સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 5.46-2

॥ શ્રીહર ઉવાચ ॥ ॥
ષટ્ચત્વારિંશકં દેવિ વીરેશ્વરમથો શૃણુ ॥
યસ્ય દર્શનમાત્રેણ કુલવૃદ્ધિર્ભવેદ્ધ્રુવમ્

નિશામય મહા વિ વીરેશાવિર્ભવં પરમ્ ॥
યચ્છ્રુત્વા પિતરઃ પુણ્યં પ્રાપ્નુયુર્વિપુલં શિવે

આસીદમિત્રજિન્નામ રાજા પરપુરંજયઃ ॥
ધાર્મિકઃ સત્ત્વસંપન્નઃ પ્રજારંજનતત્પરઃ

યશોધનો વદાન્યશ્ચ સુધીર્બ્રાહ્મણદૈવતઃ ॥
સદૈવાવભૃથસ્નાતઃ પરિક્લિન્નશિરોરુહઃ

વિનીતો નીતિસંપન્નઃ કુશલઃ સર્વકર્મસુ ॥
વિદ્યાવિશારદશ્ચાથ ગુણવાન્ગુણિવત્સલઃ

કૃતજ્ઞો મધુરાલાપઃ પાપકર્મપરાઙ્મુખઃ ॥
સત્યવાઞ્છૌચનિલયઃ સત્યવાગ્વિજિતેંદ્રિયઃ

રણાંગણે કૃતાંતસ્ય સંખ્યાવાંશ્ચ સદોજિરે ॥
કામિનીકેલિકાલજ્ઞો યુવાપિ સ્થવિરપ્રિયઃ

ધર્માર્થ ધનકોશશ્ચ સમૃદ્ધબલવાહનઃ ॥
સુભગશ્ચ સુરૂપશ્ચ સુમેધાઃ સુપ્રજાપ્રિયઃ

સ્થૈર્યધૈર્યસમાપન્નો દેશકાલવિચક્ષણઃ ॥
માન્યાનાં માનદો નિત્યં સર્વદૂષણવર્જિતઃ

વાસુદેવાંઘ્રિયુગલે ચેતોવૃત્તિં નિધાય ચ ॥
ચકાર રાજ્યં નિર્દ્વંદ્વં ધિગ્ધિગીતિવિવર્જિતમ

અલંઘ્યશાસનઃ શ્રીમાન્વિષ્ણુભક્તિપરાયણઃ ॥
અભુનક્પ્રવરાન્ભોગાન્સમંતાદ્વિષ્ણુસંસ્કૃતાન્

હરેરારાધનાન્યુચ્ચૈઃ પ્રતિસૌધં પદેપદે ॥
તસ્ય રાજ્યે સમભવન્મહાભાગનિધેઃ શિવે

ગોવૃન્દગોપગોપાલગોપીજનમનોહર ॥
ગદાપાણે ગુણાતીત ગુણાશ્ચ ગરુડધ્વજ

કેશિહન્કૈટભારાતે કંસારે કમલાપતે

કૃષ્ણ કેશવ કંજાક્ષ કીનાશભયનાશન ॥
પુરુષોત્તમ પાપારે પુણ્ડરીકવિલોચન

પીતકૌશેયવસન પદ્મનાભ પરાત્પર ॥
જનાર્દ્દનજગન્નાથ જાહ્નવીજલજન્મભૂઃ

જન્મિનાં જન્મહરણ જંજપૂકૌઘનાશન ॥
શ્રીવત્સવક્ષઃ શ્રીકંઠ શ્રીકર શ્રેયસાંનિધે

શ્રીરંગ શાર્ઙ્ગકોદંડ શૌરે શીતાંશુલોચન॥
દૈત્યારે દાનવારાતે દામોદર દુરંતક

દેવકીહૃદયાનંદ દંદશૂકેશ્વરેશય ॥
વિષ્ણો વૈકુણ્ઠનિલય બાણારે વિષ્ટ રશ્રવઃ

વિષ્વક્સેન વિભો વીર વનમાલિન્બલિપ્રિય ॥
ત્રિવિક્રમ ત્રિલોકેશ ચક્રપાણે ચતુર્ભુજ

ઇત્યાદીનિ પવિત્રાણિ નામાનિ પ્રતિ મંદિરે ॥
સ્ત્રીવૃદ્ધબાલગોપાલવદનોદીરિતાનિ તુ

શ્રૂયંતે યત્ર કુત્રાપિ રમ્યાણિ મધુવિદ્વિષઃ ॥
સુરમ્યકાનનાન્યેવ વિલોક્યંતે ગૃહેગૃહે ॥

વિચિત્રાણિ ચરિત્રાણિ ગીયંતે ચ ગૃહેગૃહે ॥
સૌધભિત્તિષુ દૃશ્યંતે ચિત્રાણિ કૃત્રિમાણિ ચ

