સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.3

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
છિન્ને વક્ત્રે તતો બ્રહ્મા ક્રોધેન તમસા વૃતઃ ॥
લલાટે સ્વદમુત્પન્નં ગૃહીત્વાઽતાડયદ્ભુવિ

તત્સ્વેદાત્કુંડલી જજ્ઞે સધનુઃ સમહેષુધિઃ ॥
સહસ્રકવચો વીરઃ કિં કરોમીત્યુવાચ હ

તમુવાચ વિરંચિસ્તુ દર્શયન્રુદ્રમોજસા ॥
વધ્યતામેષ દુર્બુદ્ધિર્જાયતે ન યથા પુનઃ

બ્રહ્મણો વચનં શ્રુત્વા ધનુરુદ્યમ્ય પૃષ્ઠતઃ ॥
સ પ્રતસ્થે મહેશસ્ય બાણહસ્તોઽતિરોષભૃત્

સ દૃષ્ટ્વા પુરુષં ચોગ્રમગમદ્વિસ્મિતો ભવઃ ॥
દિવ્યબાણધનુર્હસ્તં વેગવિક્રાંતગામિનમ્

મયા ન વધ્યોઽતિબલઃ સખા વિષ્ણોર્ભવિષ્યતિ ॥
અનુગ્રાહ્યો હ્યહં તેન સખ્યાર્થં તપસિ સ્થિતઃ

ચિંતયન્નિત્થમીશોઽપિ વિષ્ણોરાશ્રમમભ્યગાત્ ॥
હુંકારધ્વનિના બ્રહ્મન્મોહયિત્વા તતો નરમ્

પ્રપાત્ય ચ તદા હૃષ્ટઃ ક્રીડાં કુર્વઞ્જગત્સ્થિતૌ ॥
યત્ર નારાયણઃ શ્રીમાંસ્તપસ્તેપે પ્રતાપવાન્

અદૃશ્યઃ સર્વભૂતાનાં વિશ્વાત્મા વિશ્વસૃગ્વિભુઃ ॥
તત્ર પ્રાપ્તો વિરૂપાક્ષો દદર્શ મધુસૂદનમ્

એકાંગુષ્ઠસ્થિતં ભૂમૌ તપોઽત્યંતમનાતુરમ્ ॥
યુગાંતાર્કસહસ્રસ્ય તેજસા વૃતમદ્ભુતમ્

પુણ્યા ધારસમાયુક્તં પુરાણપુરુષોત્તમમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા નારાયણં દેવં ભિક્ષાં દેહીત્યુવાચ હ

કપાલં દર્શયિત્વાગ્રે જ્વલજ્જ્વલનસોત્કટમ્ ॥
કપાલપાણિં સંપ્રેક્ષ્ય રુદ્રં વિષ્ણુરચિંતયત્

કોઽન્યો યોગ્યો ભવેદ્ભિક્ષુર્ભિક્ષાદાનસ્ય સાંપ્રતમ્ ॥
યોગ્યોઽયમિતિ સંકલ્પ્ય દક્ષિણં ભુજમર્પયત્

તં બિભેદાંતર્ગતજ્ઞઃ શૂલેન શશિશેખરઃ ॥
તતઃ પ્રવાહ ઉત્પન્નઃ શોણિતસ્ય વિભોર્ભુજાત્

જાંબૂનદરસાકારા વહ્નિજ્વાલેવ નિર્મલા ॥
નિષ્પપાત કપાલાંતે શંભુના સંપ્રતીચ્છિતા

ઋજ્વી વેગવતી શિપ્રા દીધિતીવાંબરે રવેઃ ॥
પંચાશદ્યોજના દીર્ઘા વિસ્તારે દશયોજના

દિવ્યં વર્ષસહસ્રં સા સમુવાહ હરેર્ભુજાત્ ॥
કિયંતં કાલમીશો હિ ભિક્ષાં જગ્રાહ ભાવિતઃ

દત્તાં નારાયણેનાથ સત્પાત્રે પાત્ર ઉત્તમે ॥
તતો નારાયણઃ પ્રાહ હરં પરમિદં વચઃ

સંપૂર્ણં તવ પાત્રં હિ તતો વૈ પરમેશ્વરઃ ॥
સતોયાંબુદનિર્ઘોષં શ્રુત્વા વાક્યં હરેર્હરઃ

શશિસૂર્યાગ્નિ નયનઃ શશિશેખરશોભિતઃ ॥
કપાલે દૃષ્ટિમાવેશ્ય ત્રિનેત્રૈશ્ચ જનાર્દનમ્

અંગુલ્યા ઘટયન્પ્રાહ કપાલં ચાતિપૂરિતમ્ ॥
શ્રુત્વા હરિરિદં વાક્યં રક્તધારાં સમાહરત્

