સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.51

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ વ્યાસ મહાબુદ્ધે શિપ્રામાહાત્મ્યમુત્તમમ્ ॥
યથાઽમૃતભવા ખ્યાતા પાતાલે નાગસંમતે

એકદા રુદ્રો ભિક્ષાર્થં નાગલોકે બુભુક્ષિતઃ ॥
કરે કપાલમાદાય ભોગવત્યાં સમાગતઃ

ભિક્ષાં દેહિ વચો દીનં વાચયિત્વા ગૃહેગૃહે ॥
ભિક્ષા કેનાપિ નો દત્તા ક્ષુધિતસ્ય ચ ધૂર્જટેઃ

તદા ક્રોધાભિરક્તાક્ષઃ શૂલપાણિઃ ક્ષુધાર્દિતઃ ॥
ભ્રામયિત્વા પુરીં સર્વાં શનૈર્બહિર્વિનિર્યયૌ

એકવિંશતિકુણ્ડાનિ પીયૂષસ્ય દ્વિજોત્તમ ॥
યત્ર તિષ્ઠંતિ સર્વાણિ નાગલોકસ્ય રક્ષણે

તત્ર ગત્વા સ ભગવાઞ્છંભુઃ સર્વાત્મસંભવઃ ॥
અપિબન્નેત્રમાર્ગેણ તૃતીયેન ચ શંકરઃ

રિક્તાનિ પીયૂષકુણ્ડાનિ કૃત્વા તત્રૈવ સોત્થિતઃ ॥
કંપિતશ્ચ તદા લોકો નાગાનાં સર્વતોમુખમ્

કસ્યેદં કર્મ કિં જાતં સુધા યસ્માદિતો ગતા ॥
ઇત્યુક્તા ચૈવ તે સર્વે નાગા વાસુકિપુરોગમાઃ

મહદતિક્રમણે શંકાઃ પુરાત્તે નિર્યયુર્બહિઃ ॥
કિં કુર્વામ ક્વ ગચ્છામ કસ્યેદં હેલનં કૃતમ્

યેનાસ્માકં કોપિતેન હૃતં ચામૃતમુત્તમમ્ ॥
અસ્માકં જીવનં તસ્માત્કથં જીવામ પન્નગાઃ

ઇત્યુક્ત્વા પન્નગાઃ સર્વે સસ્ત્રીબાલપરિગ્રહાઃ ॥
હરિં ચ જગ્મુઃ શરણં મનસા પરિશંકિતાઃ

તેષામનુગ્રહાર્થાય વાગુવાચાશરીરિણી॥
શ્રૂયતામુરગાઃ સર્વે યુષ્માભિર્દેવહેલનમ્

।
ભિક્ષાર્થમાગતઃ શમ્ભુઃ ક્ષુધાર્તશ્ચ ગૃહેગૃહે ॥
વિદિત્વાતિથિવેલાયાં કપાલકરભિક્ષુકઃ

દત્તા ન ભિક્ષા કેનાપિ ભોગવત્યાં પિનાકિનઃ ॥
તદા બહિર્ગતો નાથઃ ક્ષુધિતો ધર્મવિગ્રહઃ

તેન નષ્ટા સુધા સર્વા કુંડાંતે પન્નગોત્તમાઃ ॥
યૂયં પ્રયાત પાતાલાન્મહાકાલવનોત્તમે

તત્રૈકા વૈ સરિચ્છ્રેષ્ઠા શિપ્રાનામેતિ વિશ્રુતા ॥
ત્રૈલોક્યપાવની હ્યેષા સર્વકામફલપ્રદા

યસ્યા દર્શનમાત્રેણ સર્વપાપક્ષયો ભવેત્ ॥
તત્ર ગત્વા ભવદ્ભિશ્ચ સ્નાનં કાર્યં યથાવિધિ

ભજનં દેવદેવસ્ય તતઃ પૂજાં કરિષ્યથ ॥
ભજનાદ્દેવદેવસ્ય શિપ્રાસલિલમજ્જનાત્

ભવિષ્યતિ તતઃ સદ્યઃ સુધા લોકે પુરેવ વઃ ॥
ઇતિ સંભાષ્ય તાન્નાગાંસ્તત્રૈવાંતરધીયત

વાણીં વ્યાસ તદા દિવ્યાં સહસા લોકસાક્ષિણીમ્ ॥
શ્રુત્વા દેવેરિતાં વાણીં તથેત્યુક્ત્વા ચ પન્નગાઃ