ઋતે હરિકથાયાસ્તુ નાન્યા વાર્ત્તા નિશમ્યતે ॥
હરિણા નૈવ વધ્યંતે હરિણા માંસધારિણઃ

તસ્ય રાજ્ઞો ભયાદ્વ્યાધૈરરણ્યે સુખચારિણઃ ॥
ન મત્સ્યા નૈવ ચ બકા વરાહાશ્ચ ન કેનચિત્

હન્યંતે ક્વાપિ તદ્ભીત્યા મત્સ્યમાંસાશિનાઽપિ વ ॥
અપુત્રા ન નરાસ્તસ્ય રાષ્ટ્રેઽમિત્રજિતઃ ક્વચિત્

સ્તનપાનં ન કુર્વંતિ સંપ્રાપ્ય હરિવાસરમ્ ॥
પશવોઽપિ તૃણાહારં પરિત્યજ્ય હરેર્દિને ॥
ઉપોષણપરા જાતા અન્યેષાં કા કથા નૃણામ્

મહામહોત્સવઃ સર્વૈઃ પુરૌકોભિર્વિતન્યતે ॥
અસ્મિન્પ્રશાસતિ ભુવં સંપ્રાપ્તે હરિવાસરે

યો વિષ્ણુભક્તિરહિતઃ પ્રાણૈરપિ ધનૈરપિ ॥
સ એવ દણ્ડ્યો ભુંક્તે યો રાજ્ઞોઽમિત્રજિતઃ ક્ષિતૌ

અન્ત્યજા અપિ તદ્રાષ્ટ્રે શંખચક્રાંકધારિણઃ ॥
સંપ્રાપ્ય વૈષ્ણવીં દીક્ષાં દીક્ષિતા ઇતિ સંસ્થિતાઃ

શુભાનિ યાનિ કર્માણિ ક્રિયંતેઽનુદિનં જનૈઃ ॥
વાસુદેવે સમર્પ્યંતે તાનિ તૈરફલેપ્સુભિઃ

વિના મુકુંદગોવિંદ પરમાનંદમચ્યુતમ્ ॥
નાન્યો જપ્યેત નમ્યેત સભાજ્યેત જનઃ ક્વચિત્ ॥
કૃષ્ણ એવ પરો બંધુસ્તસ્યાસીદવનીપતેઃ

એવં તસ્મિન્મહીપાલે રાજ્યે સમ્યક્પ્રશાસતિ ॥
એકદા નારદઃ શ્રીમાંસ્તં દિદૃક્ષુઃ સમાયયૌ

રાજ્ઞા સમર્ચિતઃ સોઽથ મધુપર્કવિધાનતઃ ॥
નારદો વર્ણયામાસ તમમિત્રજિતં નૃપમ્

॥ શ્રીનારદ ઉવાચ ॥ ॥
ધન્યોઽસિ કૃતકૃત્યોઽસિ માન્યોઽપ્યસિ દિવૌકસામ્ ॥
સર્વભૂતેષુ ગોવિંદં પરિપશ્યન્વિશાંપતે

યો વેદપુરુષો વિષ્ણુર્યો યજ્ઞપુરુષો હરિઃ ॥
યોંઽતરાત્માસ્ય જગતઃ કર્તા હર્તાવિતા વિભુઃ

તન્મયં પશ્યતો વિશ્વં તવ ભૂપાલસત્તમ ॥
દર્શનં પ્રાપ્ય શુભદં શુચિત્વમગમં પરમ્

એષ એવ હિ સારોઽત્ર સંસારે ક્ષણભંગુરે ॥
કમલાકાંતપાદાબ્જભક્તિભાવોઽખિલપ્રદઃ

પરિત્યજ્ય હિ યઃ સર્વં વિષ્ણુમેકં સદા ભજેત્ ॥
સુમેધસં ભજંતે તં પદાર્થાઃ સર્વ એવ હિ

હૃષીકેશે હૃષીકાણિ યસ્ય સ્થૈર્યં ગતાન્યહો ॥
સ એવ સ્થૈર્યમાપ્નોતિ બ્રહ્માંડેઽતીવ ચંચલે

યૌવનં ધનમાયુષ્યં જલં પદ્મદલે યથા ॥
અતીવ ચંચલં જ્ઞાત્વાઽચ્યુતમેવ સદાશ્રયેત્

વાચિ ચેતસિ કર્ણેઽથ યસ્ય દેવો જનાર્દનઃ ॥
સ એવ સર્વદા વેદ્યો નરરૂપી જનાર્દ્દનઃ ॥
નિર્વ્યાજપ્રણિધાનેન શીલયિત્વા શ્રિયઃપતિમ્

પુરુષોત્તમતાં કો ન પ્રાપ્તસ્ત્વમિવ ભૂતલે ॥
અનયા વિષ્ણુભક્ત્યા તે સંતુષ્ટેંદ્રિયમાનસઃ ॥
ઉપકર્તુમના બ્રૂયાં તન્નિશામય ભૂપતે

