સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 5.38-3

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
તતો ગચ્છેત રાજેન્દ્ર ગુહાવાસીતિ ચોત્તમમ્ ।
યત્ર સિદ્ધો મહાદેવો ગુહાવાસી સમાર્બુદમ્

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ -
કેન કાર્યેણ ભો તાત મહાદેવો જગદ્ગુરુઃ ।
ગુહાયામનયત્કાલં સુદીર્ઘં દ્વિજસત્તમ

એતદ્વિસ્તરતઃ સર્વં કથયસ્વ મમાનઘ ।
શ્રોતુમિચ્છામ્યહં સર્વપરં કૌતૂહલં હિ મે

માર્કણ્ડેય ઉવાચ -
સાધુ પ્રશ્નો મહારાજ પૃષ્ટો યો વૈ ત્વયોત્તમઃ ।
પુરાણે વિસ્તરો હ્યસ્ય ન શક્યો હિ મયાધુના

કથિતું વૃદ્ધભાવત્વાદતીતો બહુકાલિકઃ ।
સંક્ષેપાત્તેન તે તાત કથયામિ નિબોધ મે

પુરા કૃતયુગે રાજન્નાસીદ્દારુવનં મહત્ ।
નાનાદ્રુમલતાકીર્ણં નાનાવલ્લ્યુપશોભિતમ્

સિંહવ્યાઘ્રવરાહૈશ્ચ ગજૈઃ ખડ્ગૈર્નિષેવિતમ્ ।
બહુપક્ષિયુતં દિવ્યં યથા ચૈત્રરથં વનમ્

તત્ર કેચિન્મહાપ્રાજ્ઞા વસન્તિ સંશિતવ્રતાઃ ।
વસન્તિ પરયા ભક્ત્યા ચતુરાશ્રમભાવિતાઃ

બ્રહ્મચારી ગૃહસ્થશ્ચ વાનપ્રસ્થો યતિસ્તથા ।
સ્વધર્મનિરતાઃ સર્વે વાઞ્છન્તઃ પરમં પદમ્

તાવદ્વસન્તસમયે કસ્મિંશ્ચિત્કારણાન્તરે ।
વિમાનસ્થો મહાદેવો ગચ્છન્વૈ હ્યુમયા સહ

દદર્શ તોય આવાસમૃક્સામયજુર્નાદિતમ્ ।
અલક્ષ્યાગતનિર્ગમ્યં સર્વપાપક્ષયંકરમ્

તં દૃષ્ટ્વા મુદિતા દેવી હર્ષગઙ્ગદયા ગિરા ।
પપ્રચ્છ દેવદેવેશં શશાઙ્કકૃતભૂષણમ્

દેવ્યુવાચ -
કસ્યાયમાશ્રમો દેવ વેદધ્વનિનિનાદિતઃ ।
યં દૃષ્ટ્વા ક્ષુત્પિપાસાદ્યૈઃ શ્રમૈશ્ચ પરિહીયતે

મહેશ્વર ઉવાચ -
કિં ત્વયા ન શ્રુતં દેવિ મહાદારુવનં મહત્ ।
બહુવિપ્રજનો યત્ર ગૃહધર્મેણ વર્તતે

અત્ર યઃ સ્ત્રીજનઃ કશ્ચિદ્ભર્તૃશુશ્રૂષણે રતઃ ।
નાન્યો દેવો ન વૈ ધર્મો જ્ઞાયતે શૈલનન્દિનિ

એતચ્છ્રુત્વા પરં વાક્યં દેવદેવેન ભાષિતમ્ ।
કૌતૂહલસમાવિષ્ટા શઙ્કરં પુનરબ્રવીત્

યત્ત્વયોક્તં મહાદેવ પતિધર્મરતાઃ સ્ત્રિયઃ ।
તાસાં ત્વં મદનો ભૂત્વા ચારિત્રં ક્ષોભય પ્રભો

ઈશ્વર ઉવાચ -
યત્ત્વયોક્તં ચ વચનં ન હિ મે રોચતે પ્રિયે ।
બ્રાહ્મણા હિ મહદ્ભૂતં ન ચૈષાં વિપ્રિયં ચરેત્

મન્યુપ્રહરણા વિપ્રાશ્ચક્રપ્રહરણો હરિઃ ।
ચક્રાત્ક્રૂરતરો મન્યુસ્તસ્માદ્વિપ્રં ન કોપયેત્

