સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 5.45-2

॥ શ્રીદેવદેવ ઉવાચ । ॥
પંચચત્વારિકં વિદ્ધિ દેવં ત્રિલોચનેશ્વરમ્ ॥
યસ્ય દર્શનમાત્રેણ સર્વસિદ્ધિરવાપ્યતે

ઇતિહાસમિહાસીદ્યત્પીઠે વિરજસંજ્ઞકે ॥
ત્રિલોચનસ્ય પ્રાસાદે મણિમાણિક્યનિર્મિતે

નાનાભંગિગવાક્ષાઢ્યે રત્નસાનાવિવાપરે ॥
દેદીપ્યમાનસૌવર્ણકલશેન વિરાજિતે ॥

પાર્વણેન શશાંકેન ખેદાદિવ સમાસિતે ॥
તત્ર પારાવતદ્વંદ્વં વસત્સ્વૈરં કૃતાલયમ્

પ્રાતઃ સાયં ચ મધ્યાહ્ને કુર્વ ન્નિત્યપ્રદક્ષિણમ્ ॥
ઉડ્ડીયમાનં પરિતઃ પક્ષવાતૈરિતસ્તતઃ

રજઃપ્રાસાદસંલગ્નં દૂરીકુર્વદ્દિશો દશ ॥
ત્રિલોચનેતિ સતતં નામ ભક્તૈરુદાહૃતમ્ ॥
ત્રિવિષ્ટપેતિ ચ તથા તયોઃ કર્ણાતિથીભવેત્

ચતુર્વિધાનિ વાદ્યાનિ શંભુપ્રીતિકરાણ્યલમ્ ॥
તયોઃ કર્ણગુહાં પ્રાપ્ય પ્રતિશબ્દં પ્રતન્વતે

મંગલારાત્રિકજ્યોતિસ્ત્રિસંધ્યં પક્ષિણોસ્તયોઃ ॥
નેત્રાંતં નિર્વિશન્નિત્યં ભક્તચેષ્ટાં પ્રદર્શયત્

પ્રાણયાત્રાં વિહાયાપિ કદાચિત્સ્થિરમાનસૌ ॥
નોડ્ડીય વાંછિતં યાતઃ પશ્યંતૌ કૌતુકં ખગૌ

તત્રાસકૃજ્જનાકીર્ણં પ્રાસાદં પરિતોઽવનૌ ॥
તંડુલાદિ ચરંતૌ તૌ કુર્વંતૌ ચ પ્રદક્ષિણમ્

દેવદક્ષિણદિગ્ભાગે વિષ્ણુદેહોદ્ભવં જલમ્ ॥
તૃષાર્ત્તૌ પિબતો નિત્યં સ્નાત્વા ચાજગ્મતુશ્ચ તૌ

તયોરિત્થં વિચરતોસ્ત્રિલોચનસમીપતઃ ॥
અગાદ્બહુતિથઃ કાલો દ્વિજયોઃ સાધુચેષ્ટયોઃ

અથ દેવાલયસ્કંધે ગવાક્ષાંતર્ગતૌ ચ તૌ॥
શ્યેનેન કેનચિદ્દૃષ્ટૌ ક્રૂરદૃષ્ટ્યા સુખં સ્થિતૌ

તચ્ચ પારાવતદ્વંદ્વં શ્યેનઃ પરિજિઘૃક્ષયા ॥
અવતીર્યાંબરાદાશુ ઉપવિષ્ટઃ શિવાલયે

તતો વિલોકયામાસ તદાગમવિનિર્ગમૌ ॥
કેન માર્ગેણ વિશતો દુર્ગમેણ પતત્રિણૌ

કેનાધ્વના ચ નિર્યાતઃ કિંકાલે કુરુતશ્ચ કિમ્ ॥
કથં યુગપદેતૌ મે ગ્રાહ્યૌ સ્વૈરં ભવિષ્યતઃ

દુર્બલોઽપ્યાકલયિતું સહસારિર્ન શક્યતે ॥
કરિણાં ચ સહસ્રેણ વરાશ્વાનાં ચ લક્ષતઃ

ન કર્મ સિદ્ધ્યેન્નૃપતેર્દુગેણૈકેન યદ્ભવેત્ ॥
દુર્ગસ્થો નાભિભૂયેત વિપક્ષઃ કેનચિત્ક્વચિત્॥
સ્વતંત્રં યદિ દુર્ગં સ્યાદપમાર્ગપ્રકાશકમ્