માલાવિદ્યાધરસુતા નામ્ના મલયગંધિની ॥
ક્રીડંતી પિતુરાક્રોડે હૃતા કંકાલકેતુના

કપાલકેતુપુત્રેણ દાનવેન બલીયસા ॥
આગામિન્યાં તૃતીયાયાં તસ્યાઃ પાણિગ્રહઃ કિલ

પાતાલે ચંપકાવત્યાં નગર્યાં સાસ્તિ સાંપ્રતમ્ ॥
હાટકેશાત્સમાગચ્છંસ્તયાઽહં સાશ્રુનેત્રયા ॥

દૃષ્ટઃ પ્રણમ્ય વિજ્ઞપ્તો યથા તચ્ચ નિશામય ॥
બ્રહ્મચારિન્મુનિશ્રેષ્ઠ ગંધમાદનશૈલતઃ

બાલક્રીડનકાસક્તાં માં જહ્રે ત્રસ્તમાન સામ્ ॥
કંકાલકેતુર્દુર્વૃત્તસ્તસ્ય નાસ્તિ ચ પાતકઃ

સ સ્વત્રિશૂલઘાતેન મ્રિયતે નાન્યથા રણે ॥
જગત્પર્યાકુલીકૃત્ય નિદ્રાત્યથ વિનિર્ભયઃ

યદિ કોપિ કૃતજ્ઞો માં હત્વેમં દુષ્ટદાનવમ્ ॥
મદ્દત્તેન ત્રિશૂલેન નયેદ્ભદ્રં ચ વૈ કૃતમ્

યદ્યત્રોપચિકીર્ષુસ્ત્વં રક્ષ માં દુષ્ટ દાનવાત્ ॥
મમાપિ હિ વરો દત્તો ભગવત્યોમયા પુરા ॥
વિષ્ણુભક્તો યુવા ધીમાન્પુત્રિ ત્વાં પરિણેષ્યતિ

આતૃતીયાતિથિ યથા તદ્વાક્યં તથ્યતાં વ્રજેત્॥
તથા નિમિત્તમાત્રં ત્વં ભવ યત્નં સમાચર

ઇતિ તદ્વચનાદ્રાજન્વિષ્ણુભક્તિપરાયણમ્ ॥
યુવાનં ચાપિ ધીમન્તં ત્વામનુપ્રાપ્તવાનહમ્

તદ્ગચ્છ કાર્યસિદ્ધ્યૈ ત્વં હત્વા તં દુષ્ટદાનવમ્॥
આનયાશુ મહાબાહો શુભાં મલયગંધિનીમ્

સા તુ વિદ્યાધરી બાલા વિલોક્ય ત્વાં નરેશ્વર ॥
અવશ્યમેવ તચ્છૂલં દાસ્યતીતિ વિનિશ્ચિતમ્ ॥
પાર્વતીવચનાદ્દુષ્ટં ઘાતયિષ્યસ્યસંશયમ્

ઇતિ નારદવાક્યં સ નિશમ્યામિત્રજિન્નૃપઃ ॥
અનલ્પોત્કલિકો જાતો વિદ્યાધરસુતાં પ્રતિ॥
ઉપાયં ચાપિ પપ્રચ્છ ગંતું વૈ ચંપકાવતીમ્

નારદેન પુનઃ પ્રોક્તઃ સ રાજા ગિરિરાજજે ॥
તૂર્ણમર્ણવમાસાદ્ય પૂર્ણિમાદિવસે નૃપ

ભવાન્દ્રક્ષ્યતિ પોતસ્થકલ્પવૃક્ષરથાસ્થિતામ્॥
તત્ર દિવ્યાંગનાં કાંચિદ્દિવ્યપર્યંકસુસ્થિતામ્॥
વીણામાદાય ગાયંતીં ગાથામત્યંતસુસ્વરમ્

યત્કર્મ વિહિતં યેન શુભં વાપ્યથવાઽશુભમ્ ॥
સ એવ ભુંક્તે તત્તથ્યં વિધિસ્તત્ર નિયંત્રિતઃ

ગાથામિમાં તુ સંગીય સરથા સમહીરુહા ॥
સપર્યંકા ક્ષણાદેવ મધ્યેસિંધું પ્રવેક્ષ્યતિ

ભવાનપ્યવિશંકં ચ તતઃ પોતાન્મહાર્ણવે ॥
તમનુવ્રજતુ ક્ષિપ્રં યજ્ઞવારાહસા ત્મવાન્

તતો દ્રક્ષ્યસિ પાતાલે નગરીં ચંપકાવતીમ્ ॥
મહામનોહરા રાજન્સનાથાં બાલયા તયા

ઇત્યુક્ત્વાંતર્હિતો દેવિ સ ચતુર્મુ ખનંદનઃ ॥
રાજાપ્યર્ણવમાસાદ્ય યથોક્તં પરિલક્ષ્ય ચ

વિવેશાંતઃ સમુદ્રં ચ નગરીમાસસાદ તામ્ ॥
સાપિ વિદ્યાધરી બાલા નેત્રયોઃ પ્રાઘુ ણીકૃતા

તેન રાજ્ઞા ત્રિજગતીસૌંદર્યશ્રીરિવૈકિકા ॥
પાતાલે દેવતેયં વા મમ નેત્રોત્સવાય કિમ્

નિરમાયિ પ્રમોદ્દેશાત્સ્રષ્ટૃસૃષ્ટિર્વિ લક્ષણા ॥
કુહૂરાહુભયદ્વેષાત્કાંતિશ્ચાંદ્રમસી કિમુ