સ્ત્રીબાલવૃદ્ધસહિતા મહાકાલવનં યયુઃ ॥
તત્ર ગત્વા દદૃશુસ્તે નદીં ત્રૈલોક્યવંદિતામ્

સર્વત્ર કુસુમાકીર્ણાં તરુચ્છાયાભિરાશ્રિતામ્ ॥
હંસકારંડવાકીર્ણાં મણિમુક્તાપ્રવાલકામ્ ॥

મણિસોપાનરચિતાં પદ્મખંડૈશ્ચ મંડિતામ્ ॥
સાયં પ્રાતઃ સ્થિતા વિપ્રાઃ સંધ્યોપાસનતત્પરાઃ

ઋષયશ્ચ મહાભાગા ભૃગ્વંગિરસમુ ખ્યકાઃ ॥
ગંધર્વાશ્ચૈવ તત્રૈવ દેવર્ષિનારદાદયઃ

વસવશ્ચ તથાદિત્યા હ્યશ્વિનૌ મરુતસ્તથા ॥
રુદ્રાઃ સાધ્યાશ્ચ દેવાશ્ચ પિતરો વિમલાશયાઃ ॥

ઉપાસતે ચ શિપ્રાં વૈ સંધ્યાવેલાં સમાહિતાઃ ॥
ઋષિપત્ન્યો મહાભાગા દેવકન્યાપ્સરોગણાઃ

પતિવ્રતા મહાભાગાસ્તત્રૈવ પતિભિઃ સહ ॥
ઉપાસંતે સદાચારા વર્ણાશ્રમપુરોગમાઃ

રાજર્ષયઃ સમાસીના નિર્વાણપદવીં ગતાઃ ॥
સિદ્ધા યોગેશ્વરા શાંતાસ્તાપસાઃ શંસિતવ્રતાઃ ॥

નાનાદેશોદ્ભવા લોકા યાત્રિણઃ સમુપાગતાઃ ॥
શિપ્રાકૂલે સમાસીના નરનારીસમન્વિતાઃ

કુર્વતે તત્ર ધર્માણિ મહાદાનાનિ સર્વશઃ ॥
એવંવિધાં સમાલોક્ય વ્યાસ ત્રૈલોક્યવંદિતામ્

નદીં સુધામયીં સર્વાં નાગાઃ પરમહર્ષિતાઃ ॥
સ્નાનદાનાદિકં કૃત્વા મહાદેવમુપા સિરે

વેદોક્તવિધિના સર્વે ભક્ત્યા પન્નગસત્તમાઃ ॥
પંચાંગપૂર્વકં સ્નાનં યક્ષકર્દમલેપનમ્

અમ્લાનપંકજાં માલાં નાનાપુષ્પાક્ષતૈ સ્તથા ॥
વાસઃસ્રગનુલેપાદ્યૈશ્ચન્દનૈર્ગંધધૂપકૈઃ

દીપદાનાદિનૈવેદ્યૈસ્તાંબૂલમથ દક્ષિણાઃ ॥
કર્પૂરાર્તિકરાઃ સર્વે મહાદેવમુપાગતાઃ ॥
સ્તુતિમારેભિરે કર્તું સુધાકામાસ્તદોરગાઃ

॥ સર્પા ઉચુઃ ॥ ॥
નમોઽનંતાય બૃહતે સર્વદેવ નમોનમઃ ॥
ચંદ્રમૌલે નમસ્તેઽસ્તુ કપર્દિન્પરમાત્મને ॥
વૃષધ્વજ નમસ્તેઽસ્તુ ત્રિશૂલવરધારિણે

ત્ર્યમ્બકાય નમસ્તેઽસ્તુ જટામુકુટધારિણે ॥
શેષહાર નમસ્તેસ્તુ ચિતાભસ્માંગધારિણે

કૃત્તિવાસ નમસ્તેઽસ્તુ ગિરીશાય નમોનમઃ ॥
ત્રિપુરઘ્ન નમસ્તેસ્તુ સ્મરાંતક નમોઽસ્તુ તે