પાર્શ્વતોથ હરેરીશઃ સ્વાંગુલ્યા રુધિરં તદા ॥
દિવ્યં વર્ષસહસ્રં ચ દૃષ્ટિપાતં મમંથ વૈ

મથ્યમાને તતો રક્તે કલલં બુદ્બુદં ક્રમાત્ ॥
બભૂવ ચ તતઃ પશ્ચાત્કિરીટી સશરાસનઃ

સહસ્રબાહૂ રક્તાક્ષો ધનુર્જ્યાં સંસ્પૃશન્મુહુઃ ॥
બભૂવ તૂણીરગલો વૃષસ્કંધોંઽગુલિત્રવાન્

પુરુષોઽર્જુનસંકાશઃ કપાલે સંપ્રકાશયન્ ॥
તં દૃષ્ટ્વા ભગવાન્વિષ્ણુઃ પ્રાહ રુદ્રમિદં વચઃ

કપાલે ભગવન્કોઽયં પ્રાદુર્ભૂતોઽભવન્નરઃ ॥
ઉક્તિં શ્રુત્વા હરેરીશસ્તમુવાચ હરે શૃણુ

નરો નામેતિ પુરુષઃ પરમાસ્ત્રવિદાંવરઃ ॥
યસ્ત્વયોક્તો નર ઇતિ નરસ્તસ્માદ્ભ વિષ્યતિ

નરનારાયણૌ ચોભૌ યુગે ખ્યાતૌ ભવિષ્યતઃ ॥
સંગ્રામે દેવકાર્યેષુ લોકાનાં પરિપાલને

એષ નારાયણ સખા નરસ્તવ ભવિષ્યતિ ॥
તવ એકાકિનઃ સંખ્યે તપસશ્ચ મહામુનિઃ

વિજ્ઞાનસ્ય પરીક્ષાયૈ તેજો લોકે ભવિષ્યતિ ॥
તેજોધિકમિદં દિવ્યં બ્રહ્મણઃ પંચમં શિરઃ

તેજસા બ્રહ્મણો દીપ્તો ભુજસ્ય તવ શોણિતાત્ ॥
મમ દૃષ્ટિનિપાતાચ્ચ ત્રીણિ તેજાંસિ યાન્યતઃ

તત્સંયોગાત્સમુત્પન્નઃ શત્રૂનુદ્વેજયિષ્યતિ ॥
અવધ્યા યે ભવિષ્યંતિ દુર્જયાસ્તવ ચાપરે

શક્રસ્ય ચામરારીણાં તેષામેવ ભયંકરઃ ॥
એવમુક્તવતઃ શંભોર્વિસ્મિતસ્તસ્ય તેજસા

હરિરપિ સ તત્રૈવ તુષ્ટાવ હરકેશવૌ ॥
નમો હર હરે તુભ્યં નમઃ શંકર વિષ્ણવે

નમસ્તે શૂલહસ્તાય નમસ્તે ખઙ્ગપા ણયે ॥
નમોનમસ્તે મેધ્યાય હૃષીકેશ નમોઽસ્તુ તે

નમોઽસ્તુ વાચાં પતયે શ્રીધરાય નમોનમઃ ॥
એવં સ્તુવન્તં તં ભક્ત્યા કૃતાંજલિ પુટં નરમ્

તથૈવાંજલિસંબદ્ધં ગૃહીત્વાશુ કરદ્વયમ્॥
ઉદ્ધૃત્યાથ કપાલાત્તુ પુનર્વચનમબ્રવીત્

ય એવ પુરુષો રૌદ્રો બ્રહ્મણઃ સ્વેદસં ભવઃ ॥
મમ હુંકારશબ્દેન મોહનિદ્રામુપાગતઃ

નિબોધ તં ચ ત્વરિતમિત્યુક્ત્વાંતર્હિતો હરઃ ॥
નારાયણસ્ય પ્રત્યક્ષં બોધયિત્વા દ્રુતં હિ તમ્

વામપાદેન હત્વા ચ સમુત્તસ્થૌ નરો રુષા ॥
તયોર્યુદ્ધં સમભવત્સ્વેદરક્તજયોર્મહત્

વિસ્ફારિતધનુઃશબ્દૈર્નાદિતાશેષભૂત લમ્॥
કવચં સ્વેદજસ્યૈકં રક્તજસ્ય તથા ભુજૌ

એવં સમેન વૈ યુદ્ધં દિવ્યં જાતં તુ ભૂતલે ॥
ત્રિવર્ષોનાનિ વર્ષાણાં શતાનિ દશ સુદ્વિજ

