાતઃ પૃથુકેશસ્તતઃ પરમ્॥
આનંદેશશ્ચ વિખ્યાતઃ કોટેશ્વરસ્તતઃ પરઃ

અવિમુક્તેશ્વરઃ પ્રોક્તો હનુમત્કેશ્વરઃ પરઃ ॥
વિમલેશ્વરેતિ વિખ્યાતશ્ચંદ્રેશ્વરસ્તતઃ પરઃ

બિંદુકેશશ્ચ વિખ્યાતો વાલુકેશ્વરસંજ્ઞકઃ ॥
બૃહસ્પતીશ્વરો દેવો હ્યસંખ્યાતેશ્વરસ્તતઃ

યાનિ કાનિ ચ તીર્થાનિ તાનિ લિંગાનિ સત્તમ ॥
તિષ્ઠંતિ તત્ર પૂજ્યાનિ તાનિ વંદ્યાનિ સર્વશઃ

ચત્વારો વિદિતાઃ સર્વે દ્વારપાલા મહાત્મભિઃ ॥
પિંગલેશ્વરેતિ ચ ખ્યાતઃ પૂર્વદ્વારે દ્વિજોત્તમ

દક્ષિણે ચ તથા દ્વારે કાયાવરોહણેશ્વરઃ ॥
બિલ્વકેશ્વરેતિ વિખ્યાતઃ પશ્ચિમદ્વારમાશ્રિતઃ

દર્દુરેશ્વરસ્તતઃ પ્રોક્તો દ્વારે ચોત્તરસંજ્ઞિકે ॥
એતે ચાઽન્યે ચ બહવો લિંગાખ્યાસ્ત્રિભુવનેશ્વરાઃ

મહાકાલવને રમ્યે સમાખ્યાતા હિ પાવનાઃ ॥
ષષ્ટિકોટિસહસ્રાણિ ષષ્ટિકોટિશતાનિ ચ

મહાકાલવને વ્યાસ લિંગસંખ્યા ન વિદ્યતે ॥
તથાઽપિ ચ પ્રાધાન્યેન મયાઽત્ર પરિકીર્તિતાઃ

યસ્ય દેવસ્ય યત્તીર્થં તન્નામ્ના પરિકીર્તિતમ્ ॥
સ્નાત્વા દત્ત્વા ચ તદ્દાનં તત્તીર્થ સ્યફલં લભેત્

તથા નવગ્રહાઃ પુણ્યાઃ સમાખ્યાતાઃ પુરાઽનઘ ॥
તેષાં નામાનિ પુણ્યાનિ તીર્થાનિ ચ તથા શૃણુ

નરાદિત્ય ઇતિ ખ્યાતઃ સોમેશ્વરસ્તતઃ પરઃ ॥
મંગલેશ્વરઃ સમાખ્યાતો બુધેશ્વરસ્તતઃ પરમ્

બૃહસ્પતીશ્વરઃ પ્રોક્તસ્તથા શુક્રેશ્વરઃ શિવઃ ॥
સ્થાવરેશ્વરો મહાદેવઃ સમાખ્યાતો મુનીશ્વરૈઃ

રાહુકેતૂ સમાખ્યાતૌ તેષાં તીર્થાનિ સત્તમ ॥
તત્તીર્થેષુ નરઃ સ્નાત્વા સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

ગ્રહા રાજ્યં પ્રયચ્છંતિ ગ્રહા રાજ્યં હરંતિ ચ ॥
ગ્રહૈસ્તુ વ્યાપિતં સર્વં ત્રૈલોક્ત્યં સચરાચરમ્

ગ્રહતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા ગ્રહાણામર્ચનં ચરેત્ ॥
ન તસ્ય ગ્રહપીડા વૈ બાધતે હિ કદાચન

એવં વ્યાસ સમાખ્યાતા મયા દેવાશ્ચ તીર્થકાઃ ॥
યાત્રા પુણ્યતરા શ્રેષ્ઠા પવિત્રા પાપનાશિની

ગ્રહપીડાસુ ચોગ્રાસુ દારિદ્ર્યે ઘોરસંકટે ॥
તેષામુદ્ધરણાર્થાય દેવયાત્રા પ્રકીર્તિતા

ક્ષેત્રસ્યાંતર્ગૃહીં નિત્યં યે કુર્વંતિ નરોત્તમાઃ ॥
ન તેષાં દુર્લભં કિંચિત્ત્રિષુ લોકેષુ વિદ્યતે

અપુત્રો લભતે પુત્રં નિર્ધનો ધનમાપ્નુયાત્ ॥
વિદ્યાવાઞ્જાયતે વિપ્રઃ ક્ષત્રિયો વિજયી ભવેત્

અક્ષયા સંતતિસ્તસ્ય શિવલોકે મહીયતે ॥ ૧૦૧ ।
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે ઽવન્તીક્ષેત્રમાહાત્મ્યે દેવયાત્રાંઽતર્ગૃહીસર્વતીર્થયાત્રાઽનુક્રમણિકાદિકથનંનામ સપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