સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 5.69-2

ઈશ્વર ઉવાચ॥। ॥
એકોનસપ્તતિં દેવિ શૃણુ પાર્વતિ યત્નતઃ ॥
યસ્ય દર્શનમાત્રેણ સંગમો જાયતે સદા

કલિંગવિષયે દેવિ સુબાહુર્નામ પાર્થિવઃ॥
બભૂવ ભુવિ વિખ્યાતો યજ્વા પરમધાર્મિકઃ

તસ્ય પત્ની વિશાલાક્ષી દુહિતા દૃઢધન્વનઃ ॥
કાંચીપુરનિવાસસ્ય ક્ષાત્રવ્રતરતસ્ય ચ

પરસ્પરાનુરાગત્વાત્પરા પ્રીતિરભૂત્તયોઃ ॥
તસ્ય રાજ્ઞઃ શિરોઽર્ત્તિસ્તુ મધ્યાહ્ને જાયતે સદા

આયુર્વેદવિદાં મુખ્યૈઃ શરીરસ્ય ચિકિત્સકૈઃ ॥
તૈઃ પ્રણીતાઃ પ્રિયે યોગા વ્યથાવૃદ્ધિર્દિનેદિને

એવં બહુતરે કાલે ગતે દેવિ મહીપતિમ્ ॥
પ્રત્યુવાચ વિશાલાક્ષી ભર્ત્તુર્દુઃખેન પીડિતા

કથમેષા શિરોરોગે જરા તે પૃથિવીપતે ॥
વૈદ્યાશ્ચ બહવો દેવ નાનાશાસ્ત્રવિશારદાઃ ॥
પ્રયતંતેઽસ્ય નાશાય તથાપ્યેષ ન શામ્યતિ

એવં સ પ્રિયયા પ્રોક્તઃ સુબાહુઃ પૃથિવીપતિઃ ॥
પ્રત્યુવાચ પ્રિયાં ભાર્યાં પ્રેમ્ણા પ્રણયવત્સલામ્

સુખદુઃખાશ્રયં દેવિ શરીરં સર્વદેહિનામ્ ॥
પૂર્વકર્માનુસારેણ સુખં દુઃખં ચ જાયતે

ઇતિ સંબોધિતા રાજ્ઞી તેન રાજ્ઞા વરાનને ॥
પુનઃ પ્રોવાચ હાર્દ્દેન તમેવાર્થં સુદુઃખિતા

યદા સા વારિતાત્યર્થં પૃચ્છત્યેવ પુનઃપુનઃ ॥
તદા રાજા પ્રહસ્યૈવ તાં ચ રાજ્ઞીમુવાચ હ

યદિ ત્વં શ્રોતુકામાસિ રોગસ્યાસ્ય સમુદ્ભવમ્ ॥
કારણં તત્ત્વતો દેવિ નાખ્યાસ્યામ્યહમત્ર વૈ

મહાકાલવનં ગત્વા સિદ્ધગંધર્વસેવિતમ્ ॥
તત્ર તે કથયિષ્યામિ યદિ કૌતૂહલં તવ

શ્વઃ પ્રભાતે ગમિષ્યામિ ત્વયા સાર્દ્ધં શુચિસ્મિતે ॥
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સા રાજ્ઞી વિસ્મિતા સ્થિતા॥
ઉત્સુકા ગમનાર્થાય મહાકાલવનં શુભમ્

અથ સા રજની વૃત્તા પ્રભાતે નૃપસત્તમઃ ॥
પ્રતસ્થે ભાર્યયા સાર્દ્ધં સૈન્યેન મહતા વૃતઃ

આજગામ ક્રમેણૈવ મહાકાલવનં શુભમ્ ॥
આવાસં વિદધે ધીમાચ્છિપ્રાતીરે નૃપસ્તદા

પાતાલવાહિની તત્ર ગંગા ત્રિપથગામિની ॥
દ્વિતીયા નીલગંગા ચ શિપ્રયા સહ સંગતા

તાસાં ચ સંગમસ્તત્ર તલ્લિંગં સંગમેશ્વરમ્ ॥
પૂજિતં ગંગયા સાર્દ્ધં શિપ્રયા નીલગંગયા

અથ પ્રાપ્તે સુબાહૌ ચ સા રાજ્ઞી વિસ્મયાન્વિતા ॥
પપ્રચ્છ પ્રણયોપેતા કથ્યતામત્ર કારણમ્ ॥
યત્ત્વયોક્તં પુરા દેવ કથયિષ્યામિ તત્ર વૈ

એવમુક્તઃ સુબાહુસ્તુ પ્રિયયા પૃથિવીપતિઃ ॥
પ્રત્યુવાચ પ્રિયાં પ્રેમ્ણા પ્રહસ્ય ચ પુનઃપુનઃ