યોષિદ્રૂપં સમાશ્રિત્ય તિષ્ઠત્યત્રાકુતોભયા ॥
ઇત્થં ક્ષણં ચ નિર્વર્ણ્ય સ રાજાઽગચ્છદંતિ કમ્

સા વિલોક્યાથ તં બાલં નિતરાં મધુરાકૃતિમ્ ॥
વિશાલોરઃસ્થલતલપ્રલંયતુલસીસ્રજમ્

શંખચક્રાંકસુભગભુજદ્વયવિરાજિ તમ્ ॥
હરિનામાક્ષરસુધાસુધૌતરદનાવલિમ્

ભવાનીભક્તિબીજોત્થભૂરુહં પુરુષાકૃતિમ્ ॥
અનેનાત્ર કૃતં કસ્ય ભવનં મધુરાકૃતિ

ઇતિ પર્યાકુલીકૃત્ય ચક્ષુષી ચ મુહુર્મુહુઃ ॥
કંકાલકેતુર્દુર્વૃત્તસ્ત્વવધ્યઃ પરહેતિભિઃ

તાવદ્ગુપ્તં સમાતિષ્ઠ શસ્ત્રાગારેઽત્ર ગહ્વરે ॥
ન મે કન્યાવ્રતં ભગ્નં સામર્થ્યાચ્ચણ્ડિકાવરાત્

આગામિન્યાં તૃતીયાયાં પરશ્વઃ પાણિપીડનમ્ ॥
સ ચિકીર્ષતિ દુષ્ટાત્મા ગતાયુર્મમ શાપતઃ

મા તદ્ભીતિં કુરુ યુવંસ્ત્વત્કાર્યં ભવિતાચિરાત્ ॥
વિદ્યાધર્યેતિ ચોક્તઃ સ શસ્ત્રાગારે નિગૂઢવત્

સ્થિરો વીરો મહાબાહુર્દાનવાગમનેક્ષણઃ

અથ સાયં સમાયાતો દાનવો ભીષણાકૃતિઃ ॥
ત્રિશૂલં કલયન્પાણૌ મૃત્યોરપિ ભયાવહમ્

આગત્ય દાનવો રૌદ્રઃ પ્રલયાંબુદનિસ્વનઃ ॥
વિદ્યાધરીં જગાદેતિ મદાઘૂર્ણિતલોચનઃ

ગૃહાણેમાનિ રત્નાનિ દિવ્યાનિ વરવર્ણિનિ ॥
કન્યાત્વં હિ પરશ્વસ્તે પાણિગ્રાહો ભવિષ્યતિ

દાસીનામયુતં પ્રાતર્દાસ્યામિ તવ સુંદરિ ॥
આસુરીણાં સુરીણાં ચ દાનવીનાં મનોહરમ્

ગન્ધર્વીણાં કિંનરીણાં સતતં પરિચારિકાઃ ॥
વિદ્યાધરીણાં નાગીનાં યક્ષીણાં ચ શતાનિ ષટ્

રાક્ષસીનાં શતાન્યષ્ટૌ શતમપ્સરસાં વરમ્ ॥
એતાસ્તે પરિચારિણ્યો ભવિષ્યંત્યમલાશયે ॥

યાવત્સંપત્તિસંભારો દિક્પાલાનાં ગૃહેષુ વૈ ॥
મત્પરિગ્રહતાં પ્રાપ્તૌ તાવતસ્ત્વં મહેશ્વરી

દિવ્યાન્ભોગાન્મયા સાર્દ્ધં ભોક્ષ્યસે મત્પરિગ્ર હાત્ ॥
કદા પરશ્વો ભવિતા યસ્મિન્વૈવાહિકો વિધિઃ

ત્વદંગસંગસંસ્પર્શસુખસ્વાદાતિમેદુરઃ ॥
પરાં નિર્વૃતિમાપ્સ્યામિ પરશ્વો નિકટં યદિ ॥

મનોરથાશ્ચિરં યાવદ્યે મે હૃદિ સમેધિતાઃ ॥
તાન્કૃતાર્થી કરિષ્યામિ પરશ્વસ્તવ સંગમાત્

જિત્વા દેવાન્રણે સર્વાનિંદ્રાદીન્મૃગલો ચને॥
ત્રૈલોક્યૈશ્વર્યસંપત્તેસ્ત્વાં કરિષ્યામિ ચેશ્વરીમ્

આધાયાંકે ત્રિશૂલં ચ સુષ્વાપેતિ પ્રલપ્ય સઃ॥
નરમાંસસ્ય સ્વાદેન પ્રમત્તો વીતસાધ્વસઃ॥

