સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 5.37-2

॥ શ્રીહર ઉવાચ ॥ ॥
સપ્તત્રિંશત્તમં વિદ્ધિ શિવેશ્વરમનંતકમ્ ॥
યસ્ય દર્શનમાત્રેણ જાયંતે સર્વસંપદઃ

રાજા રિપુંજયોનામ બ્રહ્મકલ્પે પુરાભવત્ ॥
મહાકાલવને રમ્યે પ્રજાપાલનતત્પરઃ

દેવપૂજાં વ્રતં દાનં ધ્યાનં સ્વાધ્યાયસત્ક્રિયામ્ ॥
પ્રજાપાલનકં કૃત્વા ન સ જાનાતિ કિંચન

સ પ્રજાઃ પાલયામાસ પુત્રવત્પરિપાલિતાઃ ॥
પ્રજાસ્તાઃ સુખસંવૃદ્ધા જરામૃત્યુવિવર્જિતાઃ

પુત્રિણો ધનધાન્યાઢ્યાઃ સર્વકામસમન્વિતાઃ ॥
તસ્યૈવ તેજસા વ્યાપ્તં મહાકાલપુરં પ્રિયે

એતસ્મિન્નંતરે પૃથ્વીં તસ્મિઞ્છાસતિ પાર્વતિ ॥
મહાકાલવનં દેવિ સ્વપુરં ચિહ્નિતં મયા ॥
વિના ચોજ્જયિનીં ગંતું ન રતિં પ્રાપ કુત્રચિત્

તદા મયા ગણેશસ્તુ શિવસંજ્ઞો ગણાગ્રણીઃ ॥
ચિંતિતસ્તત્ક્ષણાત્પ્રાપ્તઃ કિં કરોમીત્યુવાચ હ

મયાપ્યુક્તો ગણેશો હિ ગચ્છ પુત્ર મમ પ્રિયમ્ ॥
મહાકાલપુરં વ્યાપ્તં રાજા રિપુઞ્જયેન હિ

ઇત્યુક્તઃ સ મયા દેવિ તથેત્યુક્તા કૃતાંજલિઃ ॥
ગતોઽસૌ માનુષે લોકે મમાજ્ઞાહર્ષિતાનનઃ

ગતે શિવગણે દેવિ સંતુષ્ટોઽહં શુચિસ્મિતે ॥
યુક્તિજ્ઞાનવૃતો દક્ષઃ પ્રભોર્ભૃત્યો હિ દુર્લભઃ

તતઃ સ ભિક્ષુ રૂપેણ બહ્વોષધિપરિગ્રહઃ ॥
ગૃહીત્વા દુંદુભિં સ્કંધે વચનં ચેદમબ્રવીત્

કશ્ચ ભૂતવિષગ્રસ્તો નાનાદોષૈઃ સમાશ્રિતઃ ॥
કસ્ય કો વ્યાધિરત્યુગ્રો યમહં પ્રશમં નયે

કોઽપુત્રઃ પુત્રવાનસ્તુ મન્મંત્રબલમાશ્રિતઃ ॥
વૈદ્યોઽસ્મિ સર્વયુક્તિજ્ઞઃ સર્વકામપ્રદાયકઃ

તસ્ય વાક્યં સમાકર્ણ્ય કૌતૂહલસમન્વિતઃ ॥
સવૃદ્ધબાલનારીકો જનસ્તમભિજગ્મિવાન્

તેષાં સ નાશયામાસ વ્યાધિં દુર્જયમપ્યતિ ॥
તે ચ તસ્મૈ સુમહતીં પૂજાં ચક્રુઃ સુહર્ષિતાઃ ॥
હેમરત્નાંબરધનૈર્ધાન્યગ્રામપુરાદિભિઃ

એવં સ ન્યવસત્તત્ર વર્ષાણિ ચ ચતુર્દ્દશ ॥
નૃપતેરંતરપ્રેક્ષી ન ચાંતર મવાપ સઃ

અહોઽતિદુષ્કરો રાજા અહો લોકપરાયણઃ ॥
અહો તેજોનિધિર્વીરો દુર્જયોઽસૌ મહામતિઃ

એવં સ ચિંતયંસ્તત્ર ભિક્ષુ રૂપી શિવો ગણઃ ॥
જીર્ણોદ્યાનલતાજાલગહને સંવૃતઃ સ્થિતઃ

અત્રાંતરે તુ નૃપતેસ્તસ્ય લોકવ્રતસ્ય તુ ॥
મહિષી નિર્જરા રાજ્ઞઃ પ્રાણેભ્યોપિ ગરીયસી

