સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.34

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
તીર્થમન્યત્તથા વક્ષ્યે શક્તિભેદમિતિ સ્મૃતમ્ ॥
સ્કંદસ્ય ચ જટાભદ્રં ચક્રે યત્ર પુરા શિવઃ

તારકં ચ તથા દૈત્યં હત્વા યત્ર સુરદ્વિષમ્ ॥
શક્તિં સ્કંદઃ સ્વયં ક્રુદ્ધો નિશ્ચિક્ષેપ મહીતલે

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
ભગવન્બ્રૂહિ યત્નેન સંશયો મે મહામુને ॥
કથં સ્કંદઃ સમુત્પન્ન એતદિચ્છામિ વેદિતુમ્

॥
॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
પુરા દેવાસુરે યુદ્ધે નિર્જિતા દાનવૈઃ સુરાઃ ॥
દિવં ત્યક્ત્વા દિશો યાતાઃ શક્રાદ્યા ભયવિહ્વલાઃ

તત્ર તુ દેવ રાજેન તપસોગ્રેણ વૈ મુને ॥
આરાધિતો મહાદેવસ્ત્ર્યંબકસ્ત્રિપુરાંતકઃ

તતસ્તુષ્ટો મહાદેવઃ શક્રસ્યાભિમુખઃ સ્થિતઃ ॥
ઉવાચ વચનં શ્લક્ષ્ણં વરમિષ્ટં દદામિ તે

॥ શક્ર ઉવાચ ॥ ॥
યદિ તુષ્ટોઽસિ ભગવન્કારુણ્યાન્મમ શંકર ॥
મહાસેનાપતિં દેવ પ્રયચ્છ પરમેશ્વર

॥ ॥
॥ હર ઉવાચ ॥ ॥
ઉત્પાદયામિ દેવેષુ સ્વવીર્યાદૂર્જિતં સુતમ્ ॥
સેનાન્યાં ચ મહાસેનં સુરાણાં ભયહારકમ્

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્ત્વાંતર્દધે દેવઃ સર્વભૂતપતિર્હરઃ ॥
સુતચિંતાપરો દેવો જગામ ચ હિમાલયમ્

દેવદારુવને તસ્થૌ જ્ઞાનધ્યાનપરોઽભવત્ ॥
બ્રહ્માદયોઽપિ યં દેવં યોગિનો ધ્યાનચિંતકાઃ

ધ્યાયંતિ નિયતાત્મનઃ પ્રાણાયામપરા મુને ॥
લિંગમૂર્તિશ્ચ યો નિત્યં પૂજ્યતે સર્વજંતુભિઃ

સ ધ્યાયતિ કિમર્થં તન્ન વિદ્મઃ પરમાર્થિનઃ ॥
વં ધ્યાનપરે દેવે દેવી હિમવતો ગૃહે

મધ્યે વયસિ વર્તંતી યાસીદ્દાક્ષાયણી સતી ॥
પિતુર્ગેહે નિજો દેહો યયા યોગાદ્વિસર્જિતઃ

નિમંત્રિતો ન મે ભર્તા ઇતિ કોપં ચકાર યા ॥
તાં દેવીં હિમવાન્પૂર્વં શ્રુત્વા દેવર્ષિનારદાત્ ॥

ભવભાર્યા ભવિત્રીતિ નાન્યં વરમચિંતયત્ ॥
તપસ્યતિ ચ રુદ્રાય સા સખીભ્યાં સમન્વિતા

કથં હિ શંકરો દેવો મમ ભર્તા ભવિષ્યતિ ॥
યાવદેવં ગતો દેવો દેવી હિમવતઃ સુતા

તતઃ સમાગતા દેવાઃ કૃત્વાગ્રે બલસૂદનમ્ ॥
જગ્મુર્બ્રહ્મસદઃ પુણ્યં દ્રષ્ટું બ્રહ્માણમ વ્યયમ્

તે સુરાસ્તત્સ્તુતિ કૃત્વા વાક્યમેતત્સમૈરયન્ ॥
શરણં ભવ દેવાનાં દાનવૈર્વિજિતાત્મનામ્

તતોઽવોચત્સુરાન્બ્રહ્મા જ્ઞાતં કાર્યં સમાહિતમ્ ॥
નૈતચ્છંભોર્વિના વીર્યાત્કાર્યસિદ્ધિર્ભવિષ્યતિ

તથા યતધ્વં દેવેશં યથા વાંછતિ પાર્વતીમ્ ॥
ઇત્યુક્ત્વાંતર્દધે બ્રહ્મા સ્વપ્ને લબ્ધં ધનં યથા