વરં સ્મરંતી સા ગૌર્યા વિદ્યાધરકુમારિકા ॥
વિજ્ઞાય તં પ્રમત્તં ચ પ્રસુપ્તં ચાતિનિર્ભયમ્ ॥
આહૂય તં નરવરં વરં સર્વાંગસુંદરમ્

વિષ્ણુભક્તિકૃતત્રાણં પ્રાણનાથેતિ જલ્પ્ય ચ ॥
શૂલં તદંકાદાદાય દદૌ તસ્મૈ ચ સુંદરી

તમાદાય ત્રિશૂલં ચ સ તદામિત્રજિન્નૃપઃ ॥
સંસ્મરંશ્ચક્રિણં ચિત્તે જગદ્રક્ષામણિં હરિમ્

જગાદોત્તિષ્ઠ રે દુષ્ટ કન્યાદૂષણલાલસ ॥
યુધ્યસ્વ ચ મયા સાર્દ્ધં ન સુપ્તં હન્મ્યહં રિપુમ્

ઇતિ સંશ્રુત્ય સંપ્રાપ્તઃ કસ્ય દૃષ્ટોદ્ય ચાંતકઃ ॥
ક આયુષાદ્ય સંત્યક્તો યઃ પ્રાપ્તો મમ ગોચરમ્

મમ પ્રચંડદોર્દંડકંડૂકંડૂયનક્ષમઃ ॥
માલ્યો નરોઽયં ભવિતા કિં ત્રિશૂલેન સુંદરિ

મા ભૈર્મે કૌતુકં પશ્ય ભક્ષોયં મમ સાંપ્રતમ્ ॥
કાલેન મત્તો ભીતેન સ્વયમેવોપઢૌકિતઃ

ઇત્યુક્ત્વા મુષ્ટિઘાતેન તેનોચ્ચૈર્દંડસૂનુના ॥
હૃદયે નિહતો રાજા શિલાતિકઠિને દ્રુતમ્

સ ચક્રિણા કૃતત્રાણઃ પીડાં નાલ્પીયસીમપિ ॥
વિવેદ કઠિનોરસ્કઃ કરસ્તસ્ય પ્રપીડિતઃ

અથ કોપવતા રાજ્ઞા હતો વક્ત્રે ચપેટયા ॥
આઘૂર્ણિતશિરા ભૂમૌ પતિત્વા પુનરુત્થિતઃ ॥
ઉવાચ ચ વચો ધૈર્યમવષ્ટભ્ય મહાબલી

॥ દાનવ ઉવાચ ॥ ॥
જ્ઞાતં તત્ત્વં મનુષ્યોસિ નૃરૂપેણ ચતુર્ભુજઃ ॥
તતસ્ત્વં છિદ્રમાસાદ્ય હંતું માં દાનવાંતક ॥

એવંવિધો હિ મધુભિદ્યદિ ત્વં બલવાનસિ॥
વિહાયૈતન્મહચ્છૂલં યુધ્યસ્વ સ્વાયુધૈર્મયા

ત્વયા કપટરૂપેણ બલિના કૈટભાદયઃ॥
ન બલેન હતાઃ સંખ્યે હતા એવ ચ્છલેન હિ

બલિં પાતાલમનયસ્ત્વં નૃવામનતાં દધત્ ॥
નૃમૃગત્વેન ભવતા હિરણ્યકશિપુર્હતઃ

તથા જટિલરૂપેણ લંકેશો વિનિપાતિતઃ॥
ગોપાલવેષમાલંબ્ય કંસાદ્યા ઘાતિતાસ્ત્વયા ॥
સ્ત્રીભૂય ચાહરસ્ત્વં હિ વિપ્રતાર્યાસુરાન્સુધામ્

યાદોરૂપેણ ભવતા શંખાદ્યા નિહતા ઇહ ॥
માયાવિના ત્વયાઽગણ્યાઃ સર્વમર્મજ્ઞ માધવ

ન ત્વત્તોઽહં બિભેમ્યદ્ય સદ્યઃ પાતઃ શરીરિણામ્ ॥
વરં તવ શ્રયે મૃત્યું બલેનાપિ છલેન વા

ન ત્યક્ષ્યસિ ત્રિશૂલં ત્વં ન ત્વાં યોત્સ્યામ્યહં રણે ॥
અવશ્યમેવ મર્ત્તવ્યં મયા પ્રાતઃ શરીરિણા

ઇયં વિદ્યાધરી કન્યા ન મયા દૂષિતા સતી ॥
સાક્ષાચ્છ્રીરિવ મંતવ્યા તવાર્થં રક્ષિતા મયા

ઇત્યુક્ત્વા વામદોર્દંડપ્રહારેણાપિ નિષ્ઠુરમ્ ॥
નિજઘાન દનોઃ સૂનુસ્તં શિલોચ્ચય ઘાતિના

નૃપતિસ્ત્વથ સંધાર્ય વિષહ્ય રણમૂર્દ્ધનિ ॥
જઘાનાશુ તદા ક્રૂરં ત્રિશૂલેનાથ વક્ષસિ

તત્પ્રહારાન્મહાબાહુઃ પંચત્વમગમ ત્ક્ષણાત્ ॥
લક્ષ્યીચકાર તદ્વક્ત્રં ત્રિશૂલં તોલયન્કરે

