સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.36

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
મહાકાલં કિમર્થં તુ કિં વા શિવપદં સ્મૃતમ્ ॥
કોટીશ્વરં કિમર્થં તુ પાવકં તત્કિમુચ્યતે

નરદીપં કિમર્થં તુ દ્વિતીયા વટમાતરઃ ॥
અભયેશ્વરં કિમર્થં તુ શંખોદ્ધા રણમેવ ચ

શૂલેશ્વરં કિમર્થં તુ કિમોંકારસ્તુ કથ્યતે ॥
ધૂતપાપં કિમર્થં તુ કિમંગારેશ્વરં તથા

પુરી ચોજ્જયિની દિવ્યા સપ્તકલ્પા કથં સ્મૃતા ॥
કથયસ્વ મુનિશ્રેષ્ઠ તસ્યા નામાનિ યાનિ ચ

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ વ્યાસ યથા ખ્યાતા પુરી દિવ્યા કુશ સ્થલી ॥
નામતઃ કર્મતઃ શ્રેષ્ઠા સપ્તકલ્પાનુવાસિની

પ્રાક્કલ્પે સ્વર્ણશૃંગાખ્યા દ્વિતીયે તુ કુશસ્થલી ॥
તૃતીયેઽવંતિકા પ્રોક્તા ચતુર્થેત્વમરા વતી

વિખ્યાતા પઞ્ચમે કલ્પે પુરી ચૂડામણીતિ ચ ॥
ષષ્ઠે પદ્માવતી જ્ઞેયા સપ્તમે ચોજ્જયિની પુરી

પુનરંતે તુ કલ્પસ્ય સ્વર્ણશૃઙ્ગાદિ કા સ્મૃતા ॥
એતાનિ સપ્ત નામાનિ પ્રાતરુત્થાય યઃ પઠેત્

સપ્તજન્મકૃતાત્પાપાન્મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ ॥
ઉજ્જયિન્યાં પુરા રાજા બભૂવ કિલ ચાંધકઃ

તસ્ય પુત્રો મહાવીર્યો નામ્ના કનકદાનવઃ ॥
યુદ્ધાર્થં સ મહાવીર્યઃ શક્રં યુદ્ધે સમાહ્વયત્

ક્રોધાદિંદ્રેણ સંગ્રામે યુધ્ય માનો નિપાતિતઃ ॥
નિહત્ય દાનવં શક્રો ભયાદંધાસુરસ્ય તુ

જગામ શંકરાન્વેષી કૈલાસં શંકરાલયમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા પ્રણમ્ય દેવેશં ચંદ્રાર્ધકૃત શેખરમ્

ભીતો વિજ્ઞાપયામાસ સ ચાશ્ર્વાકુલલોચનઃ ॥
અભયં દેહિ મે દેવ દાનવાદંધકાચ્ચ વૈ

શક્રસ્યેત્થં વચઃ શ્રુત્વા શરણા ગતવત્સલઃ ॥
દદાવભયમેવાસૌ મા ભૈસ્ત્વમંધકાદ્ધિ વૈ

કૃત્વા રૂપં મહાદેવો વિશ્વરૂપં સુભૈરવમ્ ॥
સર્પૈર્લલદ્ભિરત્યુગ્રૈસ્તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રૈર્વિષોલ્બણૈઃ

પાતાલોદરરૂપૈશ્ચ ભૈરવારાવનાદિભિઃ ॥
ભુજૈરનેકસાહસ્રૈર્બહુશસ્ત્રધૃતૈસ્તથા

સિંહચર્મપરીધાનં વ્યાઘ્રત્વગુત્તરીયકમ્ ॥
ગવાજિન કૃતાટોપં ચંદ્રાગ્નિરવિલોચનમ્

મહામહીધ્રતુલ્યાભ્યાં જંઘાભ્યાં ભૂષિતં સદા ॥
ક્ષોભયંશ્ચાલયન્સર્વાન્પાતાલસ્ય તલાવધિ

ઈદૃગ્રૂપં વિધાયેશો દનુદૈત્યભયાવહમ્ ॥
અવાતરન્મહીં ભીમઃ પાદેનૈકેન શંકરઃ

તત્રૈવ હિ હ્રદો જાતઃ સર્વદૈવતવંદિતઃ ॥
ખ્યાતં શિવપદં તદ્ધિ યત્પદાઽઽક્રાંતવાન્વિભુઃ