ઇતિ દુર્ગે બલં શંસઞ્છ્યેનો રોષારુણેક્ષણઃ ॥
અસાધ્વસૌ કલરવૌ વીક્ષ્ય યાતો નભોંગણે

અથ પારાવતી દક્ષા વિપક્ષક્ષપણેક્ષણમ્ ॥
મહાબલં દુર્ગબલાત્પ્રાહ પારા વતં પતિમ્

॥ કલરવ્યુવાચ ॥ ॥
પ્રિય પારાવત પ્રાજ્ઞ સર્વકામસુખારવ ॥
તવ દૃગ્વિષયં પ્રાપ્તઃ શ્યેનોઽયં પ્રબલો રિપુઃ

સ ચ તદ્વાક્યમાકર્ણ્ય પારાવત્યાશ્ચ સત્પતિઃ ॥
પારાવતીમુવાચેદં કા ચિંતેતિ તવ પ્રિયે

પારાવત ઉવાચ ॥ ॥
કતિ નામ ન સંતીહ સુભગે વ્યોમચારિણઃ ॥
કતિ દેવાલયાદ્યેષુ ખગા નોપવસંતિ હિ

કતિ ચૈવ ન પશ્યંતિ નૌ સુખસ્થાવિહ પ્રિયે ॥
તેભ્યો યદીહ ભેતવ્યં કુતો નૌ તત્સુખં પ્રિયે

રમ ત્વં ચ મયા સાર્દ્ધ ત્યજ ચિંતામિમાં શુભે ॥
અસ્ય શ્યેનવરાકસ્ય ગણનાપિ ન મે હૃદિ

ઇત્થં પારાવતવરાચ્છુત્વા પારાવતી વચઃ ॥
મૌનમાલમ્બ્ય સંતસ્થે પત્યુઃ પાદાર્પિતેક્ષણા

હિતવત્યોપદિશ્યાપિ પ્રિયં પ્રિયચિકીર્ષયા ॥
પત્ન્યા જોષં સમાસ્થેયં કાર્યં પત્યુર્વચઃ સદા

અન્યેદ્યુરપ્યથાયાતઃ શ્યેનઃ પશ્યન્સ દંપતી ॥
અપરિચ્છિન્નયા દૃષ્ટ્યા યથા મૃત્યુર્ગતાયુષમ્

અથ મંડલગત્યા સ પ્રાસાદં પરિતો ભ્રમન્ ॥
પ્રોવાચ પ્રેયસી નાથ દૃષ્ટો દુષ્ટસ્ત્વયાઽહિતઃ

તસ્યા વાક્યં સમાકર્ણ્ય પુનઃ કલરવોઽબ્રવીત્ ॥
કિં કરિષ્યત્યસૌ મુગ્ધે મમ વ્યોમવિહારિણઃ

દુર્ગં ચ સ્વર્ગતુલ્યં મે યત્ર નાસ્ત્યરિતો ભયમ્ ॥
અયં ન તાં ગતિં વેત્તિ યાં વેદાહં નભોંગણે

પ્રડીનોડ્ડીનસંડીનકાંડવ્યાંડકપાટિકા ॥
સ્રંસિની મંડલવતી ગતયોઽષ્ટાવુદાહૃતાઃ

યથૈતાસુ હિ કૌશલ્યં મયિ વર્ત્તતિ ચ પ્રિયે ॥
ગતિષુ ક્વાપિ કસ્યાપિ પક્ષિણો ન તથાંબરે॥
સુખેન તિષ્ઠ કા ચિંચા મયિ જીવતિ તે પ્રિયે

ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા આસ્થિતા મૂકવત્સતી॥
અપરેદ્યુરપિ શ્યેનસ્તત્રાયાતઃ શિલાતલે॥
કિયદંતરમાસાદ્ય ઉપવિષ્ટોઽતિહૃષ્ટવત્॥
આયામાંતે ચ સ સ્થિત્વા તત્કુલાયકુલસ્ય ચ।૩૫॥
પુનઃ શ્યેનો વિનિર્યાતઃ સાપિ કાંતાઽબ્રવીત્પુનઃ॥
પ્રિય સ્થાનમિદં ત્યાજ્યં દુષ્ટદૃષ્ટિવિદૂષિતમ્

