સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.69

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
ભૂયઃ શૃણુ પરં તીર્થં સર્વતીર્થફલપ્રદમ્ ॥
કીર્તિતં બ્રહ્મણા પૂર્વં માર્કંડેયસ્ય પૃચ્છતઃ

શૃણુ વત્સ મહીપૃષ્ઠે શિપ્રા દિવ્યતરા નદી ॥
તસ્યાસ્તીરે વરં તીર્થં કર્કરાજેતિવિશ્રુતમ્

યસ્ય દર્શનમાત્રેણ મહાપાપક્ષયો ભવેત્ ॥
વિકારા માનસાઃ સર્વે ચંદ્રો માનસસંભવઃ

તસ્ય સ્થાને ગતો ભાનુર્યામ્યાયનકરઃ પરઃ॥
ઋતુત્રયં સમાખ્યાતં વિધૂમ્રાર્ચિસ્તદુચ્યતે

તત્ર મૃતાઃ પ્રવર્તંતે યોગિનોઽપિ પરંતપ॥
ચાતુર્માસ્યે હરૌ સુપ્તે યે નરા વ્રતવર્જિતાઃ

ન તેષાં સદ્ગતિર્વત્સ સત્યમેવ બ્રવીમિ તે ॥
ચાતુર્માસ્યે મૃતા યે ચ યે મૃતા દક્ષિણાયને

તેષામુદ્ધરણાર્થાય તીર્થમેતદ્વિનિર્મિતમ્ ॥
કર્કરાજ ઇતિ ખ્યાતં સર્વલોકેષુ ગીયતે

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥ ॥
ભગવન્ભવતા સર્વં નિર્મિતં વિશ્વમૂર્તિના ॥
ચરાચરમિદં વિશ્વં જગત્સર્વં જગત્પતે

ચાતુમાસ્યે હરૌ સુપ્તે ધર્માઽઽચારવિધિઃ સ્મૃતઃ ॥
તદહં શ્રોતુમિચ્છામિ ત્વત્તો બ્રહ્મવિદાં વર

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
શૃણુ વત્સ પરં પુણ્યં ચાતુર્માસ્યફલં શુભમ્ ॥
યચ્છુત્વા ભારતે ખણ્ડે નૃણાં મુક્તિર્ન દુર્લભા

મુક્તિપ્રદોઽયં ભગવાન્સંસારોત્તારકારણઃ ॥
યસ્ય સ્મરણમાત્રેણ સર્વપાપક્ષયો ભવેત્

માનુષ્યં દુર્લભં લોકે તત્રાઽપિ ચ કુલીનતા ॥
તત્રાઽપિ સંયમિત્વં ચ તત્ર સત્સંગમઃ શુભઃ

સત્સંગમો ન યત્રાઽસ્તિ વિષ્ણુભક્તિર્વ્રતાનિ ન ॥
ચાતુર્માસ્યે વિશેષેણ વિષ્ણુવ્રતકરઃ શુભઃ

ચાતુર્માસ્યે ઽવ્રતી યસ્તુ તસ્ય પુણ્યં નિરર્થકમ્॥
સર્વતીર્થાનિ દાનાનિ પુણ્યાન્યાયતનાનિ ચ

વિષ્ણુમાશ્રિત્ય તિષ્ઠંતિ ચાતુર્માસ્યે સમાગતે ॥
સ વિષ્ણુરાશ્રિતો નિત્યં કર્કરાજં સુતીર્થકમ્

સુપુષ્ટેન ચ દેહેન જીવિતં તસ્ય શોભનમ્ ॥
ચાતુર્માસ્યે સમાયાતે હરિર્યેનાઽર્ચિતસ્તદા

કૃતાર્થાસ્તસ્ય વિબુધા યાવજ્જીવં વરપ્રદાઃ ॥
સંપ્રાપ્ય માનુષં દેહં ચાતુર્માસ્યે પરાઙ્મુખઃ

તસ્ય પાપશતાન્યાહુર્દેહસ્થાનિ ન સંશયઃ ॥
માનુષ્યં દુર્લભં લોકે હરિભક્તિશ્ચ દુર્લભા

ચાતુર્માસ્યે વિશેષેણ સુપ્તે દેવે જનાર્દને॥
ચાતુર્માસ્યે નરઃ સ્નાત્વા કર્કરાત્રે દ્વિજોત્તમ ।
દેહશુદ્ધિં વિધાયાઽઽદૌ મુક્તિમાર્ગમવાપ્નુયાત્