તતો મેરું સમાગત્ય પુનર્મંત્રં પ્રચક્રિરે ॥
તેષામાહેદૃશં શક્રસ્તુષ્ટઃ શંભુઃ પુરા મમ

પ્રતિપન્નં ચ દેવેન સ્વાંગાત્સેના પતિં પ્રતિ ॥
તસ્માદેવં ગતે કાર્યે કારણં મકરધ્વજઃ

ઇતિ સંચિત્ય દેવેશઃ કામમાહૂય સત્વરમ્ ॥
ઉવાચ વચનં હૃદ્યં દેવાના મનુકંપયા

યથા દેવો ભજેદ્દેવીં તથા કામ વિધીયતામ્ ॥
કારણં મહદેતદ્વૈ દેવાનાં સમુપસ્થિતમ્

કામો વાક્યં હરેઃ શ્રુત્વા પ્રહસ્યેદમુવાચ હ ॥
કરિષ્યે સર્વમેવં હિ સખા મે ચેદ્ભવેન્મધુઃ

તસ્મિન્ક્ષણેઽથ શક્રેણ કામવાક્યાદનંતરમ્॥
સમાદિષ્ટો મધુઃ ક્ષિપ્રં કામસ્યાનુચરો ભવ

લબ્ધ્વા કામો મધું મિત્રં પ્રતસ્થે ભાર્યયા સહ ॥
કૃત્વા સજ્યં ધનુર્બાણં પૌષ્પં પાણૌ સમાહિતઃ

યત્ર દેવાધિદેવેશો દેવદારુવને સ્થિતઃ ॥
નન્દીશ્વરઃ પ્રતીહારઃ કૃતધ્યાનોઽવતિષ્ઠતિ

ચૂતવૃક્ષાશ્રિતઃ કામો યાવદ્બાણં સુમોહનમ્ ॥
સંદધાત્યંતરે ચાસ્મિન્દેવી પ્રાપ ભવાશ્રમમ્

ત્યક્તધ્યાનવ્રતો દેવો હૃષ્ટશ્ચાહ્રાદચેતનઃ ॥
તતો વિલોકયામાસ દિશઃ સર્વાઃ પ્રયત્નતઃ

ચૂતવૃક્ષાશ્રિતં કામમપશ્યચ્ચ રુષાન્વિતઃ ॥
ભસ્મીકૃતસ્તૃતીયાક્ષ્ણા વહ્નિજ્વાલાવતા તતઃ

દેવોઽપ્યન્તર્દધે તસ્માત્સ્થાનાદાશુ ગણૈઃ સહ ॥
પાર્વતી વિસ્મિતા સાધ્વી લજ્જિતા દુઃખિતાઽભવત્

હિમવાંસ્તાં સમુત્થાપ્ય નિનાયાશુ નિજં ગૃહમ્ ॥
ગતે દેવે ચ દેવ્યાં ચ કામપત્ની સુદુઃ ખિતા

ભસ્મીકૃતં પતિં દૃષ્ટ્વા વિલલાપ સુદુઃખિતા ॥
દૃષ્ટ્વા રતિં સુદુઃખાર્તા વાગુવાચાશરીરિણી

આશ્વાસયંતીં કૃપયા સખીમિવ સુદુઃ ખિતામ્ ॥
મા રોદીસ્ત્વં શુભાપાંગિ તવ ભર્તા કરિષ્યતિ

સર્વકાર્યાણ્યનંગોપિ મિત્રકાર્યં વિધાનતઃ ॥
યદા ચાયં મહાદેવઃ પરિણેષ્યતિ પાર્વતીમ્

તતઃ શંભોરનુધ્યાનાત્થાસ્યતિ ન સંશયઃ ॥
દ્વાપરાંતે યદા કૃષ્ણો દ્વારકાયાં નિવત્સ્યતિ

તત્પુત્રો ભવિતા દેહી પ્રદ્યુમ્નોનામ તે પતિઃ ॥
ઇત્યુક્તા સાઽજહાચ્છોકમાકાશાજ્જાતયા ગિરા

અચિંતયત્તદા દેવી ઉમાપિ હિમવદ્ગૃહે ॥
કામસ્ય દહનં તેજઃ શંભોર્યત્તદનુત્તમમ્

કથં ભર્ત્તા ભવેદ્દેવઃ કામસ્યોત્થાપનં કથમ્ ॥
નૈતત્તપો વિના કાર્યં ક્વચિત્કસ્યાપિ સિધ્યતિ