પશ્યતોઽસ્ય મહાબાહોઃ સ ચ પ્રાણાઞ્જહૌ ક્ષણાત્॥
ઇત્થં કંકાલકેતું સ નિહત્ય સુરકં પનમ્

વિદ્યાધરીં પ્રપશ્યંતીં પ્રાહ હૃષ્ટતનૂરુહઃ ॥
નારદસ્ય મુનેર્વાક્યાત્તવ સુશ્રોણિ વાંછિતમ્

કૃતં મયા કૃતજ્ઞે કિં કરવાણ્યધુના વદ ॥
શ્રુત્વેતિ તસ્ય સા વાક્યં પ્રાહ ગંભીરચેતસા

॥ મલયગંધિન્યુવાચ ॥ ॥
અત્યુદારમતે વીર નિજપ્રાણૈઃ પણીકૃતામ્ ॥
કિં માં પૃચ્છસિ યુવતીં કુલકન્યામદૂષિતામ્

ઇતિ બ્રુવંત્યાં કન્યાયાં પુનઃ સ્વૈરચરો મુનિઃ ॥
અતર્કિતાગમઃ પ્રાપ્તો નારદો દેવલોકતઃ ॥

તતસ્તુષ્ટુવતુસ્તૌ તુ તં દૃષ્ટ્વા મુનિસત્તમમ્ ॥
કૃતપ્રણામૌ મુનિના પ્રતિજ્ઞાપ્રાપિતાશિષૌ

પાણિગ્રહેણ વિધિનાઽભિષિક્તૌ નારદેન તુ ॥
જગ્મતુર્નારદાદિષ્ટવર્ત્મના કૃતમંગલૌ

તયા મલયગંધિન્યા વૃતઃ સોઽમિત્રજિન્નૃપઃ ॥
પુરીં ચોજ્જયિનીં પ્રાપ્ય પૌરૈર્વિહિતમંગલામ્॥

તદ્વીક્ષણાદપિ નરો નારકીં નૈવ જાતુચિત્ ॥
ગતિં પ્રાપ્નોતિ મેધાવી તાં પુરીમવિશન્નૃપઃ

યસ્યાં પુર્યાં પ્રવેશં ન લભન્તે વાસ વાદયઃ ॥
કૈવલ્યજયજૈત્ર્યાં હિ તાં પુરીમવિશન્નૃપઃ

સાપિ વિદ્યાધર્યવંતીં સમૃદ્ધાં વીક્ષ્ય દૂરતઃ ॥
નિનિંદ સ્વર્ગલોકં ચ પાતાલનગરી મપિ

પ્રાપ્યામિત્રજિતં કાંતં તથા હૃષ્ટા ન સા વધૂઃ ॥
યથા દૃષ્ટ્વાપ્યહોઽવંતીં પરમાનંદદાયિનીમ્

સા કૃતાર્થામિવાત્માનં મન્ય માના મનસ્વિની ॥
તેન પત્યોજ્જયિન્યાં ચ પરાં નિર્વૃતિમાપ સા

સોઽપ્યમિત્રજિદાસાદ્ય પત્નીં મલયગંધિનીમ્ ॥
ધર્મપ્રધાનં સંસેવ્ય કામં પ્રાપોત્તમં સુખમ્

સા પતિં વિષ્ણુભજને રતં પ્રોવાચ ભામિની

॥ રાજ્ઞ્યુવાચ ॥ ॥
ભૂપાભીષ્ટતૃતીયાયાં ચરિષ્યામિ મહા વ્રતમ્ ॥
॥ રાજોવાચ ॥ ॥
દેવ્યભીષ્ટતૃતીયાયાં વ્રતં કીદૃગ્ભવેદ્વદ

ઇતિ રાજ્ઞોદિતા રાજ્ઞી પ્રવક્તુમુપચક્રમે ॥
ઇતિ કર્તવ્યતાં તસ્ય વ્રતસ્ય સવિધાનકામ્

॥ રાજ્ઞ્યુવાચ ॥ ॥
પુરા દેવર્ષિણા ચેદં વ્રતં લક્ષ્મ્યૈ પ્રતિશ્રુતમ્ ॥
તયા પ્રાપ્તાસ્તુ સકલાઃ કામાઃ સ્વર્ગાપવર્ગદાઃ

માર્ગશીર્ષતૃતીયાયાં શુક્લાયાં કલશોપરિ ॥
તામ્રપાત્રં નિધાયૈવ તંદુલૈઃ પરિપૂરિતમ્

અચ્છિદ્રં ચ નવીનં ચ રજનીરાગરંજિતમ્ ॥
વાસઃ પાત્રોપરિ ન્યસ્ય સૂક્ષ્માત્સૂક્ષ્મતરં પરમ્