તત્રાઽપિ નિર્ઝરે કૂપે તડાગે વા સરસ્યપિ॥
તસ્માત્તદધિકં પુણ્યં સમાખ્યાતં સુરાસુરૈઃ

તેષુ યઃ સ્નાતિ વૈ નિત્યં તસ્ય પાપક્ષયો ભવેત્

તસ્માન્નદ્યધિકા પુણ્યા સમાખ્યાતા સુરાસુરૈઃ ॥
પુષ્કરે ચ પ્રયાગે ચ યત્ર ક્વાઽપિ મહાજલે

ચાતુર્માસ્યે તુ યઃ સ્નાતિ પુણ્યસંખ્યા તતોઽધિકા॥ ॥
રેવાયાં ભાસ્કરે ક્ષેત્રે પ્રાચ્યાં સાગરસંગમે

એકાહમપિ યઃ સ્નાતિ ચાતુર્માસ્યે ન દુઃખભાક્॥
દિનત્રયં ચ યઃ સ્નાતિ નર્મદાયાં સમાહિતઃ

સુપ્તે દેવે જગન્નાથે પાપં યાતિ સહસ્રધા॥
પક્ષમેકં તુ યઃ સ્નાતિ ગોદાવર્યાં દિનોદયે

સ ભિત્ત્વા કર્મજં દેહં યાતિ વિષ્ણોઃ સલોકતામ્॥
અવંત્યાં કર્કરાજે તુ સાક્ષાદ્વિષ્ણુર્ભવેન્નરઃ॥
ક્ષણમેકં ક્ષણાર્ધં વા ચાતુર્માસ્યે ઽતિલંઘયેત્

તિલોદકેનામલસંયુતેન બિલ્વોદકેનાપિ ચ મજ્જયેદ્યઃ ॥
ન તસ્ય જાનામિ ફલાધિકં વૈ કિં તસ્ય કીદૃઙ્મુનિભિઃ પ્રણીતમ્

ગંગાં સ્મરતિ યો નિત્યમુદપાનસમીપતઃ ॥
તદ્ગાંગેયજલં જાતં તેન સ્નાનં સમાચરેત્

ગંગાઽપિ દેવદેવસ્ય ચરણાંઽગુષ્ઠવાહિની ॥
પાપહા સા સદા પ્રોક્તા ચાતુર્માસ્યે વિશેષતઃ

ચાતુર્માસ્યે જલગતો દેવો નારાયણો ભવેત્ ॥
સર્વતીર્થાઽધિકં સ્નાનં વિષ્ણુતેજોંઽશસંગતમ્

સ્નાનં દશવિધં કાર્યં વિષ્ણુનામ્ના મહાફલમ્ ॥
સુપ્તે દેવે વિશેષેણ નરો દેવત્વમાપ્નુયાત્

વિના સ્નાનં તુ યત્કર્મ પુણ્યકાર્યમયં શુભ મ્ ॥
ક્રિયતે વિફલં બ્રહ્મંસ્તદ્ગૃહ્ણન્તિ હિ રાક્ષસાઃ

સ્નાનેન સત્યમાપ્નોતિ સત્યે ધર્મઃ સનાતનઃ ॥
ધર્માન્મોક્ષપથં પ્રાપ્ય પુનર્નૈવાવસીદતિ ॥

યે ચાધ્યાત્મવિદઃ પુણ્યા યે ચ વેદાંતપારગાઃ ॥
સર્વદાનપ્રદાને ચ તેષાં સ્નાનેન શુધ્યતિ

કૃતસ્નાનસ્ય હિ હરિર્દેહમાશ્રિત્ય તિષ્ઠ તિ ॥
સર્વક્રિયાફલં યેષુ સંપૂર્ણફલદં ભવેત્

સર્વપાપવિનાશાય દેવતાતોષણાય ચ ॥
ચાતુર્માસ્યે જલસ્નાનં સર્વપાપક્ષયાવહમ્

નિશાયાં ચૈવ ન સ્નાયાત્સંધ્યાયાં ગ્રહણં વિના ॥
ઉષ્ણોદકેન ન સ્નાયાદ્રાત્રૌ શુદ્ધિર્ન જાયતે