પાપાનાં ચ પુરા કોટિઃ પાદાંગુષ્ઠેન દારિતા ॥
કોટિતીર્થમતઃ ખ્યાતં સર્વપાપપ્રણાશનમ્

અગસ્ત્યેન તથા કોટિસ્તીર્થાનામવધારિતા ॥
અતોઽપીદં શુભં લોકે કોટિતીર્થં સદા સ્મૃતમ્

દૃષ્ટ્વા તુ ત્રિદશાઃ સર્વે સ્નાતા વૈ હિતકામ્યયા ॥
મહા કાલકૃતં રૂપં મહાકાલસ્તતઃ સ્મૃતઃ

અંધાસુરોઽપિ દનુજઃ પુત્રં શ્રુત્વા હતં યુધિ ॥
ક્રોધેન તમસાવિષ્ટો રણતૂર્યાણ્યવાદયત

સસૈન્યો નિર્ગતઃ પ્રાપ્તો યત્ર તે ત્રિદશાઃ સ્થિતાઃ ॥
મહત્યા સેનયા સાર્ધં રથવારણયુક્તયા

તદૈવ દાનવાન્વીક્ષ્ય મહાહવકૃતોદ્યમાન્ ॥
વેપંતસ્તે સુસંનદ્ધા શંભું શરણમાયયુઃ

મા ભૈરિતિ મહાકાલો દેવાનુક્ત્વા ત્રિલોચનઃ ॥
ગૃહીત્વા શૂલમાતિષ્ઠદ્દષ્ટાદંષ્ટ્રાધરો રુષા

કોપયુક્તે વિરૂપાક્ષે જ્વાલાભિઃ પૂરિતં નભઃ ॥
અંધકેનાથ રુષ્ટેન શરકોટિસ્તુ દુઃસહા

મુક્તા જગામ દેવાનાં નનાશ શલભાકૃતિ ॥
વિસ્ફુલિંગાર્ચિષં વહ્નિં મુંચમાનઃ પિનાકધૃક્

શતશઃ શકલીચક્રે તં ચ બાણૈરતાડયત્ ॥
અંધકોઽપિ હિ યુદ્ધસ્થઃ શિથિલઃ શિથિલા યુધઃ

નિરુદ્ધઃ શંભુના બાણૈરલિભિઃ પંકજં યથા ॥
તસ્ય સૈન્યં પ્રવિદ્ધં ચ તદ્ગણૈર્યુધિ યોધિભિઃ

યોધવરૈર્હતા દિવ્યૈઃ સ્થાણુ સાન્નિધ્યમાશ્રિતૈઃ ॥
તતોંઽધકેન સૈન્યં સ્વં ભિન્નં દૃષ્ટ્વા તથાસુરૈઃ

આત્માનં ચ મહેશેન વિદ્ધં ચ બાણકોટિભિઃ ॥
વિદલીકૃતદેહોઽસૌ ભય માશ્રિત્ય વેગતઃ

ચકાર તામસીં માયાં માયાશતવિશારદઃ ॥
તયાંતર્હિતદેવેશો જગામ દિશમુત્તરામ્

શંભુર્ભીતિભરં બિભ્રદ્બભ્રામ ભુવિ ભિન્નહૃત્ ॥
યસ્મિન્માર્ગે ગતો દેવસ્તેન દૈત્યો જગામ હ

વદન્ન દૃશ્યતે ક્વાસૌ ગતો દુષ્ટઃ પુનઃપુનઃ ॥
ઉવાચ ચાંધકઃ શબ્દં તથોવા ચ મહેશ્વરઃ

તત્ર તીર્થમથોત્પન્નં વાગંધકમભિશ્રુતમ્ ॥
તત્ર સ્નાત્વા શુચિર્ભૂત્વા યો વૈ દદ્યાત્સશર્કરમ્

નવમ્યાં માર્ગશીર્ષસ્ય શુક્લાયાં શ્રદ્ધયાન્વિતઃ ॥
અક્ષયં તદ્ભવેદ્દત્તં દાતા શિવપુરં વ્રજેત્

પિતૃનુદ્દિશ્ય યત્કિંચિદ્દીયતે ભક્તિતઃ શિવે ॥
તૃપ્તાસ્તિષ્ઠંતિ તે તાવદ્યાવદાભૂત સંપ્લવમ્

તમસા ચ્છાદિતા દેવાઃ સંબભૂવુઃ સમાકુલાઃ ॥
સંભ્રાંતમનસઃ સર્વે ન કિંચિદપિ મેનિરે

એતસ્મિન્નંતરે વ્યાસ નરાદિત્યઃ સ્વતેજસા ॥
ઉત્તસ્થૌ નરરૂપેણ કુર્વન્વિતિમિરા દિશઃ

નષ્ટે તમસિ દૈત્યેપિ પ્રકાશ પ્રકટે સતિ ॥
દેવા મુદમવાપુસ્તે દૃષ્ટ્વા નરં વિલોચનૈઃ

સ્તુવંતો વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈર્નરરૂપં દિવાકરમ્ ॥
ઉત્તસ્થૌ નરરૂપેણ દીપ્તો યસ્માદ્દિવાકરઃ

