સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.52

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥।
ભૂયઃ શૃણુ મહાભાગ શિપ્રામાહાત્મ્યમુત્તમમ્ ॥
યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ હયમેધફલં ભવેત્

શિપ્રા ચ સર્વતઃ પુણ્યા પવિત્રા પાપહારિણી ॥
અવંત્યાં ચ વિશેષેણ શિપ્રા ચોત્તરવાહિની

તથાપિ તત્સમુત્પત્તિં વિસ્તરાદ્ગદતો મમ ॥
યથા વારાહતનયા વિષ્ણુદેહોદ્ભવા શિવા ॥
શૃણુ વ્યાસ મહાપુણ્યાં કથાં પૌરાણિકીં શુભામ્

પુરા મહાસુરો જાતો હિરણ્યાક્ષો મહાબલઃ

સ ચેમાં સકલાં પૃથ્વીં વશીકૃત્વા ચકાર હ ॥
રાજ્યં ચ સાર્વભૌમાનાં દાનવૈશ્ચ દુરાત્મભિઃ

જિત્વા ચ સકલાઁલ્લોકાન્સુરાનિંદ્રપુરોગમાન્ ॥
દિક્પાલાન્વસુપાલાંશ્ચ તિરસ્કૃત્યસુરા ધિપઃ

સ સર્વાન્સર્વલોકેભ્યઃ સ્વયમેવાધિતિષ્ઠતિ ॥
સ્વર્ગાન્નિરાકૃતાઃ સર્વે તેન દેવગણા ભુવિ

વિચરંતિ યથા મર્ત્યા ભ્રષ્ટરાજ્યાઃ પરાજિતાઃ ॥
અલબ્ધશરણાઃ સર્વે બ્રહ્માણં શરણં યયુઃ

તત્ર ગત્વા નમસ્કૃત્ય દૈત્યકૃત્યં ન્યવેદયન્ ॥
ભગવન્કિમિદં કાર્યં ભવતા પરમેષ્ઠિના ॥

યેન દેવગણાઃ સર્વે નષ્ટપ્રાયાશ્ચ તત્ક્ષણાત્ ॥
હિરણ્યાક્ષેણ દૈત્યેન હૃતં સ્વર્ગમકણ્ટકમ્

યજ્ઞભાગાંશ્ચ વૈ સર્વાનુપાશ્નાતિ પૃથક્પૃથક્ ॥
કેનોપાયેન જીવામ કથં તિષ્ઠામ ભૂતલે

ઇતિ વિક્લવિતં તેષાં દેવાનાં સ પિતામહઃ ॥
ઉવાચ વચનં રમ્યં તત્કાલસમયોચિતમ્

॥ ॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
શૃણુધ્વં ભોઃ સુરશ્રેષ્ઠા યૂયં સર્વે સમાહિતાઃ ॥
પુરાયં પાર્ષદશ્રેષ્ઠો દ્વારપાલઃ સમાહિતઃ

વૈકુણ્ઠભવને રમ્યે વિષ્ણોરતુલતેજસઃ ।
જયોનામ મહાબાહુર્વિજયેન સમન્વિતત

દ્વાવેવ સચિવૌ દાંતૌ વિષ્ણુવેષધરાવુભૌ॥
આત્તયષ્ટી ચ વિક્રાંતૌ દ્વારે સંતિષ્ઠતઃ સદા ॥

એકદા વૈ મુનિશ્રેષ્ઠ બ્રહ્મણો માનસાત્મજાઃ॥
સ્વૈરં ચરંતો લોકાનાં વિષ્ણોર્ભવનમાગતાઃ

સનકાદયો મહાભાગા ભગવદ્દર્શનલાલસાઃ॥
તાભ્યાં નિવારિતાઃ સર્વે પેતુર્વૈ ધરણીતલે

મુમુહુશ્ચ તદા વ્યાસ કુમારા ભૃશદુઃખિતાઃ ॥
તતોઽગાત્સ મહાબાહુર્ભગવાન્કમલેક્ષણઃ

દદર્શ સહસા વિષ્ણુઃ કુમારાન્ભુવિ દુઃખિતાન્ ॥
ઉત્થાપ્યાંકં સમારોપ્ય સસ્વજે મધુસૂદનઃ

