સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.49

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
એવં વ્યાસ પુરી રમ્યા નામભૂતા સનાતની ॥
યુગેયુગે યથા જાતા તથા ખ્યાતા મયાઽનઘ

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
ભૂયોઽહં શ્રોતુમિચ્છામિ ત્વત્તો બ્રહ્મવિદાં વર ॥
શિપ્રાયાશ્ચ કથાં પુણ્યાં પવિત્રાં પાપહારિણીમ્

સુન્દરં કુંડમાખ્યાતં પિશાચમોચનં તથા ॥
નીલગંગા ઇતિ પ્રોક્તા કર્કરાજમતઃ પરમ્

પુષ્કરાણિ ચ સર્વાણિ ગયાતીર્થમનુત્તમમ્ ॥
ગોમતીકુણ્ડમાખ્યાતં નામ્ના ધર્મસરસ્તથા

ખ્યાતં સંગમજં તીર્થં શનેર્જન્મકથાં શુભામ્ ॥
ચ્યવનાશ્રમે ચ યા વાર્તા તથા નાગાલયે શુભે

પુરુષોત્તમમહિમાનં કાલે કેન કથં ભવેત્ ॥
એતદ્વેદિતુમિચ્છામિ યત્તે મનસિ વર્તતે

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ॥ ॥
શૃણુ વ્યાસ મહાભાગ કથાં પાપહરાં પરામ્॥
યસ્મિન્કાલે યદા જાતા મહાકાલવને શુભે

નાસ્તિ વત્સ મહીપૃષ્ઠે શિપ્રાયાઃ સદૃશી નદી ॥
યસ્યાસ્તીરે ક્ષણાન્મુક્તિઃ કિં ચિરાત્સેવનેન વૈ

વૈકુણ્ઠે જાયતે શિપ્રા જ્વરઘ્ની ચ સુરાલયે ॥
મહાદ્વારે ચ પાપઘ્ની પાતાલેઽમૃતસંભવા

વારાહકલ્પે વૈ પ્રોક્તા વિષ્ણુદેહેતિ નામતઃ ॥
શિપ્રાવંત્યાં સમાખ્યાતા કામધેનુસમુદ્ભવા

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
વિચિત્રમિદમાખ્યાતં ભવતા ઋષિસત્તમ ॥
વક્તુમર્હસિ શિપ્રાયાઃ સમાસેન કથાં શુભામ્

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
બ્રાહ્મં કપાલમાદાય ભિક્ષાર્થં સંચરન્મહીમ્ ॥
મહાદેવો વિશુદ્ધાત્મા સર્વલોકેષુ સર્વતઃ

અપ્રાપ્તભિક્ષો ભિક્ષાર્થી વૈકુણ્ઠમગમદ્વિભુઃ ॥
ગતશ્ચાતિથ્યવેલાયાં ભ્રમમાણો યતસ્તતઃ

લોકનિંદાપરઃ ક્રુદ્ધઃ ક્ષુધિતો બહુવાસરૈઃ ॥
ભિક્ષાં દેહીતિ ભો બ્રહ્મન્ક્ષુધિતોઽહં સમાહિતઃ

કપાલં ચ કરે કૃત્વા ઇત્યુ વાચ પુનઃ પુનઃ ॥
ગૃહ્યતાં હર ભિક્ષાં તે દદામીતિ હરિસ્તદા

ઇત્યુક્ત્વા કરમુદ્યમ્ય તર્જન્યગુંલિમાદધત્ ॥
તદા રુદ્રઃ સમાધ્માતસ્ત્રિશૂલેનાહન દ્રુષા

તદાંગુલિસમુદ્ભૂતં બહુ સુસ્રાવશોણિતમ્ ॥
તેનાશુ પાત્રં તત્પૂર્ણં શંકરસ્ય કરે સ્થિતમ્

તદા ઉદ્વેલિતા સા વૈ ધારા જાતા સમં તતઃ ॥
તત્ર સ્થાને સમુદ્ભૂતા શિપ્રાઽસૃગ્ધારસંભવા

વૈકુંઠે ચાભવત્સદ્યો નદી ત્રૈલોક્યપાવની ॥
એવં શિપ્રા સરિચ્છ્રેષ્ઠા ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતા

જ્વરઘ્ની ચ યથા પ્રોક્તા તથા વ્યાસ બ્રવીમ્યહમ્ ॥
યદા બાણાસુરો દૈત્યઃ કૃષ્ણેન સહ સંયુગે

યોધયામાસ દૈત્યેંદ્રો હ્યનિરુદ્ધપ્ર હેલનઃ ॥
સહસ્રબાહુભિર્વીરો નાનાપ્રહરણોદ્યતઃ

તસ્માત્ક્રુદ્ધો વાસુદેવશ્ચક્રમાદાય સત્વરઃ ॥
ચિચ્છેદ બાહુસાહસ્રં ક્ષુરપ્રેણાશુગામિના