ન તે દેવા ન તે લોકા ન તે નગા ન ચાસુરાઃ ।
દૃશ્યન્તે ત્રિષુ લોકેષુ યે તૈર્દૃષ્ટૈર્ન નાશિતાઃ

તેષાં મોક્ષસ્તથા સ્વર્ગો ભૂમિર્મર્ત્યે ફલાનિ ચ ।
યેષાં તુષ્ટા મહાભાગા બ્રાહ્મણાઃ ક્ષિતિદેવતાઃ

એવં જ્ઞાત્વા મહાભાગે અસદ્ગ્રાહં પરિત્યજ ।
તત્ર લોકે વિરુદ્ધં વૈ કુપ્યન્તે યેન વૈ દ્વિજાઃ

દેવ્યુવાચ -
નાહં તે દયિતા દેવ નાહં તે વશવર્તિની ।
અકૃત્વાધશ્વ વૈ તાસાં માનં સુરસુપૂજિતમ્

લોકલોકે મહાદેવ અશક્યં નાસ્તિ તે પ્રભો ।
ક્રિયતાં મમ ચૈવૈકમેતત્કાર્યં સુરોત્તમ

એવમુક્તો મહાદેવો દેવ્યા વાક્યહિતે રતઃ ।
કૃત્વા કાપાલિકં રૂપં યયૌ દારુવનં પ્રતિ

મહાહિતજટાજૂટં નિયમ્ય શશિભૂષણમ્ ।
કણ્ઠત્રાણં પરં કૃત્વા ધારયન્ કર્ણકુણ્ડલે

વ્યાઘ્રચર્મપરીધાનો મેખલાહારભૂષિતઃ ।
નૂપુરધ્વનિનિઘોષૈઃ કમ્પયન્ વૈ વસુંધરામ્

મહાનૂર્દ્ધ્વજટામાલી કૃત્તિભસ્માનુલેપનઃ ।
કૃત્વા હસ્તે કપાલં તુ બ્રહ્મણશ્ચ મહાત્મનઃ

મહાડમરુઘોષેણ કમ્પયન્ વૈ વસુંધરામ્ ।
પ્રભાતસમયે પ્રાપ્તો મહાદારુવનં પ્રતિ

તાવત્પુણ્યજનઃ સર્વપુષ્પપત્રફલાર્થિકઃ ।
નિર્ગતો બહુભિઃ સાર્દ્ધં પવમાનઃ સમન્તતઃ

તદ્દૃષ્ટ્વા મહદાશ્ચર્યં રૂપં દેવસ્ય ભારત ।
યુવતીનાં મનસ્તાસાં કામેન કલુષીકૃતમ્

શોભનં પુરુષં દૃષ્ટ્વા સર્વા અપિ વરાઙ્ગનાઃ ।
ક્લેદભાવં તતો જગ્મુર્મુદા દારુવનસ્ત્રિયઃ

વિકારા બહવસ્તાસાં દેવં દૃષ્ટ્વા મહાદ્ભુતમ્ ।
સંજાતા વિપ્રપત્નીનાં તદા તાસુ નરોત્તમ

પરિધાનં ન જાનન્તિ કાશ્ચિદ્દૃષ્ટ્વા વરાઙ્ગનાઃ ।
ઉત્તરીયં તથા ચાન્યા મહામોહસમન્વિતાઃ

કેશભારપરિભ્રષ્ટા કાચિદેવાસનોત્થિતા ।
દાતુકામા તદા ભૈક્ષ્યં ચેષ્ટિતું નૈવ ચાશકત્

કાચિદ્દૃષ્ટ્વા મહાદેવં રૂપયૌવનગર્વિતા ।
ઉત્સઙ્ગે સંસ્થિતં બાલં વિસ્મૃતા પાયિતું સ્તનમ્

કામબાણહતા ચાન્યા બાહુભ્યાં પીડ્ય સુસ્તનૌ ।
નિઃશ્વસન્તી તદા ચોષ્ણં ન કિંચિત્પ્રતિજલ્પતિ

એવં સંક્ષોભ્ય તં સર્વં સ્ત્રીજનં પરમેશ્વરઃ ।
જગામ તત્ર વૈ તાસાં ક્ષોભં કૃત્વા મહાદ્ભુતમ્

તાવત્તે બ્રાહ્મણાઃ સર્વે ભ્રમિત્વા કાનનં મહત્ ।
આગતાઃ સ્વગૃહે દારાન્ દદૃશુશ્ચ હતૌજસઃ

