સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.41

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ વ્યાસ યથેયં તુ પ્રોચ્યતે હિ કુશસ્થલી ॥
કલ્પે તત્પુરુષે પૂર્વં વેદવિદ્ભિર્મનીષિભિઃ

વેધસા સૃજિતં વિશ્વં દૈત્યદાનવરા ક્ષસમ્ ॥
અન્યોન્યમદસંમત્તમન્યોન્યદ્વેષિ વૈ રણે

દેવાશ્ચ દાનવાઃ સંખ્યે નિત્યં સ્પર્ધાસમન્વિતાઃ ॥
મનુષ્યા મનુજૈઃ સાર્ધં સિદ્ધવિદ્યાધરૈઃ સહ

ચારણાઃ કિંનરૈઃ સાર્ધમેવં તે દ્વેષતત્પરાઃ ॥
યુદ્ધં કુર્વંતિ સતતમવિસ્પષ્ટાર્થયા ગિરા

સર્વે ચૈવ ચ બલિનો દુર્બલૈર્મનુજૈઃ સહ ॥
પશવઃ પશુભિઃ સાર્ધં પક્ષિણઃ સહ પક્ષિભિઃ

એવમન્યોન્યમન્યૈશ્ચ નિર્મર્યાદમિદં જગત્ ॥
દૃષ્ટ્વા વિશ્વસ્ય કર્તારં વિષ્ણું વિશ્વેશ્વરં પરમ્

વ્રજામિ શરણં દેવં શરણાર્ત્તિહરં હરિમ્ ॥
એવં મનસિ સંધાય દધ્યૌ ધ્યાનેન માધવમ્

તતો ધ્યાતો મહાયોગી વિશ્વરૂપધરો હરિઃ ॥
લોહદણ્ડધરઃ શ્રીમાનિદમાહ પિતામહમ્

બ્રહ્મન્ધ્યાતસ્ત્વયા સમ્યગ્ધ્યાનયોગેન પશ્ય મામ્ ॥
સમાયાંતં તથા ધ્યાતં જગતાં પાતુમુદ્યતમ્

તતો ધાતા નિશમ્યૈતત્ત્યક્ત્વા ધ્યાનમવેક્ષ્ય તમ્ ॥
સમુત્થાયૈકમનસા નમશ્ચક્રેઽર્ચયત્પુનઃ

પાદ્યેનાચમનીયેન મધુપર્કેણ કેશવમ્ ॥
પૂજયિત્વા પુનર્વાક્યમુવાચાચ્યુતમબ્જજઃ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
દેવદેવ જગન્નાથ જગત્સૃષ્ટમિદં ત્વયા ॥
ઋતે ત્વયા જગદ્વિષ્ણો નૈવાવસ્થાતુ મર્હતિ

શાસ્તા ત્વમસ્ય વિશ્વસ્ય વિશુદ્ધસ્ય ચ નાપરઃ ॥
ત્વત્તોસ્તીદં જગત્સર્વં તસ્માત્ત્વમનુશાસય

દેવદાનવગંધર્વાઃ સયક્ષો રગરાક્ષસાઃ ॥
ત્વામૃતે પુણ્ડરીકાક્ષં વ્યાપિતાશેષવિગ્રહાઃ ॥
પરસ્પરં વિનિઘ્નંતિ તાંશ્ચ ત્વં રક્ષિતું ક્ષમઃ

ત્વમસ્ય વિશ્વસ્ય ચરાચરસ્ય સ્થિતેઃ સદા પ્રાણભૃદાત્મરૂપિણી

ત્વયા ધૃતં સર્વમિદં જગદ્વૈ યતસ્તતોઽસિ ત્વમુપેન્દ્રસંજ્ઞઃ ॥
પ્રવેશનં વ્યાપ્તમિદં સ્વધામ યત્ત્વમુચ્યસે વિષ્ણુરતો મુનીંદ્રૈઃ

નિવાસિતં વિશ્વમિદં ત્વયાદ્ય વાસશ્ચ ધાતોરિતિ વાસુદેવઃ ॥
તવાનુગં વિશ્વમિદં વિભુસ્ત્વમશેષવિશ્વસ્ય વિભાસિ રાજા

સેનાનુરૂપં જગદેવ યસ્માદતઃ સ્મૃતસ્ત્વં કિલ વિશ્વસેનઃ ॥
વિલેખનાદસ્ય ચરાચરસ્ય કૃતેશ્ચ ધાતોસ્ત્વમતોઽસિ કૃષ્ણઃ