મૃગવ્યાધ નમસ્તેઽસ્તુ ઘસ્મરાય નમોનમઃ ॥
શંકરાત્મન્નમસ્તેસ્તુ સર્વકામફલપ્રદ

સર્વસાક્ષિન્નમસ્તેઽસ્તુ સર્વભૂતાશયાકૃતે ॥
સર્વાધાર નમસ્તેઽસ્તુ સર્વશક્તિધરાય ચ

।
સર્વભોગ નમસ્તેઽસ્તુ સર્વબીજસમુદ્ભવ ॥
દિવ્યહાસ નમસ્તેઽસ્તુ નમોઽમૃતસ્રવાય ચ

કામ્યકામ નમસ્તેસ્તુ સર્વકામવરપ્રદ ॥
નમઃ શિવાય શાંતાય પશૂનાં પતયે નમઃ

નમો મૃડાય દાંતાય શાંતરૂપાય વૈ નમઃ

એવં પ્રસાદિતો નાગૈર્ભગવાન્વૃષભધ્વજઃ ॥
પ્રસન્નવદનો ભૂત્વા પ્રત્યક્ષઃ પ્રાહ પન્નગાન્

॥ શ્રીમહાદેવ ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુધ્વમુરગાઃ સર્વે વચસ્તથ્યં વદામિ વઃ ॥
નાગલોકે પુરા નિત્યં ભિક્ષાર્થં ચાગતોસ્મ્યહમ્

ગૃહેગૃહે ભોગવત્યાં વ્યચરત્ક્ષુધિતો ભૃશમ્ ॥
કપાલં ચ કરે કૃત્વા ધૃત્વા કંથાં સુચીરકામ્

અપ્રાપ્તભિક્ષો ભિક્ષાર્થી પુનરાગાં તતો ગૃહમ્ ॥
તેન પાપપ્રસંગેન સુધા નષ્ટા ચ વઃ સ્થલાત્

કિંચિત્પુણ્યપ્રસંગેન મહાકાલવનોત્તમે ॥
યૂયં પ્રાપ્તા મહાભાગા હિત્વા નાગાલયોત્તમમ્

આબાલવૃદ્ધૈઃ સસ્ત્રીભિ દૃષ્ટા શિપ્રા સરિદ્વરા॥
યસ્યા દર્શનમાત્રેણ સુનિષ્પાપોઽસ્મ્યહં પુરા

શિપ્રાયાં સ્નાનજં પુણ્યં વક્તું શક્તો ન કીદૃશમ્॥
દર્શનાજ્જાયતે શંભુસ્તત્ક્ષણાદ્ભુવિ પન્નગાઃ

યસ્માત્સ્નાનં કૃતં સર્વૈઃ શિપ્રાયાં પન્નગોત્તમૈઃ ॥
તેન પુણ્યપ્રભાવેન સુધાસ્તુ વો ગૃહેગૃહે

નીત્વા શિપ્રોદકં પુણ્યં કુણ્ડેષુ પરિષિઞ્ચત ॥
તેનૈતાનિ ચ કુણ્ડાનિ અમૃતાન્યેકવિંશતિઃ

સંપૂર્ણાનિ ભવિષ્યંતિ સ્થિરાણિ પન્નગોત્તમાઃ ॥
તથેત્યુક્ત્વા ચ તે સર્વે ધૃત્વા શિપ્રોદકં કરૈઃ

ગતાસ્તે વૈ સ્વકં લોકં નમસ્કૃત્વા મહેશ્વરમ્ ॥
તતઃ પ્રભૃતિ સા શિપ્રા નાગલોકેઽમૃતોદ્ભવા

સર્વલોકેષુ વિખ્યાતા વ્યાસ શિપ્રાઽમૃતોદ્ભવા ॥
યે તુ તસ્યાં પ્રકુર્વંતિ નરાઃ સ્નાનાદિકં ભુવિ

ન તેષાં દુષ્કૃતં કિંચિન્નાપદો ન ચ દુર્ગતિઃ ॥
ન વિયોગો ભવેત્તેષાં પુત્રદારાદિકૈઃ કદા

ન ચ મિત્રાણિ દુષ્યંતિ ન રોગો ન દરિદ્રતા ॥
કથાં પાપહરાં પુણ્યાં સર્વકામવર પ્રદામ્ ॥
પઠનાચ્છ્રવણાદ્વાપિ ગોસહસ્રફલં લભેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડેઽ વન્તીક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શિપ્રામાહાત્મ્યેઽમૃતોદ્ભવાનામકથાવર્ણનંનામૈકપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