તેનાસ્ય નામ તે ચકુર્નરદીપ ઇતીશ્વરાઃ ॥
યઃ પશ્યતિ નરો ભક્ત્યા નરદીપં દિવાકરમ્

મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો યદ્યપિ બ્રહ્મહા ભવેત્ ॥
ષષ્ઠ્યામર્કદિને વિપ્ર સપ્તમ્યામુપ વાસયેત્

દિનચ્છિદ્રેથ સંક્રાંતૌ ગ્રહણે વિષુવત્યથ ॥
કુંડે સ્નાત્વા શુચિર્ભૂત્વા જપન્નિયતમાનસઃ

નરદીપં નરઃ પશ્યેત્સ્તોત્રવા દિત્રમંગલૈઃ ॥
ગંધૈર્ધૂપૈસ્તથા દીપૈર્નૈવેદ્યૈઃ પૂજયેત્તથા

ગીતં વાદ્યં પુરસ્કૃત્ય પ્રણમ્યાષ્ટાંગમેવ ચ ॥
પ્રાતર્મધ્યાપરાહ્ને વા કૃત્વાર્કસ્ય પ્રદક્ષિણા મ્

સ મુક્તઃ સર્વપાપૈસ્તુ સપ્તજન્મકૃતૈરપિ ॥
સૂર્યકોટિપ્રતીકાશૈર્વિમાનૈઃ સાર્વકામિકૈઃ

સૂર્યલોકં પ્રયાત્યાશુ યત્સુરૈરપિ દુર્લભમ્ ॥
શક્રાત્પ્રાપ્ય પુરા યસ્માદ્ભાનુરત્ર પ્રતિષ્ઠિતઃ

નરેણૈવ પ્રસાદેન નરદીપસ્તતો હ્યયમ્ ॥
તદૈવાસ્ય પુરા વ્યાસ યાત્રા શક્રેણ નિર્મિતા

આગમિષ્યામ્યહં પાર્થ સાર્ધં દેવૈઃ સમાહિતઃ ॥
જ્યેષ્ઠે સિતે દ્વિતીયાયાં નરદીપે તુ સર્વદા

તત્રાહમાગતો જ્ઞેયો લોકે દેવસ્ય વર્ષણાત્ ॥
તતોઽનંતરમાગત્ય દેવા યે ત્રિદશાલયાત્

દૃષ્ટ્વા દેવં તથારૂઢં નરદીપં સુદીપિતમ્ ॥
કૃત્વા યાત્રાં ચ તે યાંતિ દેવયાનૈરિતસ્તતઃ

યઃ પશ્યેન્માનવો ભક્ત્યા નરદીપં રથસ્થિતમ્ ॥
સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ સૂર્યલોકે મહીયતે

રથયાત્રામથો વક્ષ્યે નરદીપસ્ય યા મુને ॥
તાં કૃત્વા ચૈવ યત્પુણ્યં મુનિભિઃ પરિકીર્તિતમ્

જ્યેષ્ઠે સિતે દ્વિતીયાયાં રથસ્થો હિ દિવાકરઃ ॥
કુશસ્થલ્યાં દ્વિજૈઃ શ્રેષ્ઠૈર્બાહુક્ષેપૈઃ પ્રણીયતે

ઉત્તરાં દિશમાયાંતં યઃ પશ્યતિ દિવસ્પતિમ્ ॥
અગ્નિષ્ટોમસ્ય યજ્ઞસ્ય લભતે સોઽખિલં ફલમ્

નિવૃત્ય કેશવાર્કાદ્યો રથં પશ્યતિ માનવઃ॥
શુંડીરસ્વામિનો યાત્રા કૃતા તેન ન સંશયઃ

રથમાકર્ષતે યસ્તુ રજ્જ્વાકર્ષેણ વૈ મુને ॥
કુલમુદ્ધરતે સોઽપિ પૂર્વાન્પિતૃપિતામહાન્

દક્ષિણાભિમુખં યાંતં નરદીપં દ્વિજોત્તમ ॥
યે સંયતાઃ પ્રપશ્યંતિ તે યાંતિ ચ ત્રિવિષ્ટપમ્

સૂત્રેણ વેષ્ટયેત્ક્ષેત્રં રથં દેવમથાપિ વા ॥
સર્વાન્કામાનવાપ્નોતિ કૃતપુણ્યશ્ચ જાયતે

પ્રદક્ષિણાં તુ સૂર્યસ્ય ભક્ત્યા કુર્વંતિ યે નરાઃ ॥
પ્રદક્ષિણીકૃતા તૈસ્તુ સપ્તદ્વીપા વસુંધરા