મૂર્ધ્નિ ચાઘ્રાય બાહુભ્યાં પરિષ્વજ્ય હ્યુવાચ હ॥
કસ્માદ્વઃ કશ્મલમિદં કેનાપિ દુઃખિતા ભૃશમ્

સર્વં તત્કારણં બાલા બ્રૂત નો ધર્મવિત્તમાઃ

॥ કુમારા ઊચુઃ ॥ ॥
શ્રૂયતાં ભો મહારાજ અસ્માકં દુઃખમીદૃશમ્ ॥
યેન પ્રાપ્તા વયં બ્રહ્મન્દશામેતાં શૃણુષ્વ હ

આયાતા ભ્રાતરો હ્યેતે ચત્વારો લોકપર્યટાઃ ॥
દર્શનાર્થં રમાનાથ સાભિલાષાઃ શુચાર્દિતાઃ

નિવારિતાશ્ચ સહસા તાભ્યાં વૈ દ્વારપાલનાત્ ॥
તેનૈવેયં દશા પ્રાપ્તા ભવતા પરિપાલિતાઃ

॥
॥ ભગવાનુવાચ ॥ ॥
અતઃ પ્રભૃતિ સ્થાનેસ્મિન્સ્થિતિર્નાસ્તિ ચ શાશ્વતી ॥
એતયોરાસુરી યોનિઃ પ્રાપ્સ્યતે યન્મમાહિતૌ

સદ્યઃ પ્રાપ્તૌ તદા વ્યાસ આસુરીં યોનિમેવ તૌ ॥
જયવિજયનામાખ્યૌ દુષ્ટભાવસમાશ્રિતૌ

જન્માંતરસહસ્રેણ તપોદાનસમાધિભિઃ ॥
નરાણાં ક્ષીણપાપાનાં કૃષ્ણે ભક્તિઃ પ્રજાયતે

દુષ્ટભાવેન સદ્યો વૈ જન્મભિર્જાયતે ત્રિભિઃ ॥
ભવિષ્યતિ ચ તસ્માદ્વો વિષ્ણુભક્તિઃ પરા સ્મૃતા

જન્મજન્માંતરે જાતૌ તામસીં યોનિમુદ્ધતૌ ॥
હિરણ્યકશિપુશ્ચૈવ હિરણ્યાક્ષો મહાબલઃ

તથૈવ કુંભકર્ણાખ્યો રાવણો લોકરાવણઃ ॥
દંત વક્ત્રઃ શિશુપાલશ્ચ જન્મત્રયમિતિ સ્મૃતમ્

યોઽસૌ મહાબલી દૈત્યો હિરણ્યાક્ષ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥
દુષ્ટભાવસમાપન્નો દેવબ્રાહ્મણનિંદકઃ ॥

જિત્વા ચ સકલાન્દેવાન્સ્વયમેવાધિતિષ્ઠતિ

સ્વર્ગાન્નિરાકૃતાઃ સર્વે ભ્રષ્ટરાજ્યાઃ પરાજિતાઃ ॥
વિચરંતિ યથા મર્ત્યાસ્તેન દેવ ગણા ભુવિ

સ્વધાકારો વષટ્કારઃ સ્વાહાકારો ન દૃશ્યતે ॥
દેવપૂજાર્ચનં નાસ્તિ બ્રાહ્મણાનાં વિશેષતઃ

નૈવ તીર્થં પ્રકાશેત પુણ્યાન્યાયતનાનિ ચ ॥
આશ્રમેષુ ચ સર્વેષુ ઋષીણાં ચ મહાત્મનામ્

ઉદ્વૃત્તં ચ પ્રકુર્વંતિ દુષ્ટદૈત્યાઃ પ્રહારિણઃ ॥
વર્ણાશ્રમવતાં ધર્માઃ સ્ત્રીણાં ચૈવ સુશીલતા