જિતં ત્વયા દેવ જગત્ત્રયં યજ્જિતેશ્ચ ધાતોસ્ત્વમતોઽસિ જિષ્ણુઃ ॥
તસ્માત્સમસ્તગ્રહલોકપાલં જગદ્વિભો પાલય સર્વકાલમ્

ત્વમસ્ય સર્વસ્ય ભવાદિરાજસ્તવાસ્તુ ભદ્રાસનમદ્વિતીયમ॥
પ્રદક્ષિણાવર્તનકસ્તુ શંખઃ કરસ્થિતઃ શોભતિ પૂરુષસ્ય

સુદર્શનં નામ તવાસ્તિ ચક્રમતો હિ ગીતઃ કવિભિ સ્તુ ચક્રી ॥
ધ્વજોઽસ્તિ તે દેવ સુપર્ણસેવિતસ્તથાસુપર્ણશ્ચ તવાસ્તિ વાહનમ્

તુરંગમાઃ સંતુ તવારિસંહરે તથા હૃષીકેશ સુદન્તદન્તિનઃ॥
કિરીટનિષ્કાંગદકર્ણપૂરકેયૂરહારોત્તમહેમસૂત્રૈઃ

વિચિત્રવસ્ત્રોત્તમરક્તમાલ્યૈર્વિભૂષિતસ્ત્વં ભવ ભીમસેનઃ ॥
શ્રિયા કદાચિચ્ચ ન મુચ્યતે ભવાન્ભવં તિ તે નિત્યમનંતસંપદઃ

તવાનુગા ભક્તિરિહાસ્તુ વૈ સતી મુકુન્દ ભક્તે ત્વમતઃ પ્રસીદ મે

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
સ એવમુક્તસ્તુ પુરો દિવૌકસાં વિભુઃ પ્રસન્નસ્ત્વિદમબ્રવીદ્ધરઃ ॥
વિરિંચ મે દર્શય તસ્ય મંડલં ત્વયા વિમુક્તં ચ સદાશિવં વિભો

સ્થિરં સ્થિ યત્ર જગત્કરોમ્યહં તતો વિરંચિઃ કુશમુષ્ટિમાદદે ॥
પવિત્રદેશસ્ય નિદર્શનાય જગામ પુણ્યં ચ્યવનાશ્રમં તદા

તતઃ સ્થલીમુચ્ચતરામવાપ્ય પિતામહઃ કેશવમાહ ચાદરાત્ ॥
ત્વદુદ્ભવં ચાત્ર પવિત્રમંડલં ત્વયા વિમુક્તં ચ સદા શિવં વિભો

ત્વમેવ વિષ્ણુર્વિબુધાર્ચિતઃ સદા સ્મૃતો મુનીંદ્રૈઃ સ ચ વિષ્ટરશ્રવાઃ ॥
નિષીદ વિશ્વેશ કુશસ્થલં યદા તદાશ્રિતો માધવમાસરૂપવાન્

કુશસ્થલીં સંસ્થિત એવ દેવ ઇત્થં વિધાત્રા પુરુષોત્તમઃ સ્તુતઃ ॥
સ્થલીં કુશૈરાસ્તરિતામુપાવિશત્કુશસ્થલીં દેવમુનીન્દ્રસેવિતામ્

સમંતતો યોજનસં ખ્યયાવૃતાં તતો વિધાતા પુરુષોત્તમસ્તથા ॥
કુશસ્થલીતિ પ્રથિતં જગત્ત્રયે પ્રચક્રતુર્નામ ચ તાવુભાવપિ

તત્ર વિશ્વપતિઃ શ્રીમાન્વિશ્વેશો વિશ્વકૃદ્વિભુઃ ॥
વિશ્વં શશાસ વિશ્વાત્મા સર્વવિશ્વસ્ય નાયકઃ

એવં કુશસ્થલી ખ્યાતા હેમશૃઙ્ગેતિ યા પુરા ॥
સ્તીર્ણા કુશૈર્યતો ધાત્રા કુશસ્થલી તતઃ સ્મૃતા

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવંત્યખણ્ડેઽવન્તીક્ષેત્રમાહાત્મ્યે વ્યાસસનત્કુમારસંવાદે કુશસ્થલીનામહેતુકથાવર્ણનંનામૈકચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