પ્રાતરુત્થાય યો ભક્ત્યા મૌની યાતિ દિવાકરમ્॥
દૃષ્ટ્વા તુ પૂર્વદ્વારેણ નમસ્કૃત્ય દ્વિજોત્તમ

પ્રવિશ્ય દક્ષિણેનૈવ રથચક્રં પ્રપૂજયેત્ ॥
તેન દ્વારેણ નિષ્ક્રમ્ય પ્રણિપત્ય વ્રજેત્તતઃ

પશ્ચિમં દ્વારમાશ્રિત્ય રથસ્થં સૂર્યમર્ચયેત્ ॥
ચામરં ચ વિતાનં ચ ઘંટાદીનિ નિવેદયેત્

પૂર્વદ્વારે તુ ગૌર્દે યા તથાશ્વશ્ચૈવ દક્ષિણે ॥
પશ્ચિમે ચ ગજઃ પ્રોક્ત ઉત્તરે રથ એવ ચ

કુર્યાદેવ તુ યો યાત્રાં નરદીપસ્ય માનવઃ॥
સર્વાન્કામાનવાપ્નોતિ કૃતપુણ્યશ્ચ જાયતે

ગોસૂર્યશિવશક્રાણાં સ્વર્લોકં લભતે શુભમ્ ॥
પ્રદક્ષિણા મહામેરોઃ કૃતા તેન ભવેન્મુને

દદ્યાદ્ગવાં સહસ્રં યો વ્યતીપાતશતે નરઃ॥
અશ્વાનાં ચ સહસ્રેણ યદ્યાયાત્તત્ફલં લભેત્

નરદીપે રથારૂઢે વપનં કારયેત્તુ યઃ॥
શ્રિયા ન વિચ્યુતિસ્તસ્ય સૂર્યલોકે મહીયતે

સૂર્યસ્ય પુરતો વાપ્યાં માસં નિત્યં સરસ્વતી॥
યસ્તામાલોકતે મર્ત્યો દુઃસ્વપ્નં તસ્ય નશ્યતિ

ભક્ત્યા યોઽનુદિનં વ્યાસ નરદીપં પ્રપશ્યતિ॥
ઉત્તમં સ્થાન માસાદ્ય પુત્રપૌત્રસમન્વિતઃ

પ્રક્રીડ્ય બંધુભિઃ સાર્ધં મૃતઃ સૂર્યપુરં વ્રજેત્॥
પ્રનષ્ટે તિમિરે વિપ્ર જાતે સર્વત્ર સુપ્રભે

હતેંઽધકે મહેશેન શૂલેન ત્રિશિખેન વૈ ॥
પ્રહૃષ્ટાશ્ચ સુરાઃ સર્વે બ્રહ્મેંદ્રપ્રમુખાસ્તદા

શંખં દધ્મૌ તદા વિષ્ણુઃ સુરાણાં હિતકામ્યયા ॥
તત્ર તીર્થમથોત્પન્નં શંખોદ્ધારણસંજ્ઞ કમ્

તત્ર સંનિહિતો વિષ્ણુર્લિંગં ચૈવ ચતુર્મુખમ્ ॥
અનાદ્યં ચૈવ વિપ્રેંદ્ર લિંગસ્યૈવ સમીપતઃ

દેવસ્ય દક્ષિણે ભાગે શૂલેનાધિષ્ઠિતઃ સ્થિતઃ ॥
ચતુર્દશ્યાં તથાષ્ટમ્યાં યે પશ્યંતિ જિતેંદ્રિયાઃ

તે ક્ષીણાશેષપાપૌઘાઃ પ્રાપ્સ્યંતિ પરમાં ગતિમ્ ॥
યોગિનીનાં બલિં યસ્તુ યથાવત્સંપ્રદા સ્યતિ

ભૂતપ્રેતપિશાચાદ્યૈર્નાસૌ કેનાપિ બાધ્યતે ॥
દ્વાદશીં સમુપોષ્યૈવ સ્નાત્વા દેવં જનાર્દનમ્

યઃ પશ્યેચ્છંખિનં દેવં સોઽચ્યુતં સ્થાનમાપ્નુયાત્

યઃ સ્થૂલસૂક્ષ્મપ્રકટપ્રકાશો યઃ સર્વભૂતો ન ચ સર્વભૂતઃ ॥
વિશ્વ યતશ્ચૈવ હિ વિશ્વહેતુર્નમોસ્તુ તસ્મૈ પુરુષોત્તમાય

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવંત્યખંડેઽવન્તીક્ષેત્રમાહાત્મ્યે નરદીપમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ષટ્ત્રિશોઽધ્યાયઃ