ઉચ્છિન્ના હિ તદા જાતાસ્તસ્મિન્રાજ્ઞિ દુરાત્મનિ ॥
દુષ્ટાચારા દુરાત્માનો માયિનો બહુમાનિનઃ

પાખંડિનોઽપરા ક્રાંતાઃ સર્વે ધર્મબહિર્મુખાઃ ॥
પશુધર્મરતાઃ સર્વે સર્વે બ્રહ્મેતિશંસિનઃ

બહુમ્લેચ્છા બહુક્લેશા બહ્વાબાધાવની કૃતા ॥
કો વેદઃ કા સ્મૃતિઃ કો યજ્ઞઃ કા ચ દક્ષિણા

તમીભૂતં જગત્સર્વં દૃશ્યતે વસુધાતલે ॥
એવં વ્યાસ યદા જાતં દુષ્ટં સર્વં જગત્ત્રયમ્

યદા યદા હિ ધર્મસ્ય ગ્લાનિર્ભવતિ ભારત ॥
અભ્યુત્થાનમધર્મસ્ય તદાત્માનં સૃજામ્યહમ્

ઇતિ જ્ઞાત્વા મહાવિષ્ણુર્વારાહં વપુરાત્મવાન્ ॥
દધાર લીલયા દિવ્યં શ્વેતદ્વીપોપમં શુભમ્

યૂપદંષ્ટ્રો હવિર્ગંધો બીજૌષધિતનૂરુહઃ ॥
વેદપાદઃ શુચિર્દંડી જિહ્વાગ્નિસ્તાલુકાહુતિઃ

અંતરાસ્યરુચાદાર્ઢો યજ્ઞકાયઃ સુદક્ષિણઃ ॥
ઉદ્ગાનઘુર્ઘુરોન્નાદો વિહાર ઋત્વિજાકૃતિઃ

હૌત્રશ્વાસપરો દક્ષસદસ્યાવયવઃ સ્મૃતઃ ॥
પુચ્છ કર્માશનો નિત્યં યજમાનસુમાનદઃ

વેદિપલ્વલસંસ્તારો બ્રહ્માધ્વર્યુર્વનાકરઃ ॥
લોકકલ્પો લોકસાક્ષી પરાવરવહઃ શુચિઃ

આદ્યઃ પુરુષ ઈશાનઃ પુરુહૂતઃ પુરુષ્ટુતઃ ॥
તેનાસૌ નિહતો દૈત્યો હિરણ્યાક્ષો દુરાસદઃ

સંગ્રામાન્સુબહૂન્કૃત્વા બહુકષ્ટેન વિષ્ણુના ॥
દૈત્યેન પીડિતા પૃથ્વી રસાતલતલંગતા

ઉદ્ધૃતા ચ વરાહેણ દંષ્ટ્રયા ચંદ્રરેખયા ॥
હતાસ્તે દાનવાઃ સર્વે શેષાઃ પાતાલમાયયુઃ

વવુઃ પુણ્યાસ્તથા વાતાઃ સુપ્રભોઽભૂદ્દિવાકરઃ ॥
જજ્વલુશ્ચાગ્નયઃ શાંતાઃ શાંતા દિગ્જનિતસ્વનાઃ

સરિતો માર્ગવાહિન્યઃ સાગરાઃ પ્રકૃતિં ગતઃ ॥
દૃષ્ટ્વા દેવોઽખિલં વ્યાસ પ્રસન્નાત્મા બભૂવ હ