અસૌ ક્રૂરોઽતિનિકટમુપવિષ્ટોઽતિહૃષ્ટવત્॥
સાવજ્ઞં સ પુનઃ પ્રાહ કિં કરિષ્યત્યસૌ પ્રિયે

મૃગાક્ષીણાં સ્વભાવોયં પ્રાયશો ભીરુવૃત્તયઃ ॥
ઇતરેદ્યુરપિ પ્રાપ્તઃ સ ચ શ્યેનો મહાબલઃ ॥

તયોરભિમુખં તત્ર સ્થિતો યામદ્વયાવધિ ॥
પુનર્વિલોક્ય તદ્વર્ત્મ શીઘ્રં યાતો યથાગતમ્

ગતેથ શકુનૌ તસ્મિન્સા બભાષે વિહંગમમ્॥
નાથ સ્થાનાંતરં યાવો મૃત્યુર્વૈ નિકટેઽન્વગાત્

પુનર્દૃષ્ટે પ્રણષ્ટઃ સ્યાદાવાસશ્ચ સુખં પ્રિય ॥
પ્રિય યસ્યાસ્તિ પક્ષસ્ય ગતિઃ સર્વત્ર સિદ્ધિદા

સ કિં સ્વદેશરાગેણ નાશં પ્રાપ્નોતિ બુદ્ધિમાન્ ॥
સોપસર્ગં નિજં દેશં ત્યક્ત્વા યોન્યં તુ ન વ્રજેત્

સ પંગુર્ના શમાપ્નોતિ કૂલસ્થિત ઇવ દ્રુમઃ ॥
પ્રિયોદિતં નિશમ્યેતિ સ ભવિત્રીદશાર્દ્દિતઃ

તાં વાક્યં પુનરપ્યાહ પ્રિયે મા ભૈઃ ખગાર્દિતા ॥
અપરસ્મિન્નહનિ ચ સ શ્યેનઃ પ્રાતરેવ હિ

તદ્દ્વારદેશમાસાદ્ય સાયં યાવત્સ્થિતોઽચલઃ ॥
અસ્તાચલસ્ય શિખરં યાતે ભાનૌ ગતે ખગે

કુલાયાદ્બાહ્યમાગત્યોવાચ પારાવતી પતિમ્ ॥
નાથ નિર્ગમનસ્યાયં કાલઃ કાલોઽસ્તિ દૂરતઃ

યાવત્તાવદ્વિનિર્યાહિ ત્યક્ત્વા મામપિ શંસિનીમ્ ॥
ત્વયિ જીવતિ દુષ્પ્રાપ્યં ન કિંચિજ્જગતીતલે

પુનર્દારાઃ પુનઃ પુત્રાઃ પુનર્વસુ પુનર્ગૃહમ્ ॥
યદ્યાત્મારક્ષિતઃ પુંસાં દારૈપિ ધનૈરપિ

તદા સર્વં હરિશ્ચંદ્રભૂપતેરિવ લભ્યતે ॥
અયમાત્મા પ્રિયો બંધુરયમાત્મા મહદ્ધનમ્

ધર્માર્થકામમોક્ષાણામયમાત્માર્જકઃ પરઃ ॥
યાવદાત્મનિ વૈ ક્ષેમં તાવ ત્ક્ષેમં જગત્ત્રયે

સોઽપિ ક્ષેમઃ સુગતિના યશસા સહ વાંછ્યતે ॥
યશોહીનં તુ યત્ક્ષેમં તક્ષેમાન્નિધનં વરમ્

તદ્યશઃ પ્રાપ્યતે પુંભિર્નીતિમાર્ગં પ્રવર્તિભિઃ ॥
અતો નીતિપથં ચિંત્યં નાથ સ્થાનાદિતો વ્રજ॥
ન વ્રજિષ્યસિ ચેત્પ્રાતસ્તતો માં સંસ્મરિષ્યસિ

ઇત્યુક્તોઽપિ સ વૈ પત્ન્યા પારાવત્યા સુમેધયા ॥
ન નિર્યયૌ તતઃ સ્થાનાદ્ભવિત્ર્યા પ્રતિવારિતઃ