એવં સંચિંતયિત્વાથ સખીભિઃ સહિતા તતઃ ॥
તપશ્ચકાર સુમહત્પિત્રાદેશાચ્છુભવ્રતા

વર્ષાસ્વભ્રાવકાશસ્થા હેમંતે જલશાયિની॥
ગ્રીષ્મે પંચાગ્નિતપ્તાંગી તપસ્યુગ્રે સમા સ્થિતા

તાં દૃષ્ટ્વા તપસોપેતાં બ્રહ્મચારિવયા હરઃ ॥
આજગામાશ્રમં દેવ્યાઃ કૃતાતિથ્યોઽબ્રવીદિદમ્

કૃશમધ્યે કૃશાપાંગિ કિમર્થં નવયૌવને ॥
તપઃ કરોષિ કલ્યાણિ કસ્યાર્થે કારણં વદ

ઉવાચ ચોત્તરં સા વૈ સત્યં ચ મધુરં તથા ॥
બટો તપઃસમારંભઃ ક્રિયતે શંકરા પ્તયે

વિચાર્ય ચ હરઃ શ્રુત્વાઽનંદયત્કાર્યમાત્મનઃ ॥
ઉમાભક્તિપરીક્ષાર્થં શિવં વાચા નિનિન્દ વૈ

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ન સેહે સા ગિરેઃ સુતા ॥
ગંતુકામામુમાં મત્વા તસ્માત્સ્થાનાન્મહેશ્વરઃ ॥
સ્વં વપુર્દર્શયામાસ ત્રિનેત્રં શૂલપાણિનમ્

લજ્જિતાભૂદ્ભવાનીશં દૃષ્ટ્વા તસ્થાવધોમુખી ॥
વિજયાથાહ યોગીન્દ્રં પ્રાર્થ્યા ચાભિજને ત્વિયમ્ ॥
પાર્વતીહરણાર્થાય યત્નં ચ પ્રકરોમ્યહમ્

ઇત્યુક્ત્વાંતર્દધે દેવો દેવ્યાગાચ્ચ પિતુર્ગૃહમ્ ॥
દેવીલાભાય સપ્તર્ષીન્સસ્માર સ્મરશાસનઃ

પ્રણેમુસ્તેપ્યથાગમ્ય સંસ્મૃતાઃ પરમેશ્વરમ્ ॥
ઊચુશ્ચ પ્રાંજ લિપુટાઃ કુર્મ કિં શાધિ નો ભૃશમ્

તતોઽબ્રવીન્મુનીનીશઃ સમસ્તાંશ્ચ ગિરેર્ગૃહમ્ ॥
ગત્વા તથા કુરુધ્વં મે પાર્વતી સ્યાદ્યથા પ્રિયા ॥

તથેતિ તે પ્રતિજ્ઞાય સંકેતં શંભુના સમમ્ ॥
કૃત્વા જગ્મુઃ સપત્નીકા ગિરીંદ્રસ્ય નિવેશનમ્

દત્તાર્ઘા ભૂધરેંદ્રેણ કૃતાસન પરિગ્રહાઃ ॥
ઊચુરદ્રિમુમાં યચ્છ શંકરાયાર્થિને પ્રિયામ્

દત્તેત્યુક્તા ગિરીંદ્રેણ નિરૂપ્યોદ્વાહવાસરમ્ ॥
લબ્ધ્વાનુજ્ઞાં સમાયાતા યત્રાસ્તે સ મહેશ્વરઃ

ઊચુસ્તે શંકરં સર્વે દત્તા હિમવતા શિવા ॥
કૃતકાર્યાશ્ચ સર્વેઽપિ વવ્રજુસ્તે યથાગતમ્

ચક્રુર્વિવાહ સામગ્રીં બ્રહ્મેન્દ્રાદિસુરાસ્તદા ॥
વૃષાસનો જગામાથ નંદીશપ્રમુખૈર્ગણૈઃ

શંખદુંદુભિનાદૈશ્ચ બ્રહ્માદ્યૈરમરૈઃ સહ ॥
પ્રાપ્યાગેંદ્રાલયં હીશઃ કૃતકૌતુકમંગલઃ

વિવાહ્યેમાં વિધાનેન જગામ સ્વાલયં પુનઃ ॥
તત્રૈકાંતરતિર્દેવો યાવત્તિષ્ઠતિ કામવાન્

તાવત્ત્રસ્તૈઃ સુરૈરગ્નિઃ પ્રેષિતોઽગાન્મહેશ્વરમ્ ॥
અગ્નૌ તત્ર ગતે દેવો રતિં કૃત્વા મહેશ્વરઃ