તસ્યોપરિ શુભં પદ્મં રવિરશ્મિપ્રકાશિતમ્ ॥
તત્કર્ણિકાયા ઉપરિ ચતુઃસ્વર્ણવિનિર્મિતમ્ ॥
વિધિં સંપૂજયેદ્ભક્ત્યા રક્તમાલ્યાંબરાદિભિઃ

પુષ્પૈઃ સુગંધૈઃ કર્પૂરકસ્તૂર્યાદિભિરર્ચયેત્ ॥
રાત્રૌ જાગરણં કાર્યં વિપ્રાણાં પરમોત્સવૈઃ

હોમઃ કાર્યો મહાભક્ત્યા સહસ્રપરિસંખ્યયા ॥
નવપ્રસૂતાં કપિલાં દદ્યાચ્ચ સુપયસ્વિનીમ્

દદ્યાદાચાર્યવર્યાય સાલંકારાં સદક્ષિણામ્ ॥
ઉપોષ્ય દંપતી ભક્ત્યા નવાંબરવિભૂષિતૌ

પ્રાતઃ સ્નાત્વા ચતુર્થ્યાં ચ સંપૂજ્યાચાર્યમાદિતઃ ॥
વસ્ત્રૈરાભરણૈર્માલ્યૈર્દક્ષિણાભિર્મુદાન્વિતઃ ॥
સોપસ્કરાં ચ તાં મૃર્તિમાચાર્યાય પ્રદાપયેત્

મંત્રઃ ॥
નમો વિશ્વવિધાનજ્ઞે વિદ્યે વિવિધકારિણિ ॥
સુતં ચ શંકરં દેહિ તુષ્ટા હ્યસ્માદ્વ્રતોત્તમાત

સહસ્રં ભોજયિત્વાથ દ્વિજાનાં ભક્તિપૂર્વકમ્ ॥
ભુક્તશેષેણ ચાન્નેન કુર્યાદ્વૈ પારણં તતઃ

ઇત્થમેતદ્વ્રતં નાથ ચિકીર્ષામિ ત્વદાજ્ઞયા ॥
કુરુ ચૈતત્પ્રિયં મહ્યમભીષ્ટફલલબ્ધયે

ઇતિ ભૂપાલવર્યેણ શ્રુત્વા સંહૃષ્ટચેતસા ॥
તદા વ્રતં સમાચીર્ણં સાંતર્વત્ની બભૂવ હ

તયાથ પ્રાર્થિતા ગૌરી ગર્ભિણ્યા ભક્તિતોષિતા ॥
પુત્રં દેહિ મહામાયે સાક્ષાદ્વિષ્ણ્વંશસંભ વમ્

જાતમાત્રો વ્રજેત્સ્વર્ગં પુનરાયાતિ ચાત્ર વૈ ॥
ભક્તઃ સદાશિવેઽત્યર્થં પ્રસિદ્ધઃ સર્વભૂતલે ॥
વિનૈવ સ્તન્યપાનેન ષોડશાબ્દાકૃતિઃ ક્ષણાત

એવંભૂતઃ સુતો ગૌરિ યથા સ્યાન્મે તથા કુરુ ॥
મૃડાન્યાપિ તથેત્યુક્તા રાજ્ઞી ભક્ત્યાતિતુષ્ટયા

અથ કાલેન તનયં મૂલર્ક્ષે સાઽપ્યજીજનત્ ॥
હિતૈરમાત્યૈરથ સા વિજ્ઞપ્તારિષ્ટસંસ્થિતા

દેવિ રાજાર્થિની ત્વં તુ ત્યજ દુષ્ટર્ક્ષજં સુતમ્ ॥
સા મંત્રિવાક્યમાકર્ણ્ય કેવલં પતિદેવતા

અત્યાક્ષીત્તં તથા પ્રાપ્તં તનયં નયકોવિદા ॥
ધાત્રિકાં તુ સમાહૂય પ્રાહેદં સા નૃપાંગના

પંચમુદ્રે મહાપીઠે વિકટાનામ માતૃકા ॥
તદગ્રે સ્થાપયિત્વામું બાલં ધાત્રિ ત્વિદં વદ

ગૌરિ દત્તઃ શિશુરસૌ તવાગ્રે વિનિવેદિતઃ ॥
રાજ્ઞ્યા પત્યુઃ પ્રિયૈષિણ્યા મંત્રિવિજ્ઞપ્તિનુન્નયા

સાપિ રાજ્ઞ્યુદિતં શ્રુત્વા બાલં શિશુશશિપ્રભમ્ ॥
વિકટાયાઃ પુરોભાગે સંસ્થાપ્ય ગૃહમાગતા

અથ સા વિકટા દેવી સમાહૂય ચ યોગિનીઃ ॥
ઉવાચ નયત ક્ષિપ્રં શિશું માતૃગણાગ્રતઃ

તાસામાજ્ઞાં ચ કુરુત રક્ષતામું પ્રયત્નતઃ ॥
યોગિન્યો વિકટાવાક્યાત્ખેચર્યસ્તત્ક્ષણેન તમ્

નિન્યુર્ગગનમાર્ગેણ બ્રાહ્મ્યાદ્યા યત્ર માતરઃ ॥
પ્રણમ્ય યોગિનીવૃન્દં તં શિશું સૂર્યવર્ચસમ્