અથોષસિ સમાગત્ય શ્યેનેન બલિના તદા ॥
નિર્ગમદ્વારમારુદ્ધં કિંચિદ્ભક્ષ્ય વતા તદા

દિનાનિ કતિચિત્તત્રાતિષ્ઠચ્છયેનો મહાબલઃ ॥
પારાવતમુવાચેદં ધિક્ત્વા પૌરુષવર્જિતમ્

કિં વા યુધ્યસ્વ દુર્બુદ્ધે કિં વા નિર્યાહિ મે ગિરા ॥
ક્ષુધાક્ષીણો મૃતઃ પશ્ચાન્નિરયં પશ્યસિ ધુવમ્ ॥
વિધિરેવ હિ સાહાય્યં ન કુર્યાત્તવ નોદિતમ્

ઇત્થં શ્યેનેન સ પ્રોક્તઃ પત્ન્યા સ સહિતઃ ખગઃ ॥
અયુધ્યત્તેન શ્યેનેન સ્વદુર્ગદ્વારમાશ્રિતઃ

ક્ષુધિતસ્તૃષિતઃ સોઽથ શ્યેનેન બલિના ધૃતઃ ॥
ચરણેન દૃઢેનાશુ ચંચ્વા સાપિ ધૃતા ખગી

તાવાદાયોડ્ડયાંચક્રે શ્યેનો વ્યોમનિ સત્વરમ્ ॥
ચિંતયન્ભક્ષણસ્થાનમન્યત્પક્ષિવિવર્જિતમ્

અથ પત્ન્યા કલરવઃ પ્રોક્તસ્તત્ર સુમેધયા॥
યતોઽવમાનિતા નાથ ત્વયાહં સ્ત્રીતિ બુદ્ધિતઃ

અતોઽવસ્થામિમાં પ્રાપ્તઃ કિં કુર્યામબલા યતઃ॥
અધુનાપિ વચશ્ચૈકં કરોષિ યદિ મે પ્રિય

તદા હિતં તે વક્ષ્યામિ કુર્વે તદવિચારિતમ્ ॥
મમૈકવાક્યકરણાત્સ્ત્રીજિતો ન ભવિષ્યસિ

યાવદાસ્યં ગતાસ્મ્યસ્ય યાવત્ખસ્થો ન ભૂમિગઃ ॥
તાવદાત્મવિમુક્ત્યૈ ત્વં ચંચ્વા પાદં દૃઢં દશ

ઇતિ પત્નીવચઃ શ્રુત્વા તથા સ કૃતવાન્ખગઃ ॥
સ પીડિતો દૃઢં પાદે શ્યેનશ્ચીત્કૃતવાન્બહુ

તેન ચીત્કરણેનાથ મુક્તા સા મુખસંપુટાત ॥
પાદાંગુલીનાં શૂન્યત્વે સોઽપિ પારાવતોઽપતત્ ॥

વિપદ્યપિ ચ પ્રાજ્ઞૈર્ન સંત્યાજ્યઃ ક્વચિદુદ્યમઃ ॥
ક્વ ચ ચંચુપુટસ્તસ્ય ક્વ ચ તત્પાદપીડનમ્

ક્વ ચ દ્વયોસ્તથાભૂતં દૂરે મોક્ષણમદ્ભુતમ્॥
દુર્બલેઽપ્યુદ્યમઃ શ્રેયાનિતિ શાસ્ત્રેષુ ગીયતે

તસ્માદ્ભાગ્યાનુસારેણ ફલત્યેવ સદોદ્યમઃ ॥
પ્રશંસંત્યુદ્યમં ચાતો વિપદ્યપિ મનીષિણઃ

।
અથ તૌ કાલયોગેન જંબૂમાર્ગે મૃતૌ તદા ॥
જંબૂમાર્ગે મૃતા યે વૈ તેષાં સ્વર્ગઃ સદાઽક્ષયઃ

પુણ્યશેષે તદા જાતો ગંધર્વતનયઃ શુભઃ ॥
મંદારદામતનયો નામ્ના પરિમલાલયઃ

અનેકવિદ્યાનિલયઃ કલાકૌશલભાજનમ્ ॥
કૌમારં વપુરાસાદ્ય શિવભક્તિપરોઽભવત્

નિયમં ચાપિ જગ્રાહ વિજિતેદ્રિયમાનસઃ ॥।
એકપત્નીવ્રતં નિત્યં ચરિષ્યામીતિ નિશ્ચિતમ્

પરયોષિત્સમાસક્તિરાયુઃ કીર્તિં ર્બલં સુખમ્ ॥
હરેત્સ્વર્ગગતિં ચાપિ તસ્માત્તાં વર્જયેત્સુધીઃ