વારાહમૂર્તિર્ભગવાન્સર્વકામફલપ્રદઃ ॥
આનંદનિર્ભરો દેવો હતદૈત્યો વરપ્રદઃ

તસ્યાપિ હૃદયાજ્જાતા નદી હ્યેષા સનાતની ॥
આનંદજલસંપૂર્ણા સર્વાનંદવરપ્રદા

બહુયોજનવિસ્તારા બહુલા કામચારિણી ॥
પદ્માકરસમાકીર્ણા હંસકારણ્ડસંકુલા

સરલા તરલચ્છાયા યક્ષગંધર્વસેવિતા ॥
કિન્નરીગીયમાના ચ ગીયમાના ખગાલિભિઃ

અપ્સરોભિર્નૃત્યમાના સ્તૂયમાના મહર્ષિભિઃ॥
હૂયમાના હુતાગ્નિભી રાજર્ષિભિઃ સમાશ્રિતા

તુંગસ્તનભરાક્રાંતયોષિદ્ભિઃ ક્રીડિતાન્તરા ॥
ક્વચિત્કીરવરાંદોલૈ રમ્યમાણા વિરાજિતા

।
વેદવિદ્ભિર્દ્વિજૈઃ સેવ્યા ઋષિભિસ્સંશિતાત્મભિઃ ॥
સર્વદા સર્વકાલે ચ સિદ્ધૈઃ સિદ્ધિપ્રદા નૃણામ્

મહાકાલવને રમ્યે રમ્યા પદ્માવતી પુરી ॥
સુન્દરં કુણ્ડમપરં રમ્યં પ્રાચીનકં શુભમ્

યત્ર સ્નાત્વા નરા યાંતિ શિવલોકં સનાતનમ્ ॥
યત્ર નીલા પરા વ્યાસ શિપ્રા વૈ લોકપાવની

વારાહેણ કૃતં સર્વં દુષ્ટદૈત્યનિબર્હણમ્ ॥
તેન દેવા નિરાતંકાઃ કૃતા વારાહમૂર્તિના

કૃતપ્રાંજલયઃ સર્વે દેવા ઇંદ્રપુરોગમાઃ ॥
સ્તુતિં કૃત્વા મહાવિષ્ણોઃ સતતં પુરતઃ સ્થિતાઃ

દેવદેવ જગન્નાથ પુણ્યશ્રવણકીર્તન ॥
કિં દાનં કિં તપઃ પુણ્યં કિં તીર્થં કા ચ દેવતા ॥

યેન પુણ્યપ્રભાવેન પુનઃ સ્વર્ગો હ્યવાપ્સ્યતે ॥
એતન્નિશ્ચિત્ય નો બ્રૂહિ સર્વં ગુહ્યતરં વિભો

॥ વિષ્ણુરુવાચ ॥ ॥
શૃણુધ્વં ભોઃ સુરાઃ સર્વે યુષ્માકં સિદ્ધિકારણમ્ ॥
ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરં પુણ્યં મહાકાલવનં શુભમ્

મમ દેહોદ્ભવા શિપ્રા યત્ર લીના પયસ્વિની ॥
નીલગંગા સરિચ્છ્રેષ્ઠા યત્ર પ્રાચી સરસ્વતી

પુષ્કરં ચ ગયાતીર્થં પુરુષોત્તમસરઃ શુભમ્ ॥
તત્રૈવ ગચ્છત ક્ષિપ્ર પુનર્લોકાનવાપ્સ્યથ

ઇતિ શ્રુત્વા પરં વાક્યં દેવદેવજગદ્ગુરોઃ ॥
તત્ર દેવગણાઃ સર્વે બ્રહ્મશક્રપુરોગમાઃ

મહાકાલવને રમ્યે યત્ર શિપ્રા સરિદ્વરા ॥
સ્નાનદાનાદિકં કૃત્વા શ્રાદ્ધં કૃત્વા યથોચિતમ્

તેન પુણ્યપ્રભાવેન સ્વકાઁલ્લોકાન્ગતાઃ સુરાઃ ॥
એવં વ્યાસ સમાખ્યાતા શિપ્રા વૈ લોકપાવની

જાતં સરો વરાહસ્ય વિષ્ણોરતુલતેજસઃ ॥
યસ્ય દર્શનમાત્રેણ બ્રહ્મહત્યાં વ્યપોહતિ

અત્ર સ્નાત્વા પયઃ પીત્વા શ્રાદ્ધં કૃત્વા યથોચિતમ્ ॥
પયસ્વિનીં ચ ગાં દત્ત્વા વિષ્ણુલોકે મહીયતે

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવંત્યખણ્ડેઽવન્તી ક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શિપ્રામાહાત્મ્યવર્ણનંનામ દ્વિપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