સ તદા ભગ્નસંકલ્પશ્છિન્નદોશ્ચ વ્રણાર્દિતઃ ॥
પરાઙ્મુખપરો ભૂત્વા શંકરં શરણં યયૌ

તદાગતં મહાદૈત્યં સમીપે ભયવિહ્વલમ્ ॥
વિલોક્ય કૃપયાવિષ્ટો ગતે સંગ્રામમૂર્ધનિ

છિત્ત્વા બાહુસહસ્રં વૈ દૈત્યરાજસ્ય ચાહવે ॥
ક્રુદ્ધઃ કૃષ્ણો મહાબાહુઃ પરસેનાંતકો વરઃ

સ્થિતો યત્રાચલો વ્યાસ તત્રાગતો મહેશ્વરઃ ॥
વારયામાસ કૃષ્ણં વૈ શરોઘૈશ્ચ સમાકિરન્

અન્યોન્યં ચ સમાસાદ્ય કૃત્વા યુદ્ધં તુ દારુણમ્ ॥
શસ્ત્રાસ્ત્રૈશ્ચ મહાઘોરૈઃ સર્વપ્રાણિભયંકરૈઃ

વૈષ્ણવાસ્ત્રં તદા કૃષ્ણઃ સંદધે હરજિઘાંસયા ॥
પાશુપતં ચ નામાસ્ત્રં સર્વસંહારકારકમ્

।
સંદધે વૈ તદા શંભુઃ કૃષ્ણપ્રાણહરોત્સુકઃ ॥
હાહાકારસ્તદા જાતઃ સર્વલોકેષુ શ્રૂયતે

મોહનાસ્ત્રં પુનઃ કૃષ્ણઃ શિવોપરિ મુમોચ હ ॥
તેનાસ્ત્રેણ તદા શંભુર્મોહિતો દેવમાયયા

જૃંભમાણઃ સ્થિતઃ સંખ્યે કિંચિત્કાલં મુહુર્મુહુઃ ॥
લબ્ધસંજ્ઞઃ પુનર્જાતો યદા રુદ્રો મહાહવે

તદા ક્રોધાભિભૂતેન કૃતો માહેશ્વરો જ્વરઃ ॥
લલાટફલકાત્સદ્યો વીરભદ્રો મહાબલઃ

ત્રિનેત્રસ્ત્રિશિરા હ્રસ્વસ્ત્રિપાદો બર્કરાકૃતિઃ ॥
ક્ષુદ્રો જટિલભસ્માંગો મહાવ્યાધિર્દુરત્યયઃ

કૃષ્ણસેનાં સમાસાદ્ય મહાદેવેન પ્રેરિતઃ ॥
પ્રાણિનાં કદનં ચક્રે સર્વેષાં કૃષ્ણસંગિનામ્

પરાઙ્મુખ્યપરા ભગ્ના જ્વરાભિઘાતપીડિતા ॥
બભૂવ સહસા વ્યાસ સેના કૃષ્ણેન પાલિતા

તથાભૂતાં સમાલોક્ય જૃંભમાણા રુજાર્દિતામ્ ॥
સ્વસેનાં ભગ્નસંકલ્પાં માહેશજ્વરપીડિતામ્

સસર્જ વૈષ્ણવં તાપં કૃષ્ણઃ પરમકોપનઃ॥
તેન સહ વૈષ્ણવેન માહેશ્વરેણ જ્વરેણ ચ

અન્યોન્યમભવદ્યુદ્ધં ઘોરં ઘોરતરં મહત્ ॥
સંગ્રામં બહુલં કૃત્વા ભગ્નો માહેશ્વરો જ્વરઃ

સર્વલોકેષુ ગત્વા વૈ ન શાંતિં પ્રતિજગ્મિવાન્ ॥
મહાકાલવને રમ્યે પ્રાપ્તસ્તેનાભિપીડિતઃ

નિમગ્નોઽથ વૈ શિપ્રાયાં તતઃ શાંતિં પરાં યયૌ ॥
દૃષ્ટ્વા માહેશ્વરં શાંતં જ્વરં પરમકોપનમ્

વૈષ્ણવો ઽપિ સમાસાદ્ય તસ્યાં મજ્જનમાચરત્ ॥
તસ્યાઃ પ્રભાવસન્નષ્ટૌ જ્વરો હરિહરોદ્ભવૌ

તસ્માત્સર્વેષુ કાલેષુ જ્વરઘ્ની સાઽભવત્ક્ષણાત્ ॥
જ્વરાભિભૂતાસ્તાં પ્રાપ્ય જનાઃ પરમદુઃખિતાઃ

નિમજ્જંતિ ચ શિપ્રાયાં વ્યાસોષસિ સમાહિતાઃ ॥
ન તેષાં બાધતે પીડા જ્વરોદ્ભૂતા કદાચન ॥

સત્યમુક્તં તદા વ્યાસ બ્રહ્મહરિહરેણ ચ

યે શૃણ્વંતિ કથાં દિવ્યાં નરાશ્ચૈકાગ્રમાનસાઃ ॥
ન તેષાં જાયતે કિંચિજ્જવરસંતાપજં ભયમ્ ॥

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પંચમ આવંત્યખંડેઽવન્તીક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શિપ્રાયા માહાત્મ્યે જ્વરાનુગ્રહોનામૈકોન પંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