અપરં ચાપિ નિયમં સ શુચિષ્માન્સમાદદે ॥
ગતજન્માંતરાભ્યાસાવિલોચનસમાશ્રયાત્

।
સમસ્તપુણ્યનિલયઃ સમસ્તાર્થપ્રકાશકઃ ॥
સમસ્તકામજનકં પરાનંદૈકકારણમ્

યાવચ્છરીરં નિરુજં યાવન્નેદ્રિયવિપ્લવઃ ॥
તાવત્ત્રિલોચનોવંત્યાં મંતવ્યો નાત્ર સંશયઃ

ઇત્થં મંદારદામિઃ સ કાશ્યાં પરિમલાલયઃ ॥
નિત્યં ત્રિવિષ્ટપં દ્રષ્ટું સમાગચ્છેત્પ્રયત્નતઃ

પારાવત્યપિ સંજાતા રત્નદીપસ્ય મંદિરે ॥
નાગરાજસ્ય પાતાલે નામ્ના રત્નાવલીતિ ચ

સમસ્તનાગકન્યાનાં રૂપશીલકલાગુણૈઃ ॥
એકૈવ રત્નભૂતાઽઽસીદ્રત્ન દીપોરગાત્મજા

તસ્યાઃ સખીદ્વયં ચાસીદેકા નામ્ના પ્રભાવતી ॥
કલાવતી તથાન્યા ચ નિત્યં તદનુગે શુભે

સ્વદેહાદનપાયિન્યૌ છાયાકાંતી યથા તથા ॥
પૂર્વે સખ્યૌ ભવેતાં હિ રત્નાવલ્યા મહેશ્વરિ

સા તુ બાલ્યે વ્યતિક્રાંતે કિંચિદુદ્ભિન્નયૌવના ॥
શિવભક્તં સ્વ પિતરં દૃષ્ટ્વા નિયમમગ્રહીત્

પિતસ્ત્રિલોચનં કાશ્યામર્ચયિત્વા દિનેદિને ॥
આભ્યાં સખીભ્યાં સહિતા મૌનં ત્યક્ષ્યામિ નાન્યથા ॥

એવં નાગકુમારી સા સખીદ્વયસમન્વિતા ॥
ત્રિલોચનં સમભ્યર્ચ્ય ગૃહાનહરહર્વ્રજત્

માં પ્રત્યગ્રૈઃ સુકુસુમૈઃ સુશુભૈરિ ષ્ટગંધિભિઃ ॥
સુવિચિત્રાણિ માલ્યાનિ પરિગુંફ્યાર્ચયેદ્વિભુમ્

તિસ્રોઽપિ ગીતં ગાયંતિ લલિતં ચૈવ સુસ્વરમ્ ॥
નારીમંડલભેદેન લાસ્યં તિસ્રોઽપિ ર્વતે

વીણાવેણુમૃદંગાંશ્ચ લયતાલવિચક્ષણાઃ ॥
વાદયંતિ મુદાયુક્તાસ્તિસ્રોઽપિ વિરમંતિ વૈ

ઇત્થમારાધયંતીશં તિસ્રો નાગકુમારિકાઃ ॥
વિચિત્રભંગીમાલાભિરર્ચયંત્યસ્ત્રિલોચનમ્

પ્રાતશ્ચતુર્થ્યાં તાઃ સ્નાત્વા તીર્થે પિલિપિલે શુભે ॥
ત્રિલોચનં સમર્ચ્યાથ પ્રસુપ્તા રંગમણ્ડપે

સુપ્તાસુ તાસુ સ શિવસ્ત્રિનેત્રઃ શશિભૂષણઃ ॥
વામાર્દ્ધવિલસચ્છક્તિર્નાગયજ્ઞોપવીતકઃ

લિંગાદેવ હિ નિર્ગત્ય ગંગાપન્નગમેખલઃ ॥
પ્રત્યુવાચ તતઃ કન્યા વિભુરુત્તિષ્ઠતેતિ સઃ

ઉત્થાય તા વિનિર્મથ્ય લોચને શ્રુતિસંગમે ॥
અંગમોટનવત્યશ્ચ તદા નિર્ઘૂર્ણિતેક્ષણાઃ

યાવત્પશ્યંતિ પુરતઃ સંભ્રમાપન્નમાનસાઃ ॥
અતર્કિતાગમસ્તાવત્તાભિર્દૃષ્ટસ્ત્રિલોચનઃ

વવંદિરેઽથ તા બાલા જ્ઞાત્વા લક્ષ્મભિરીશ્વરમ્ ॥
તુષ્ટુવુશ્ચ પ્રહૃષ્ટાસ્તાઃ સન્નકંઠ્યોઽતિવિક્લવમ્