ભાનુસંદર્શનાચ્છુદ્ધિર્વિહિતા સર્વકર્મસુ ॥
ચાતુર્માસ્યે વિશેષેણ જલશુદ્ધિસ્તુ ભાવિની

અશક્ત્યાં તુ શરીરસ્ય ભસ્મસ્નાનેન શુધ્યતિ ॥
મંત્રસ્નાનેન વિપ્રેંદ્ર વિષ્ષુપાદોદકેન વા

નારાયણાઽગ્રતઃ સ્નાનં ક્ષેત્રે તીર્થે નદીષુ ચ ॥
વિશેષતોઽપિ શિપ્રાયાં તીર્થે કર્કાભિધે વરે

યશ્ચ સ્નાતિ નરો નિત્યં સ યાતિ વૈષ્ણવં પદમ્॥
તસ્માત્ત્વં ભાર્ગવશ્રેષ્ઠ તત્ર ગચ્છસ્વ મા ચિરમ્

પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ પુણ્યાન્યાયતનાનિ ચ ॥
તાનિ સર્વાણિ તિષ્ઠંતિ કર્કરાજજલે સદા

કર્કસ્થે ચ દિવાનાથે સ્નાનં કુર્વંતિ યે નરા ॥
ન તેષાં પુનરાવૃત્તિઃ કલ્પકોટિશતૈરપિ

ચાતુર્માસ્યં સમાસાદ્ય તત્રૈવ નિવસામ્ય હમ્ ॥
નાસ્તિ રેવાસમા પુણ્યા નદી બ્રહ્માંડભૂતલે

મહેશાન્નાઽપરો દેવો મુક્તિદો ન જનાર્દનાત્ ॥
ઉજ્જયિનીસમા નાસ્તિ પુરી કામવર પ્રદા

કર્કરાજસમં તીર્થં નાસ્તિ વત્સ મહીતલે ॥
યસ્ય દર્શનમાત્રેણ મુક્તિભાગી ભવેન્નરઃ

એવં વ્યાસ સમાખ્યાતં બ્રહ્મણા ભાર્ગ વાય ચ ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન મહાકાલવનં વ્રજ

અસ્માકં ચાઽપિ તત્રૈવ સ્થાનં પરમશોભનમ્ ॥
ચાતુર્માસ્યે હરૌ સુપ્તે યાવદ્યાયાત્પ્રબો ધિની

તાવત્કાલં હિ તત્રૈવ મુક્તિરેવ ન સંશયઃ ॥
ચાતુર્માસ્યે હરૌ સુપ્તે જહાતિ ચેત્કલેવરમ્

યમલોકે ચિરં વાસો જાયતે નાઽત્ર સંશયઃ ॥
તસ્માત્તુલસિકાભાગે શાલિગ્રામે સુરાલયે

આત્માનં હિ પણીકૃત્ય તત્રૈવ સંનિયોજયેત્ ॥
યાવત્પ્રબોધિની ચૈતિ દ્વાદશી દ્વિજ્સત્તમ

પશ્ચાદ્ઘૃતસુવર્ણેન મોચયિત્વા સ્વકં નયેત્ ॥
ચાતુર્માસ્યોદ્ભવં દોષં બાધતે ન ચ માનવમ્

યસ્ય શિપ્રોદકે સ્નાનં કર્કરાજેઽનુજાયતે ॥
એવં વ્યાસ વરં તીર્થં સર્વતીર્થફલપ્રદમ્

પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ સરિતઃ સાગરાશ્ચ યે ॥
તે સર્વે ચ સમાયાંતિ ચાતુર્માસ્યે દ્વિજોત્તમ

તસ્માચ્ચ તદ્વરં તીર્થં કર્કરાજ ઇતિ સ્મૃતમ્

ય એતાં વૈ કથાં પુણ્યાં શૃણ્વંતિ શ્રાવયંતિ ચ ॥
ન તેષાં જાયતે દોષશ્ચાતુર્મા સ્યોદ્ભવઃ કદા

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડેઽવન્તીક્ષેત્રમાહાત્મ્યે કર્કરાજતીર્થ મહિમવર્ણનંનામૈકોનસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