સુખં સ્વપિહિ ભદ્રાંગિ શ્રાંતા વયમનિંદિતે ॥
પ્રભાતે કથયિષ્યામિ શિરોરોગસ્ય કારણમ્

અથ સા રજની વૃત્તા પ્રભાતે નૃપસત્તમઃ ॥
કથયામાસ માહાત્મ્યં દેવસ્ય પરમેષ્ઠિનઃ

અહમાસં કુશૂદ્રસ્તુ સર્વદા વેદનિંદકઃ ॥
વિશ્વાસઘાતકો નિત્યં ત્વમપ્યેવં તથાવિધા

પુત્રો જાતસ્તુ દુઃશીલો દેવબ્રાહ્મણવંચકઃ ॥
કુરૂપઃ કર્કશો દુષ્ટઃ પ્રકૃત્યા પાપપૂરુષઃ

અથ દીર્ઘેણ કાલેન દ્વાદશાબ્દં ભયાવહા ॥
અનાવૃષ્ટિસ્તુ સંજાતા સર્વપ્રાણિભયંકરી

વિયોગસ્તુ ત્વયા પ્રાપ્તો મયા સાર્દ્ધં સુતેન ચ ॥
તતોઽહં દુઃખસંતપ્તો વૈરાગ્યં પરમં ગતઃ

ઇચ્છતા નિધનં સદ્યો મયા પ્રોક્તમિદં વચઃ ॥
મમ પુણ્યવિહીનસ્ય પાપધ્યાનરતસ્ય ચ

સુતેન ભાર્યયા સાર્દ્ધં સંગમો દુર્લભઃ પુનઃ ॥
કથં સ્વપિતિ પાપિષ્ઠઃ કૃત્વા પાપં સુદારુણમ્

કુટુંબાર્થે કરોત્યેવમેકાકી નિસ્તરત્યસૌ ॥
ધર્મ એવ પરો બંધુર્ધર્મ એવ પરા ગતિઃ॥
ધર્મેણ સાધ્યતે સર્વં તસ્માદ્ધર્મં સમાશ્રયેત્

ઇતિ ચિંતયતોઽત્યર્થં મમ પ્રાણા ગતાઃ પ્રિયે ॥
વિવિધા યાતના પ્રાપ્તા મયા નરકકોટિષુ

અંતકાલેઽપિ ધર્મસ્ય પ્રશંસા યા મયા કૃતા ॥
મત્સ્યોઽહં તેન પુણ્યેન જાતઃ શિપ્રાજલે શુભે

ત્વં ચ શ્યેની તતો જાતા તસ્મિન્નેવ વનોત્તમે ॥
પ્રાવૃટ્કાલેઽથ સંપ્રાપ્તે આશ્લેષાનુગતે રવૌ

નદીત્રયરયેણૈવ નિઃસૃતોઽહં જલાત્તતઃ ॥
ત્વયા શિરસિ સંપ્રાપ્તો નખૈર્વિદ્ધોઽસ્મિ સુંદરિ

આનીતોઽહં ત્વયા દેવિ સંગમેશ્વરસંનિધૌ ॥
કૈવર્તૈર્નિધનં પ્રાપ્તં ત્વયા સાર્દ્ધં વરાનને

મ્રિયમાણેન મે દૃષ્ટો દેવોઽસૌ સંગમેશ્વરઃ ॥
શિપ્રયા સ્નાપિતોઽત્યર્થં ગંગયા નીલગંગયા

તસ્ય દર્શન માત્રેણ જાતોઽહં પૃથિવીપતિઃ ॥
કલિંગવિષયે દેવિ સર્વભૂપાલવંદિતઃ

સુતા ત્વં વલ્લભા જાતા કાંચીપુરનિવાસિનઃ ॥
ક્ષાત્રવ્રતરતસ્યૈવ સુભગા દૃઢધન્વનઃ

આવાં રાજત્વમાપન્નૌ તસ્ય લિંગસ્ય દર્શનાત્ ॥
ત્વયા કરરુહૈર્વિદ્ધો મારિતો લગુડૈશ્ચ તૈઃ

મધ્યાહ્ને કદનં સ્મૃત્વા તતો મે શિરસિ વ્યથા ॥
સ્મરામિ જાતિમાત્મીયામસ્ય દેવસ્ય દર્શનાત્

એતત્તે કથિતં દેવિ પૃષ્ટોઽહં યત્ત્વયા પુરા ॥
ગચ્છ સુંદરિ ભદ્રં તે યત્ર તે વર્ત્તતે મનઃ

સ્થાતવ્યં ચ મયાત્રૈવ સેવ્યોઽસૌ સંગમેશ્વરઃ

તતઃ સા નિરવદ્યાંગી નીલોત્પલવિલોચના ॥
કરુણં સુસ્વરં કૃત્વા ભર્ત્તાર મિદમબ્રવીત્

મયાપિ સંસ્મૃતં દેવ પૂર્વજન્મનિ ચેષ્ટિતમ્ ॥
અસ્ય લિંગસ્ય માહાત્મ્યાત્તિર્યગ્યોનિગતાવપિ