જય શંભો જયેશાન જય સર્વગ સર્વદ ॥
જય ત્રિપુરસંહર્તર્જયાંધકનિષૂદન

જય જાલંધરહર જય કંદર્પદર્પહૃત્ ॥
જય ત્રૈલોક્યજનક જય ત્રૈલોક્યવંદિત ॥
જય ભક્તજનાધીશ જય પ્રમથ નાયક

નમસ્તુભ્યં નમસ્તુભ્યં નમસ્તુભ્યં નમોનમઃ ॥
ત્રિલોચન નમસ્તુભ્યં ત્રિવિષ્ટપ નમોઽસ્તુ તે

ઇત્યુક્ત્વા દંડવદ્ભૂમૌ પ્રણિપેતુઃ કુમારિકાઃ ॥
અથોત્થાપ્ય કુમારીસ્તાઃ પ્રોવાચ શશિભૂષણઃ

સુતો મંદારદામ્નશ્ચ નામ્ના પરિમલાલયઃ ॥
પતિર્વિદ્યાધરવરો ભવતીનાં ભવિષ્યતિ

ચિરં વિદ્યાધરે લોકે ભોગાન્ભુક્ત્વા સમંતતઃ ॥
તતો હ્યવંતિકાં પ્રાપ્ય માં ધ્યાત્વા સિદ્ધિમાપ્સ્યથ

જન્માંતરેપિ મે ભક્તિર્ભવતીભિશ્ચ તેન ચ ॥
વિહિતા તેન વો જન્મ નિર્મલં ભક્તિભાવિતમ્

એતત્પ્રભાવતીસ્તોત્રં યે પઠિષ્યંતિ મે પુરઃ ॥
તેભ્યઃ કામાન્પ્રદાસ્યામિ ભવતીનામયં વરઃ

ઇત્યુક્તવતિ દેવેશે તાઃ કન્યા હૃષ્ટમાનસાઃ ॥
પ્રણમ્ય પ્રોચુરીશાનં પ્રબદ્ધકરસંપુટાઃ

॥
॥ નાગકન્યા ઊચુઃ ॥
પૃચ્છામો બ્રૂહિ નો નાથ કરુણાકર શંકર ॥
જન્માંતરે કથં સેવા ચતુર્ભિર્ભવતઃ કૃતા

તતઃ પ્રાક્તનવૃત્તાંત મેતસ્યાપિ કૃતાત્મનઃ ॥
અસ્માકમપિ ચાખ્યાહિ કૃપાં કુરુ કૃપાનિધે

ઇતિ શ્રુત્વા પ્રણયતો બાલોદીરિતમીપ્સિતમ્ ॥
પ્રોવાચ તાસામપિ ચ ભવાંતરવિચેષ્ટિતમ્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુધ્વં નાગતનયાસ્તિસ્રોપિ હિ સમાહિતાઃ ॥
પ્રાગ્ભવં ભવતીનાં ચ તસ્યાપિ કથયામ્યહમ્

એષા રત્નાવલી પૂર્વમાસીત્પારાવતી ખગી ॥
સ ચ વિદ્યાધરવરઃ પતિરસ્યાઃ ખગોઽભવત્

પ્રાસાદે ચ મમૈતાભ્યામુષિતં સુચિરં સુખમ્॥
રજઃ પ્રાસાદસંલગ્નં નુન્નં પક્ષાનિલૈઃ પુનઃ

ઉપરિષ્ટાદધસ્તાચ્ચ કૃતા ભૂરિપ્રદક્ષિણાઃ ॥
વ્યોમ્નિ સંચરમાણાભ્યાં સંચીર્ણં ચ મમાજિરે

સ્નાતં ચતુર્નદે તીર્થે પીતં તત્રાંબુ ચાસકૃત્ ॥
આભ્યાં કલરવાભ્યાં ચ કૃતાઃ કલરવા મુદા

એતાભ્યાં સ્થિરચિત્તાભ્યાં મુદિતા ત્વમતીવ હિ ॥
દૃષ્ટ્વા હિ કૌતુકાન્યત્ર મમ ભક્તૈઃ કૃતાન્યપિ