રૂપેણાપ્રતિમા લોકે સા ચાપુત્રા સુતાર્થિની ॥
સપત્નીબહુલા દેવી શ્રુત્વા ભિક્ષું સમાશ્રિતા

સર્વકામપ્રદં જ્ઞાત્વા નાગ રાણાં સકૌતુકમ્॥
સ્વાં સખીં પ્રેષયામાસ સુનંદાંનામ ભામિની

ભિક્ષોરાયતને ગુપ્તમંતઃપુરમતંદ્રિતા ॥
તયા ચાસાદિતો ભિક્ષુર્વિચિંત્ય નગરં તદા ॥
ઉવાચ ચિંતાપરમં ભિક્ષું ભિક્ષાસમન્વિતમ્

પ્રણમ્ય પ્રાંજલિર્ભૂત્વા કાર્યાર્થં વિગતવ્યથા ॥
ભગવન્મહિષી રાજ્ઞઃ પ્રાણેભ્યોઽપિ ગરીયસી ॥
વંધ્યા પુત્રાર્થિની દેવી ગુપ્તં ત્વાં દ્રષ્ટુમિચ્છતિ

ભવાન્કૃપાકરઃ પ્રાયઃ પ્રજાનામીહિતપ્રદઃ ॥
એવં શ્રુત્વા શિવગણો લબ્ધ્વા રન્ધ્ર મુવાચ હ

॥ ભિક્ષુરુવાચ ॥ ॥
ભદ્રે કેયં તવ મતિર્વિપરીતપ્રલાપિની ॥
અવિજ્ઞાતો નરપતેર્ગૃહમેહીતિ ભાષસે ॥
અવિજ્ઞાતઃ પુરે દૃષ્ટઃ સાહસી પુરુષો ભવેત્

એવં મત્વા વ્રજ ક્ષિપ્રં સ્વમેવાંતઃપુરં શુભે ॥
નાહં તત્રાગમિષ્યામિ યાવન્ન નૃપતેર્વચઃ

સા તુ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ભિક્ષોઃ ક્ષુભિતમાનસા ॥
જગામાન્તઃપુરં તૂર્ણં દેવ્યૈ તચ્ચ ન્યવેદયત્

સખીવચસ્તુ સા શ્રુત્વા દેવી દીના ઉવાચ તામ્ ॥
સુનન્દે ક ઉપાયોસ્તિ રાજા યેન પ્રવર્ત્તતે ॥
ભિક્ષોરાનયને ક્ષિપ્રં યાવન્નાસૌ વ્રજેત્ક્વચિત્

ઉવાચ સા તાં યુક્ત્યૈવ સુનંદા યુક્તભાષિણી ॥
ત્વં તસ્ય વલ્લભા રાજ્ઞઃ પ્રાણેભ્યોપિ ગરીયસી

તસ્માદસ્વસ્થચિત્તત્વં રાજ્ઞઃ સ્વં સંપ્રદર્શય ॥
હેતુના તેન રાજા ચ વાક્યં તવ કરિષ્યતિ

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ દેવ્યા દર્શનલાલસઃ ॥
જગામાંતઃપુરં રાજા પ્રિયાં દીનાં દદર્શ હ ॥
તામપૃચ્છત્તતો રાજા સ્નેહાર્દ્રીકૃતમાનસઃ

॥
॥ રાજોવાચ ॥ ॥
કિમિદં દેવિ તે રૂપં વિમનસ્કેવ ભાષસે ॥
ભગ્નાસિ કેન દુઃખેન કસ્યાપકૃતમીદૃશમ્

નૃપસ્ય વચનં શ્રુત્વા રાજ્ઞી વચનમબ્રવીત્ ॥
ન પુત્રા નૃપ મે સંતિ તેન મે નાસ્તિ નિર્વૃતિઃ

ક્રીડનં પીડનાયૈવ તેષાં યે પુત્રવર્જિતાઃ ॥
અપુત્રા જગતો દીના દુઃખિતાઃ પુત્રવર્જિતાઃ ॥
અપુત્રે ચ ગતિર્નાસ્તિ સુતાપુત્રવિવર્જિતે