નિચિક્ષેપ મુખે વહ્નેઃ સ્વરેતો વ્રીડિતો ભૃશમ્ ॥
રેતસા તેન તપ્તો ઽગ્નિર્ગંગાતોયે નિક્ષિપ્તવાન્

હરરેતોઽગ્નિનોદ્ગીર્ણં ગંગામધ્યે પપાત હ ॥
તયા તુ સ્વતટે ન્યસ્તં દગ્ધયા રુદ્રરેતસા

સપ્તર્ષીણાં ચ ષટ્પત્ન્યઃ સ્નાનાર્થં જાહ્નવીં યયુઃ ॥
શીતાર્તાસ્તાઃ કૃતસ્નાના દૃષ્ટ્વા તેજસ્તટે જ્વલત્

મત્વાગ્નિમિતિ તાઃ સર્વાસ્તપંતિ સ્મ યથેચ્છયા ॥
તપંતીનાં ચ વૈ તાસાં તદ્બીજસંભવ મુને

ષડાનનં સમારૂઢં શ્રોણિદ્વારેણ સત્વરમ્ ॥
યદાન્યોન્યમુત્પતિતું શક્તા નાગ્નિપુરોગમાત્

ચિંતાં જગ્મુસ્તદા સર્વા મુનિત્રાસાત્તતો ભયાત્ ॥
તતશ્ચ તપસો વીર્યાન્નિષ્કૃષ્ય સ્વોદરાત્તતઃ

ષડ્ભિરેકત્વમાપદ્ય શ્વેતપર્વતમસ્તકે ॥
મધ્યે શરાણાં વૈ કૃત્ય નિક્ષિપ્તં વીર્યમુત્તમમ્

શુક્લાયાં પ્રતિપદ્યાસીદ્દ્વિતીયાયાં સમીકૃતઃ ॥
તૃતીયાયાં ચ સાકારઃ સર્વલક્ષણલક્ષિતઃ

ચતુર્થ્યાં પરિપૂર્ણાંગઃ ષણ્મુખો દ્વાદશેક્ષણઃ ॥
અલંકૃતસ્તુ પંચમ્યાં ષષ્ઠ્યાં ચ સ સમુત્થિતઃ

તેજસા શ્વેતતામ્રેણ તતાપ સ જગત્ત્રયમ્ ॥
જાતમિત્થં સમાકર્ણ્ય સર્વે શક્રમુખાઃ સુરાઃ

સમાગત્યાસ્ય સંસ્કારં બ્રહ્મા ચક્રે યથાવિધિ ॥
તુષ્ટેન પાર્વતીશેન શક્તિર્દત્તા દૃઢા શુભા

તતો ગૌર્યા મયૂરશ્ચ વાહને પરિકલ્પિતઃ ॥
છાગશ્ચૈવાગ્નિના દત્તઃ કુક્કુટં સરિતાં પતિઃ

શૂલેન કૃત્તિકાભિશ્ચ વર્ધિતઃ પુત્રકામ્યયા ॥
તતસ્તુ પ્રાપ્તસંસ્કારો બ્રહ્માદ્યૈરભિનંદિતઃ

શક્તિહસ્તોઽભિષિક્તસ્તુ દેવસેનાસમાદૃતઃ ॥
વિત્તાધિપેન સાહ્યેન પાવકિઃ પણ્મુખોં ઽશતઃ

ગાંગેયઃ કાર્તિકેયશ્ચ ગુહઃ સ્કંદ ઉમાસુતઃ ॥
દેવસેનાપતિઃ સ્વામી સેનાનીશ્ચ શિખિધ્વજઃ

કુમારઃ શક્તિધારી ચ તસ્ય નામાનિ ષોડશ ॥
યઃ પઠેન્માનવો ભક્ત્યા બાધા તસ્ય ન જાયતે

એવં જાતો મહાસેનો દાનવાનાં ક્ષયકરઃ ॥
કુશસ્થલ્યાં સમાનીતઃ શંભુના સ્થાનકારણાત્

અભિષિક્તઃ સ તેનાસૌ ભદ્રિતઃ સ જટાઃ પુરા ॥
તેન ભદ્રજટંનામ દેવતીર્થં ચ કથ્યતે

કૃતાભિષેકં લબ્ધાસ્ત્રં મહાસેનં મહેશ્વરઃ ॥
તમુવાચ સમધુરં સર્વદેવસમાગમે

રક્ષા કાર્યા ત્વયા પુત્ર સામરસ્ય શતક્રતોઃ ॥
દેવાનાં બાધકાઃ સર્વે નિહંતવ્યાઃ સુરદ્વિષઃ