અમૂભ્યાં બહુશો દૃષ્ટા મમ મંગલદીપિકાઃ ॥
પીતં શ્રુતિપુટાભ્યાં ચ મમ નામાક્ષરામૃતમ્ ॥
તિર્યગ્યોનિપ્રભાવેન ન મૃતૌ મમ સંનિધૌ

જંબૂમાર્ગે મૃતૌ યસ્માત્સ્વર્ગપ્રાપ્તિકરે ધ્રુવમ્ ॥
તસ્માત્પારાવતી હ્યેષા રત્નદીપસુતાઽભવત્

પતિઃ પારાવતોઽસ્યાશ્ચ જાતો વિદ્યાધરાંગજઃ ॥
એષા પ્રભાવતી નાગી નાગરાજસ્ય સદ્મનિ ॥
ઇહ જન્મનિ કન્યાસીત્પૂર્વજન્મ બ્રવીમિ ચ

ત્રિશિખસ્યોરગેંદ્રસ્ય સુતા ચેયં કલાવતી ॥
એતસ્યા અપિ વૃત્તાંતં નિશામય તુ વચ્મ્યહમ્ ॥

ભવાંતરે તૃતીયેતઃ કન્યે ચારાયણસ્ય ચ ॥
આસ્તાં મહર્ષેઃ શીલાઢ્યે પ્રેમવત્યૌ પરસ્પરમ્

પિત્રા ચારાયણેનાપિ તાભ્યાં સંપ્રેરિતેન વૈ ॥
આમુષ્યાયણપુત્રાય દત્તે નારાયણાય હિ

અપ્રાપ્તયૌવનોરણ્યે સમિદાહરણાય વૈ ॥
ગતો વિધિવશાદ્દષ્ટો દંદશૂકેન કાનને

ભવાનીગૌતમીનામ્ન્યૌ તે તુ ચારાયણાંગજે ॥
વૈધવ્યદુઃખમાપન્ને દૈન્યગ્રસ્તે બભૂવતુઃ

અત એવ પ્રયત્નેન પરિણેતા વિવર્જયેત ॥
દેવતાસરિદાહ્વાનકન્યાપાણિગ્રહં સુધીઃ

અથર્ષેઃ કસ્યચિદ્દૈવાદાશ્રમે દેવસન્નિભે ॥
રંભાફલાન્યદત્તાનિ મોહાજ્જગ્રહતુસ્તદા ॥

કૃત્વા નાનોપવાસાદિવ્રતાનિ બ્રાહ્મણાંગજે ॥
અધ્યાસ્ય નિધનં કાલાચ્છાખામૃગ્યૌ બભૂવતુઃ

ફલચૌર્યવિપાકેન વાનર ત્વં તયોરભૂત્ ॥
શીલરક્ષણભાવેનાવંત્યાં જનિમવાપતુઃ

સ ચ નારાયણો વિપ્રઃ પિતૃશુશ્રૂષણે રતઃ ॥
દષ્ટોઽપિ દંદશૂકેન કાશ્યાં પારાવતો ભવત

એવં ભવાંતરે ચાસીદેતયોઃ પતિરેવ સઃ ॥
તિસૃણાં ભવતીનાં ચ ભાવી ભર્તા પુનઃ સ વૈ

પ્રાસાદસ્યાપિ પાર્શ્વે તુ ન્યગ્રોધશ્ચ મહાનગઃ ॥
તસ્મિઞ્છાખિનિ વાસાઢ્યે શાખામૃગ્યો બભૂવતુઃ

વિષ્ણુદેહજલે તીર્થે ક્રીડયા ચ મમજ્જતુઃ ॥
પપતુશ્ચાપિ પાનીયં તસ્મિંસ્તીર્થે તૃષાતુરે

જાતિસ્વભાવચાપલ્યાત્કીડંત્યૌ ચ પ્રદક્ષિણમ્ ॥
ચક્રતુર્બહુકૃત્વશ્ચ લિંગં દદૃશ તુર્બહુ

વિચરંત્યાવિતઃ સ્વૈરં તત્ર ન્યગ્રોધસંનિધૌ ॥
કેનચિદ્યોગવેષેણ પાશેન ચ નિયંત્રિતે

ભિક્ષાર્થં શિક્ષિતે તેન ન પ્લુતિર્ન નિવર્ત્તનમ્ ॥
અથ તે ક્વાપિ મર્કટ્યૌ કાલધર્મવશંગતે