સુખિનસ્તે જના લોકે યે બાલં પાંસુભૂષિતમ્ ॥
પરિષ્વજંતિ સ્વસુતમસ્ફુટાક્ષરભાષકમ્

અનેન કારણેનાસ્મિ નિર્વેદં પરમં ગતા ॥
ઉપાયો હિ મયા દૃષ્ટઃ પુત્રાર્થે મમ સાંપ્રતમ્

ઇહ ભિક્ષુઃ સમાયાતો દેવરૂપી સનાતનઃ ॥
તસ્ય ચાવ્યાહતા શક્તિઃ શ્રૂયતે સર્વવસ્તુષુ

સસ્ત્રીબાલો જનશ્ચાત્ર શરણં યસ્ય ગચ્છતિ ॥
તસ્ય ભિક્ષોઃ પ્રસાદેન સુતવત્યો વયં નૃપ ॥
ભવિષ્યામોઽત્ર સંદેહો ન મે મનસિ વર્ત્તતે

તસ્યાઃ સ વચનં શ્રુત્વા જીર્ણોદ્યાનં જગામ હ ॥
પ્રિયયા સહિતો રાજા તં ચ ભિક્ષું દદર્શ હ

દૃષ્ટમાત્રો નૃપતિના ભિક્ષુર્લિગત્વમાગતઃ ॥
દૃષ્ટ્વા સુમહદાશ્ચર્યં ભક્તિનમ્રો મહીપતિઃ ॥
પૂજયામાસ વિધિવત્તલ્લિંગં ભિક્ષુ રૂપકમ્

અપુત્રોઽસ્મીત્યુવાચેદં ધન્યેયં મહિષી મમ ॥
દેહિ મે તનયં દેવ શિવો ભવાન્મહેશ્વરઃ

ઇત્યુક્તો રાજસિંહેન ભિક્ષુર્લિંગા કૃતિસ્તદા ॥
પ્રત્યુવાચ મહીપાલં પુત્રસ્તે ભવિતા નૃપ

તતઃપ્રભૃતિ રાજાસૌ સકલત્રો મહામતિઃ ॥
સર્વભાવેન તં દેવં જગામ શરણં મુદા

દેવદેવસ્ય માહાત્મ્યાત્પુત્રો જાતો મહાબલઃ ॥
ધર્માત્મા ચ યશસ્વી ચ સાર્વભૌમો ગુણાધિકઃ

અથાહં મન્દરાદ્દેવિ કૌતુ- કાત્તુ સમાગતઃ ॥
લિંગાકારં ગણં દૃષ્ટ્વા રાજાનં સેવકં તથા

યોગૈશ્વર્યેણ ચ મયા કૃતં વૈ પુરમાત્મનઃ ॥
નાનારત્નપ્રભોદ્દ્યોતં નાનાસિદ્ધિનિ ષેવિતમ્ ॥
તચ્છિવં શાશ્વતં સ્થાનં દત્તં દેવિ તદા મયા

માર્કંડેયેશ્વરાદ્દેવાદુત્તરે વરવર્ણિનિ ॥
તદાપ્રભૃતિ દેવોઽસૌ શિવેશ્વર ઇતિ સ્મૃતઃ ॥.

યેઽર્ચયિષ્યન્તિ સતતં શિવેશ્વરમનુત્તમમ્॥
નિર્ધૂતસર્વપાપાસ્તે ભવિષ્યંતિ ગણોત્તમાઃ

વિદિત્વાર્ભગુરું લોકં યે દ્રક્ષ્યંતિ શિવેશ્વ રમ્ ॥
અન્તકાલે પ્રદાસ્યામિ તેષાં જ્ઞાનમનુત્તમમ્

મોક્ષં સુદુર્લભં મત્વા સંસારં ચાતિભીષણમ્ ॥
અપુનર્ભવહેતુત્વાત્સંસેવ્યોઽસૌ શિવેશ્વરઃ ॥

સર્વાવસ્થોઽપિ યો મર્ત્યઃ સંશ્રયેત્તં શિવેશ્વરમ્ ॥
સ તાં ગતિમવાપ્નોતિ યજ્ઞૈર્દાનૈર્હિ યા ગતિઃ

આખ્યાનં પ્રયતો મર્ત્ત્યો ય ઇદં શ્રાવયેચ્છુચિઃ ॥
પઠેદ્વા વાચયેદ્વાપિ સ મુચ્યેત્સર્વકિલ્વિષૈઃ

એષ તે કથિતા દેવિ પ્રભાવઃ પાપનાશનઃ ॥
શિવેશ્વરસ્ય દેવસ્ય કુસુમેશ મતઃ શૃણુ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે ચતુરશીતિલિઙ્ગમાહાત્મ્યે શિવેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ સપ્તત્રિંશોઽધ્યાયઃ