યુધ્યતો સમતીતાનિ સ્વેદરક્તજયોર્મુને ॥
રક્તજો દ્વિભુજો દૃષ્ટ્વા કવચૈકેન સ્વેદજમ્

બિભેદ બાણવેગેન બ્રહ્મણસ્તં નરં પરમ્ ॥
સસંભ્રમમુ વાચેદં બ્રહ્માણં મધુસૂદનઃ

મન્નરેણોચ્છ્રિતો બ્રહ્મંસ્ત્વદીયો વિનિપાતિતઃ ॥
શ્રુત્વા તદાકુલો બ્રહ્મા બભાષે મધુસૂદનમ્

હરેઽન્યજન્મનિ નરો મદીયો યદિ હીયતે ॥
તેન તુષ્ટેન સંપ્રોક્તં હરિણૈવં ભવિષ્યતિ

કૃત્વા તયો રણમપિ નિવાર્ય તાવુવાચ હ ॥
અથાન્યજન્મનિ નરો મદીયો ભવિતા કલૌ

તતો મહારણે જાતે તત્રાહં યોજયામિ તમ્ ॥
વિષ્ણુનાથ સમાહૂય મહેશ્વરસુરેશ્વરૌ

ઉક્તાવિમૌ નરૌ રુદ્રૌ પાલનીયૌ સ્વશક્તિતઃ ॥
સ્વેદજાતાસૃગ્જાતૌ તુ સ્વકીયાંશૌ ધરાતલે ॥
સ્વાંશભૂતૌ દ્વાપરાંતે નિયોજ્યૌ ભૂતલે ત્વયા

તતોઽબ્રવીત્તદા વિષ્ણું સુરેશો દુઃખિતં વચઃ

અસ્મિન્મન્વંતરે દેવ ત્રેતાયુગં તદા યદા ॥
ત્વદ્રૂપેણેહ મહતા સૂર્યપુત્રહિતાર્થિના ॥
વાલીનામ મહાબાહુઃ સુગ્રીવાર્થે નિપાતિતઃ

તેન દુઃખેન તપ્તોઽહં નાહં ગૃહ્ણામિ તે નરમ્ ॥
અગૃહ્ણમાનં દેવેશં કારણાંતરવાદિનમ્

વિષ્ણુઃ પ્રોવાચ મઘવન્ભુવો ભારાવતારણે॥
અવતારં કરિષ્યામિ મર્ત્યલોકેઽપ્યહં વિભો

તતો હૃષ્ટોઽભવચ્છક્રો વિષ્ણુવાક્યેન તેન વૈ॥
પ્રતિગૃહ્ય નરં હૃષ્ટઃ સત્યમસ્તુ વચસ્તવ

ઇત્યુક્ત્વા તુ રવીન્દ્રૌ સ પ્રેષયિત્વા ચ તૌ પુનઃ ॥
ગત્વા ચ પુણ્ડરીકાક્ષો બ્રહ્માણં બ્રહ્મવેશ્મનિ

કૃતં જુગુપ્સિતં કર્મ બ્રહ્મન્નીશં જિઘાંસતા ॥
યત્ત્વયા દેવદેવેશ પુમાન્કોપેન ભાષિતઃ

શુદ્ધ્યર્થમસ્ય પાપસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તં પરં કુરુ ॥
ગૃહ્ણન્વહ્નિત્રયં બ્રહ્મન્નગ્નિ હોત્રમુપાસ્વ હ

એકો વૈ ગાર્હપત્યોઽસ્તુ દ્વિતીયાહવનીયકઃ ॥
દક્ષિણાગ્નિસ્તૃતીયસ્તુ ત્રિકુણ્ડેષુ પ્રકલ્પય

વર્તુલે તર્પયાત્માનં મામથો ધનુષાકૃતૌ ॥
ચતુષ્કોણે હરં દેવમૃગ્યજુઃસામનામભિઃ

હુત્વા ત્વગ્નિં ચ તપસા હરમેવાર્ચ્ય તત્ક્ષણાત્ ॥
દિવ્યં વર્ષસહસ્રં તુ હુત્વાગ્નિં સિદ્ધિમાપ્સ્યસિ

પ્રાયશ્ચિત્તવિશુદ્ધાત્મા પ્રતિપદ્ય મહેશ્વરમ્॥
તતો નિષ્કલ્મષો ભૂત્વા વિષાદસ્તે ગમિષ્યતિ

ઇત્યેવમુક્ત્વા હરિરુગ્રતેજા ગતઃ સ્વકીયં નિલયં મહાત્મા ॥
બ્રહ્માપિ ચિત્તં તપસે નિધાય સમાદધે સર્વમથાચ્યુતોક્તમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહ સ્ર્યાં સંહિતાયાં પંચમ આવંત્યખણ્ડેઽવંતીક્ષેત્રમાહાત્મ્યે બ્રહ્મણઃ પ્રાયશ્ચિત્તવર્ણનંનામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