યાસાં પૂર્વતરા ભક્તિઃ પાતિવ્રત્યે પતીન્પ્રતિ ।
ચલિતાસ્તા વિદિત્વાશુ નિર્જગ્મુર્દ્વિજસત્તમાઃ

સંવિદં પરમાં કૃત્વા જ્ઞાત્વા દેવં મહેશ્વરમ્ ।
ક્ષોભયિત્વા મનસ્તાસાં તતશ્ચાદર્શનં ગતમ્

ક્રોધાવિષ્ટો દ્વિજઃ કશ્ચિદ્દણ્ડમુદ્યમ્ય ધાવતિ ।
કલ્માષયષ્ટિમન્યે ચ તથાન્યે દર્ભમુષ્ટિકામ્

ઇતશ્ચેતશ્ચ તે સર્વે ભ્રમિત્વા કાનનં નૃપ ।
એકીભૂત્વા મહાત્માનો વ્યાજહ્રુશ્ચ રુષા ગિરમ્

યદિદં ચ હુતં કિંચિદ્ગુરવસ્તોષિતા યદિ ।
તેન સત્યેન દેવસ્ય લિઙ્ગં પતતુ ચોત્તમમ્

આશ્રમાદાશ્રમં સર્વે ન ત્યજામો વિધિક્રમાત્ ।
તેન સત્યેન દેવસ્ય લિઙ્ગં પતતુ ભૂતલે

એવં સત્યપ્રભાવેન ત્રિરુક્તેન દ્વિજન્મનામ્ ।
શિવસ્ય પશ્યતો લિઙ્ગં પતિતં ધરણીતલે

હાહાકારો મહાનાસીલ્લોકાલોકેઽપિ ભારત ।
દેવસ્ય પતિતે લિઙ્ગે જગતશ્ચ મહાક્ષયે

પતમાનસ્ય લિઙ્ગસ્ય શબ્દોઽભૂચ્ચ સુદારુણઃ ।
ઉલ્કાપાતા દિશાં હાહા ભૂમિકમ્પાશ્ચ દારુણાઃ

પતન્તિ પર્વતાગ્રાણિ શોષં યાન્તિ ચ સાગરાઃ ।
દેવસ્ય પતિતે લિઙ્ગે દેવા વિમનસોઽભવન્

સમેત્ય સહિતાઃ સર્વે બ્રહ્માણં પરમેષ્ઠિનમ્ ।
કૃતાઞ્જલિપુટાઃ સર્વે સ્તુવન્તિ વિવિધૈઃ સ્તવૈઃ

તતસ્તુષ્ટો જગન્નાથશ્ચતુર્વદનપઙ્કજઃ ।
આર્તાન્પ્રાહ સુરાન્સર્વાન્મા વિષાદં ગમિષ્યથ

બ્રહ્મશાપાભિભૂતોઽસૌ દેવદેવસ્ત્રિલોચનઃ ।
તુષ્ટૈસ્તૈસ્તપસા યુક્તૈઃ પુનર્મોક્ષં ગમિષ્યતિ

એતચ્છ્રુત્વા યયુર્દેવા યથાગતમરિન્દમ ।
ભાવયિત્વા તતઃ સર્વે મુનયશ્ચૈવ ભારત

વિશ્વામિત્રવસિષ્ઠાદ્યા જાબાલિરથ કશ્યપઃ ।
સમેત્ય સહિતાઃ સર્વે તમૂચુસ્ત્રિપુરાન્તકમ્

બ્રહ્મતેજો હિ બલવદ્દ્વિજાનાં હિ સુરેશ્વર ।
ક્ષાન્તિયુક્તસ્તપસ્તપ્ત્વા ભવિષ્યસિ ગતક્લમઃ

યતઃ ક્ષોભાદૃષીણાં ચ તદેવં લિઙ્ગમુત્તમમ્ ।
પતિતં તે મહાદેવ ન તત્પૂજ્યં ભવિષ્યતિ

ન તચ્છ્રેયોઽગ્નિહોત્રેણ નાગ્નિષ્ટોમેન લભ્યતે ।
પ્રાપ્નુવન્તિ ચ યચ્છ્રેયો માનવા લિઙ્ગપૂજને

દેવદાનવયક્ષાણાં ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્ ।
વચનેન તુ વિપ્રાણામેતત્પૂજ્યં ભવિષ્યતિ