ઇત્થં મહોત્સવે જાતે દૃપ્તપ્રમથસાગરે ॥
માતરોઽન્વાગતાઃ સર્વાઃ પાતાલતલસંસ્થિતાઃ

તાસામાહારસંજ્ઞાભિશ્ચક્રે નામાનિ શંકરઃ ॥
યાનિ તાનિ પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ ત્વં મુનિપુંગવ

વટભોજનકામા યા જ્ઞેયાસ્તા વટમાતરઃ ॥
ભુઞ્જતે ચર્પટાન્યાસ્તુ તા વૈ ચર્પટમાતરઃ

ક્રીડાર્થં શંભુના ચાથ પ્રાપ્તા યાઃ પૌલભોજને ॥
ષણ્ણવતિમાતરઃ સત્યાઃ સર્વાસ્તાઃ પૌલમાતરઃ

સર્વાસાં દર્શનં પુણ્યં ગ્રહભૂતવિનાશનમ્ ॥
પ્રયત્નતઃ સદા દેવ્યો દ્રષ્ટવ્યા માનવૈર્મુને

લબ્ધ્વા શક્તિં મહાસેનો દેવસેનો મહાવ્રતઃ ॥
જઘાન દાનવેંદ્રં તં તારકં તરસા તદા

દત્ત્વા રાજ્યં તથેંદ્રાય સ્ફીતં નિહતકંટકમ્ ॥
કુશસ્થલીં સમાગમ્ય તત્ર વાસં સમાચરત્

એવં નિહત્ય દૈત્યેંદ્રં સ ગાંગેયો મહાબ લઃ ॥
શક્તિં શિપ્રાજલે મુક્ત્વા પાતાલં ચ બિભેદ સા

તતો ભોગવતી વ્યાસ શક્તિભેદેન નિર્ગતા ॥
વંદિતા સર્વદેવૈશ્ચ મુનિભિશ્ચ તપોધનૈઃ

પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ સમુદ્રાદિગતાનિ ચ ॥
શક્તિભેદે તુ ન્યસ્તાનિ શતકોટિસહસ્રશઃ

અતોઽતિપુણ્યં ત્રૈલોક્યે કોટિતીર્થમુદાહૃતમ્ ॥
બ્રહ્મણા સ્થાપિતસ્તત્ર કોટિતીર્થેશ્વરઃ શિવઃ

કોટિતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા દૃષ્ટ્વા કોટીશ્વરં શિવમ્ ॥
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો નિર્મોકાદિવ પન્નગઃ ॥

શ્રાદ્ધં કરોતિ યસ્તત્ર પિતૃભક્તો નરો મુને ॥
દશાનામશ્વમેધાનાં પ્રાપ્નોતિ સકલં ફલમ્

પિતૄનુદ્દિશ્ય યત્કિઞ્ચિત્કોટિતીર્થે પ્રદીયતે ॥
તત્સર્વં કોટિગુણિતં જાયતે નાત્ર સંશયઃ

તત્ર તીર્થે નરો યસ્તુ ગાં દદાતિ પયસ્વિનીમ્ ॥
સર્વલોકાનતિક્રમ્ય સ ગચ્છેત્પ રમાં ગતિમ્

યાવન્ત્યંગેષુ રોમાણિ તત્પ્રસૂતિકુલેષુ ચ ॥
તાવદ્યુગસહસ્રાણિ શિવલોકે મહીયતે

પૌર્ણમાસ્યામમાવાસ્યાં પશ્યેચ્છક્તિધરં તુ યઃ ॥
નાપુત્રો નાધનો રોગી સપ્તજન્મસુ જાયતે

જલપ્રવેશં યઃ કુર્યાત્તત્ર તીર્થે નરોત્તમઃ ॥
સોઽક્ષયં લભતે લોકં યાવચ્ચન્દ્ર દિવાકરૌ

વૃષોત્સર્ગં તુ યઃ કુર્યાત્પિતૃભક્તો નરો મુને ॥
સોઽક્ષયં લભતે સ્થાનં યત્સુરૈરપિ દુર્લભમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહા પુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવંત્યખણ્ડેઽવન્તીક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શક્તિભેદતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ચતુસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