પુરો નિધાય માતૄણાં પ્રોચુશ્ચ વિકટોદિતમ્ ॥
બ્રહ્માણી વૈષ્ણવી રૌદ્રી વારાહી નારસિંહિકા ॥
કૌમારી ચાપિ માહેન્દ્રી ચામુણ્ડા ચૈવ ચંડિકા

દૃષ્ટ્વા તં બાલકં રમ્યં વિકટાપ્રેષિતં તતઃ ॥
પપ્રચ્છુર્યુગપદ્વાક્યં કસ્તે બાલ પ્રમુખ્યકઃ

માતૃભિ શ્ચેતિ પૃષ્ટસ્તુ યદા કિંચિન્ન વક્તિ સઃ ॥
તદા ચ યોગિનીચક્રં પ્રાહ માતૃગણસ્ત્વિતિ

રાજ્યયોગ્યો ભવત્યેષ મહાલક્ષણલક્ષિતઃ ॥
પુનસ્તત્રૈવ નેતવ્યો યોગિન્યસ્ત્વવિલંબિતમ્

પઞ્ચમુદ્રા મહાદેવી તિષ્ઠતે યત્ર કામદા ॥
યસ્યાઃ સંસેવનાન્નૄણાં નિર્વાણશ્રીરદૂરતઃ

તત્પીઠસે વનાદસ્ય ષોડશાબ્દાકૃતેઃ શિશોઃ ॥
સિદ્ધિર્ભવિત્રી પરમા રુદ્રસ્યાનુગ્રહાત્પરા

એવં માતૃગણાત્સદ્યો યોગિનીભિઃ ક્ષણેન તુ ॥
પ્રાપિતો માતૃવાક્યેન પઞ્ચમુદ્રાંતિકં પુનઃ

સંપ્રાપ્ય તન્મહાપીઠં સ્વર્ગલોકાદિહાગતઃ ॥
મહાકાલવને પુણ્યે તતાપ વિપુલં તપઃ

તપસાતીવ તીવ્રેણ નિશ્ચલેન્દ્રિયમાનસઃ ॥
તસ્ય રાજકુમારસ્ય પ્રસન્નોઽભૂદુમાધવઃ

આવિર્બભૂવ પુરતો લિંગરૂપેણ શંકરઃ ॥
ઉવાચ ચ પ્રસન્નોસ્મિ વરં બ્રૂહિ નૃપાંગજ

સર્વજ્યોતિર્મયં લિંગં પુરતો દૃષ્ટવાન્સ્વયમ્ ॥
સપ્તપાતાલમુદ્ભિદ્યોત્થિતં બૃહદનુગ્રહાત્

પ્રણમ્ય દંડવદ્ભૂમૌ પરિ તુષ્ટાવ ધૂર્જટિમ્ ॥
સૂક્તૈર્જન્માંતરાભ્યાસાત્સુહૃષ્ટો રુદ્રદૈવતૈઃ ॥
વરં ચ પ્રાર્થયાંચક્રે પરિહૃષ્ટતનૂરુહઃ

દેવદેવ મહાદેવ યદિ દેયો વરો મમ ॥
તદત્ર ભવતા સ્થેયં ભવતાપહૃતા સદા

અસ્મિઁલ્લિંગે સ્થિતઃ શંભો કુરુ ભક્તસમીહિતમ્ ॥
વિના મુદ્રાદિકરણં મંત્રેણાપિ વિના વિભો ॥

અસ્ય લિંગસ્ય યે ભક્તા મનોવાક્કાયકર્મભિઃ ॥
સદૈવાનુગ્રહસ્તેષુ કર્ત્તવ્યો વર એષ મે

ઇતિ તદ્વરમાકર્ણ્ય લિંગરૂપોઽવદત્પ્રભુઃ ॥
એવમસ્તુ યદુક્તં તે વીર વૈષ્ણવસૂનુના ૬૬ ॥
વીર વીરેશ્વરંનામ લિંગમેતત્ત્વદાખ્યયા ॥
અવંત્યાં સંપ્રદાસ્યામિ ભક્તાનાં ચિંતિતાન્યહો

અત્ર દત્તં હુતં જપ્તં સ્તુતમર્ચિતમેવ ચ ॥
તદક્ષયં ભવેદત્ર ભક્તાનાં નાત્ર સંશયઃ

ત્વં તુ રાજ્યં પરં પ્રાપ્ય સર્વભૂપાલદુર્લભમ્ ॥
ભુક્ત્વા ભોગાંશ્ચ વિપુલાનંતે સિદ્ધિમવાપ્સ્યસિ

એષ તે કથિતો દેવિ પ્રભાવઃ પાપનાશનઃ ॥
વીરેશ્વરસ્ય દેવસ્ય નૂપુરેશમથો શૃણુ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયા પઞ્ચમ આવંત્યખણ્ડે ચતુરશીતિલિંગમાહાત્મ્યે વીરેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ષટ્ચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