બ્રહ્મવિષ્ણ્વિન્દ્રચન્દ્રાણામેતત્પૂજ્યં ભવિષ્યતિ ।
યત્ફલં તવ લિઙ્ગસ્ય ઇહ લોકે પરત્ર ચ

એવમુક્તો જગન્નાથઃ પ્રણિપત્ય દ્વિજોત્તમાન્ ।
મુદા પરમયા યુક્તઃ કૃતાઞ્જલિરભાષત

બ્રાહ્મણા જઙ્ગમં તીર્થં નિર્જલં સાર્વકામિકમ્ ।
યેષાં વાક્યોદકેનૈવ શુધ્યન્તિ મલિનો જનાઃ

ન તત્ક્ષેત્રં ન તત્તીર્થમૂષરં પુષ્કરાણિ ચ ।
બ્રાહ્મણે મન્યુમુત્પાદ્ય યત્ર ગત્વા સ શુધ્યતિ

ન તચ્છાસ્ત્રં યન્ન વિપ્રપ્રણીતં ન તદ્દાનં યન્ન વિપ્રપ્રદેયમ્ ।
ન તત્સૌખ્યં યન્નવિપ્રપ્રસાદાન્ન તદ્દુઃખં યન્ન વિપ્રપ્રકોપાત્

પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ ગઙ્ગાદ્યાઃ સરિતસ્તથા ।
એકસ્ય વિપ્રવાક્યસ્ય કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્

અભિનન્દ્ય દ્વિજાન્સર્વાનનુજ્ઞાતો મહર્ષિભિઃ ।
તતોઽગમત્તદા દેવો નર્મદાતટમુત્તમમ્

પરમં વ્રતમાસ્થાય ગુહાવાસી સમાર્બુદમ્ ।
તપશ્ચચાર ભગવાઞ્જપસ્નાનરતઃ સદા

સમાપ્તે નિયમે તાત સ્થાપયિત્વા મહેશ્વરમ્ ।
વન્દ્યમાનઃ સુરૈઃ સાર્દ્ધં કૈલાસમગમત્પ્રભુઃ

નર્મદાયાસ્તટે તેન સ્થાપિતઃ પરમેશ્વરઃ ।
તેનૈવ કારણેનાસૌ નર્મદેશ્વર ઉચ્યતે

યોઽર્ચયેન્નર્મદેશાનં યતિર્વૈ સંજિતેન્દ્રિયઃ ।
સ્નાત્વા ચૈવ મહાદેવમશ્વમેધફલં લભેત્

દદાતિ યઃ પિતૃભ્યસ્તુ તિલપુષ્પકુશોદકમ્ ।
ત્રિઃસપ્તપૂર્વજાસ્તસ્ય સ્વર્ગે મોદન્તિ પાણ્ડવ

યસ્તુ ભોજયતે વિપ્રાંસ્તસ્મિંસ્તીર્થે નરાધિપ ।
પાયસં ઘૃતમિશ્રં તુ સ લભેત્કોટિજં ફલમ્

સુવર્ણં રજતં વાપિ બ્રાહ્મણેભ્યો યુધિષ્ઠિર ।
દદાતિ તોયમધ્યસ્થઃ સોઽગ્નિષ્ટોમફલં લભેત્

અષ્ટમ્યાંવા ચતુર્દશ્યાં નિરાહારો વસેત્તુ યઃ ।
નર્મદેશ્વરમાસાદ્ય પ્રાપ્નુયાજ્જન્મનઃ ફલમ્

અગ્નિપ્રવેશં યઃ કુર્યાત્તસ્મિંસ્તીર્થે નરાધિપ ।
તસ્ય વ્યાધિભયં ન સ્યાત્સપ્તજન્મસુ ભારત

અનાશકં તુ યઃ કુર્યાત્તસ્મિંસ્તીર્થે નરાધિપ ।
અનિવર્તિકા ગતિસ્તસ્ય રુદ્રલોકે ભવિષ્યતિ

એષ તે વિધિરુદ્દિષ્ટસ્તસ્યોત્પત્તિર્નરોત્તમ ।
પુરાણે વિહિતા તાત સંજ્ઞા તસ્ય તુ વિસ્તરાત્

એતં કીર્તયતે યસ્તુ નર્મદેશ્વરસમ્ભવમ્ ।
ભક્ત્યા શૃણોતિ ચ નરઃ સોઽપિ સ્નાનફલં લભેત્

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે નર્મદામાહાત્મ્યે નર્મદેશ્વરતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનં નામાષ્ટત્રિંશોઽધ્યાયઃ ॥