પ્રાપ્તાવાવાં મનુષ્યત્વં નિર્મલેષુ કુલેષુ ચ ॥
પ્રાપ્તા શ્રીરતુલા લોકે પ્રાપ્તં રાજ્યમકંટકમ્

પ્રાપ્તા ભાર્યા પ્રિયાહં તે ત્વં ચ પ્રાપ્તો મયા નૃપ ॥
ખ્યાતોયં ત્રિષુ લોકેષુ નામતઃ સંગમેશ્વરઃ

અસ્ય દેવસ્ય માહાત્મ્યાદ્વિયોગો ન ભવિષ્યતિ ॥
યથા કૃષ્ણસ્ય લક્ષ્મ્યા ચ પાર્વત્યા ચ શિવસ્ય ચ

પુનઃ પ્રણમ્ય પ્રણતા સહસા મન્મથાકુલા ॥
ભર્ત્તા સુબાહુર્મે ભૂયાદન્યસ્મિન્નિહ જન્મનિ

તવ દેવપ્રસાદેન યદિ ત્વં સંગમેશ્વરઃ ॥
તતો વિલોક્ય સોન્મેષં કુસુમેષુતરંગિતામ્ ॥
કાંતાં પિબન્નિવ દૃશા પ્રાહ તાં તરલેક્ષણામ્

સહજેનાભિજન્યેન ગુણૈઃ કાંત્યા વિભૂષિતા ॥
મયા પ્રાપ્તા વિશાલાક્ષિ પ્રાપ્તં મજ્જન્મનઃ ફલમ્

તતસ્તાં ભયસંત્રસ્તાં કંપિતાધરપલ્લવામ્॥
ગૃહીત્વા ચ કરે કાંતાં જગામાંતઃપુરં નિજમ્

વદન્કંદર્પસર્પેણ દષ્ટોઽહં દૈવતોઽધુના॥
ચચાર તત્ર નિઃસારં સંસારં કલયન્ધિયા

પુરે મમ વરારોહે ચિરં રેમે તયા સહ॥
એવં રાજા પ્રિયાં પ્રાપ્ય નિવેદ્ય ચ નિજાં કથામ્

ભેજે રાજ્યં તયા સાર્દ્ધં વિસ્તારિતમહોત્સવઃ ॥
અશાશ્વતમિદં જ્ઞાત્વા અર્થિભ્યોઽપિ દદૌ ધનમ્

અપૂર્વત્યાગિના તેન ત્રૈલોક્યં વિસ્મયં યયૌ ॥
રાજ્યં કૃત્વા ચિરં કાલં સભાર્યો નૃપસત્તમઃ

ભુક્ત્વા ચ વિપુલાન્ભોગાંસ્તસ્મિઁલ્લિંગે લયં ગતઃ ॥
અતો દેવિ સુવિખ્યાતો દેવોઽસૌ સંગમેશ્વરઃ

યઃ પશ્યેત્પરયા ભક્ત્યા તલ્લિંગં સંગમેશ્વરમ્ ॥
ન વિયોગો ભવેત્તસ્ય પુત્રભ્રાતૃપ્રિયાદિભિઃ ॥ ।

નિયમેન તુ યઃ પશ્યેત્તલ્લિંગં સંગમેશ્વરમ્ ॥
રાજસૂયસહસ્રસ્ય ફલં તસ્યાધિકં ભવેત્

ગાંગં ચ સફલં પુણ્યં યામુનં નામર્દં તથા॥ ।
જાયતે ચાંદ્રભાગં ચ સંગમેશ્વરદર્શનાત્

યઃ પશ્યેચ્છ્રાવણે માસિ તલ્લિંગં સંગમેશ્વરમ્ ॥
કાર્તિકસ્વામિનો યાત્રા કૃતા તેન ન સંશયઃ ॥ ।

માસિ ચાશ્વયુજે દેવં યઃ પશ્યેત્સંગમેશ્વરમ્॥
કૃતં તેન સહસ્રં તુ વાજપેયં વરાનને

યઃ પશ્યેત્કાર્ત્તિકે માસિ તલ્લિંગં સંગમેશ્વરમ્॥ ।
રાજસૂયસહસ્રં તુ કૃતં તેન ન સંશયઃ

ચતુરો વાર્ષિકાન્માસાન્યઃ પશ્યેત્સંગમેશ્વરમ્ ॥
સ યાતિ પરમં સ્થાનં મમાભીષ્ટતરં પ્રિયે

।
એષ તે કથિતો દેવિ પ્રભાવઃ પાપનાશનઃ ॥
સંગમેશ્વરદેવસ્ય શૃણુ દુર્દ્ધર્ષમીશ્વરમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે ચતુરશીતિલિંગમાહાત્મ્યે સંગમેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામૈકોનસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