સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.54

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
ભૂયસ્તુ શ્રોતુમિચ્છામિ ત્વત્તો બ્રહ્મવિદાંવર ॥
નીલગંગા કદા બ્રહ્મઞ્છિપ્રાકુંડે સમાગતા

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ વ્યાસ મહાતીર્થં સર્વતીર્થફલ પ્રદમ્ ॥
નીલગંગાં નરઃ સ્નાત્વા સંગમેશ્વરમર્ચયેત્

દુઃસંગસંભવા દોષા ન ભવંતિ કદાચન ॥
એકદા બ્રહ્મલોકે વૈ ગંગા ત્રિપથગા નદી

ગતા પુનંતી ત્રીલ્લોકાન્નીલવાસા શુચાર્દિતા ॥
ભગવન્કિમિદં જાતં પાતકં મે કૃતં પુરા

દુષ્ટાચારાપરાધેન યેનેમાં પ્રાપિતા દશામ્ ॥
સર્વલોકેષુ યત્કિંચિજનાનાં પાતકં ભુવિ

તત્સર્વં તિષ્ઠતિ મયિ સર્વેષામપિ દેહિનામ્ ॥
તેનાહં વૈ ભરાક્રાંતા નો શક્યા ચલિતું ધરામ્

નીલભાસા વિવર્ણા ચ સર્વધર્મબહિર્મુખા ॥
યત્કિંચિત્ક્રિયતે કર્મ શુભં વા યદિ વાઽશુભમ્

મયિ ત્યક્ત્વા પુનંતીહ જંતવઃ સર્વશોઽમલાઃ ॥
તિષ્ઠંતિ પુણ્યલોકેષુ ભુક્તિમુક્તિપ્રદેષુ ચ

અસ્માકં ચ મહત્કષ્ટં જાતં ધાતઃ પરં મલમ્ ॥
ન હિ શર્મ ન વૈ શાંતિર્ન નિદ્રા ન ચ નિર્વૃતિઃ

ન લોકે ચ સ્થિતિર્મેદ્ય પાપિષ્ઠાયાઃ સનાતની ॥
દુષ્ટસંગોદ્ભવૈદોંષૈઃ પ્લાવિતાહં જગદ્ગુરો

કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ યેન શાંતિર્ભવેન્મમ ॥
કિં તપઃ કિં ચ દાનં મે કિં તીર્થં કિં ચ સાધનમ્

યેનાહં પાપલિપ્તાંગી પુનઃ પ્રકૃતિમાપ્નુયામ્ ॥
એવં જ્ઞાત્વા મહાયો ગિન્યથા યોગ્યં તથા કુરુ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
શ્રૂયતાં ભોઃ સરિચ્છ્રેષ્ઠે કારણં પાપનાશનમ્ ॥
મહાકાલવને રમ્યે પુરી હ્યેષા ઽમરાવતી

તત્ર શિપ્રા સરિચ્છ્રેષ્ઠા વર્તતે ભુવિ પાવની॥
તસ્યા દર્શનમાત્રેણ સર્વપાપક્ષયો ભવેત્

તત્ર ગચ્છ મહાભાગે સદ્યશ્ચાત્મ વિશુદ્ધયે ॥
બ્રહ્મણેતિ સમાખ્યાતં શ્રુત્વા ગંગા સરિદ્વરા

તમભિજ્ઞાય સંપ્રાપ્તા મહાકાલવનં શુભમ્ ॥
પુષ્કરસ્યાગ્નિભાગે ચ યત્ર દેવો મરુત્સુતઃ

વિંધ્યસ્ય ચોત્તરે ભાગે અંજન્યાશ્રમમુત્તમમ્॥
સા પુત્રેણ તપસ્તેપે પવિત્રા બ્રહ્મચારિણી

પતિવ્રતાભિઃ સર્વાભિઃ પતિભિર્બ્રહ્મચારિભિઃ ॥
દેવાંગનાભિર્બહુભિઃ ક્રીડદ્ભિર્બાલકુંજરૈઃ

સરસીફુલ્લકલ્હારૈર્મત્તાલિકુલનાદિતૈઃ ॥
નિર્વૈરજંતુભિઃ સેવ્યં બ્રહ્મર્ષિગણસે વિતમ્

મનોહ્રાદકરં પુણ્યં પવિત્રં પાપનાશનમ્ ॥
તત્ર પ્રવેશમાત્રેણ નીલવાસાઃ સરિદ્વરા

શુક્લવાસાઽભવત્સદ્યો નષ્ટપાપમલા ઽશુભા ॥
શરચ્ચંદ્રનિભાકારા ધૂતપાપા પયસ્વિની

તત્રૈવ ચાશ્રમં ચક્રે મનઃસંહર્ષકારણમ્ ॥
તત્પ્રભૃતિ સમાખ્યાતં સર્વલોકેષુ પુણ્યદમ્ ॥

નીલગંગેતિ વૈ વ્યાસ તીર્થં કિલ્વિષનાશનમ્ ॥
અસ્મિંસ્તીર્થે નરઃ સ્નાત્વા હનુમંતમથાર્ચયેત્

તસ્ય સિદ્ધિઃ કરગતા ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ॥
આશ્વિને માસિ સંપ્રાપ્તે કૃષ્ણપક્ષે સમાહિતઃ

દર્શે પિતૄન્સમુદ્દિશ્ય શ્રાદ્ધં કુર્યાન્મહાલયમ્ ॥
તારિતં ચ કુલં સર્વં તેનાત્મૈકોત્તરં શતમ્

સમગોત્રેષુ યે જાતાઃ પૂર્વજા નિરયવાસિનઃ ॥
તે સર્વે સદ્ગતિં યાંતિ તેષાં લોકાઃ સનાતનાઃ

સ્નાત્વા તિલાંજલિં દદ્યાત્પિતૄ નુદ્દિશ્ય તત્પરઃ ॥
અક્ષયા જાયતે તૃપ્તિઃ સ્વર્ગલોકે મહીયતે

ભોજયેદ્બ્રાહ્મણાન્સપ્ત શ્રાદ્ધં કૃત્વા તુ પાયસૈઃ ॥
અક્ષયં લભતે શ્રાદ્ધ મશ્વમેધફલં ભવેત્

તીર્થં પુણ્યતરં વ્યાસ શૃણુ ચાન્યદ્વદામિ તે ॥
દુગ્ધકુંડમિતિ ખ્યાતં ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્ ॥ ૨૯ ।
સર્વપાપહરં પુણ્યં સર્વકામવરપ્રદમ્॥
પુરા દુગ્ધધરા દેવી પૃથુના ધર્મમૂર્તિના

દુગ્ધં સર્વં હવિર્ભાવ્યં સર્વેષાં જીવનપ્રદમ્ ॥
દત્તં નિધાય કુંડેસ્મિંસ્તેન દુગ્ધસરઃ સ્મૃતમ્

કુંડે સ્નાત્વા પયઃ પીત્વા દત્ત્વા ગાં ચ પયસ્વિનીમ્ ॥
સર્વબાધાવિનિર્મુક્તો ધનધાન્યસમન્વિતઃ ॥

જાયતે સર્વકાલેષુ મૃતઃ સ્વર્ગપુરં વ્રજેત્ ॥
તતઃ પુષ્કરમાસાદ્ય સ્નાનદાનાદિકં ચરેત્

સર્વપાપવિશુદ્ધાત્મા પુષ્કરસ્ય ફલં લભેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવંત્યખણ્ડેઽવન્તીક્ષેત્રમાહાત્મ્યે નીલગંગામાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ચતુઃપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