અવન્તીવાસપુણ્યેન ત્રિલોચનસ્ય સેવયા ॥
પ્રાદક્ષિણ્યાનુરૂપેણ જાતે નાગસુતે અપિ

અધુના તં પતિં પ્રાપ્ય વિદ્યાધરકુમારકમ્ ॥
નિર્વિશ્ય સ્વર્ગભોગાંશ્ચાવંત્યાં નિર્વૃતિમાપ્સ્ય

યૈરલ્પમપિ ચાવંત્યા કૃતં કર્મ શુભાવહમ્ ॥
તસ્ય મોક્ષઃ પરીપાકો નિશ્ચિતં મદનુગ્રહાત્ ॥
ત્રૈલોક્યેઽપિ ચ સર્વસ્મિઞ્છ્રેષ્ઠાઽવન્તીપુરી સદા

તતોઽપિ લિંગમોંકારં તતોઽપ્યત્ર ત્રિલોચનમ્ ॥
તિષ્ઠગાનોઽત્ર લિંગેઽહં ભુક્તિં મુક્તિં દદામિ વૈ

અતઃ સર્વપ્રયત્નેનાવન્ત્યાં પૂજ્યસ્ત્રિલોચનઃ ॥
ઇત્યુક્ત્વા દેવદેવેશસ્તત્પ્રાસાદાંતરેઽવિશત્

લિંગસ્વરૂપમાસાદ્ય શુભં ત્રિભુવનાદપિ ॥
તાશ્ચ સ્વસદનં પ્રાપ્ય તદ્વૃત્તાંતમશેષતઃ ॥
સ્વમાતુઃ પુરતશ્ચોક્ત્વા કૃતકૃત્યા ઇવાભવન્

એકદા માધવે માસિ સહ સાર્થાઃ સમાગતાઃ ॥
વિદ્યાધરાસ્તથા નાગા મિલિતાઃ સપરિચ્છદાઃ

વિરજસ્કે મહાક્ષેત્રે ત્રિલોચનસમીપતઃ ॥
દેવસ્ય વરદાનાચ્ચ પૃષ્ટ્વાન્યોન્યં કુલાવલિમ્

વિદ્યાધરાય તાઃ કન્યા નાગૈસ્તિસ્રોઽપિ કલ્પિતાઃ ॥
મંદારદામા સન્તુષ્ટઃ પ્રાપ્ય તચ્ચ સ્નુશત્રયમ્

રત્નદીપૈશ્ચ નાગેન્દ્રઃ પદ્મી ચ ભુજગેશ્વરઃ ॥
વિશિખોઽપિ ફણીંદ્રશ્ચ હૃષ્ટા એતે ત્રયોઽપિ ચ ॥
જામાતરં સમાસાદ્ય શુભં પરિમલાલયમ્

અન્યોઽન્યં સ્વજનાસ્તે તુ મુદા વિકસિતેક્ષણાઃ ॥
વિવાહોત્સવમારચ્ય સ્વંસ્વં ભવનમાવિશન્

ત્રિલોચનસ્ય લિંગસ્ય વર્ણયંતોઽપિ ગૌરવમ્ ॥
સ ચ વિદ્યાધરઃ શ્રીમાન્નાગીભિર્વિપુલં સુખમ્ ॥
ભુક્ત્વાવન્તીં તતઃ પ્રાપ્ય સંસેવ્ય ચ ત્રિલોચનમ્

ગાયન્ગીતં સુમધુરં નાગીભિઃ સહિતઃ કૃતી ॥
આત્માનં ચાતિવિસ્મૃત્ય મધ્યેલિંગં લયં ગતઃ

ત્રિલોચનસ્ય મહિમા કલૌ દેવેન ગોપિતઃ ॥
તતોલ્પસત્ત્વા મનુજા ન તલ્લિમગમુપાસતે

ત્રિલોચનકથામેતાં શ્રુત્વા પાપાન્વિતોઽપ્યહો ॥
વિપાપો જાયતે મર્ત્યો લભતે ચ પરાં ગતિમ્

એષ તે કથિતો દેવિ પ્રભાવઃ પાપનાશનઃ ॥
ત્રિલોચનસ્ય દેવસ્ય શૃણુ વીરેશ્વરં પરમ્ ॥

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવંત્યખણ્ડે ચતુરશીતિલિંગમાહાત્મ્યે ત્રિલોચનમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ પંચચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