સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 5.25-2

॥ શ્રીહર ઉવાચ ॥ ॥
પંચવિંશતિકં દેવં વિદ્ધિ મુક્તીશ્વરં પ્રિયે ॥
યસ્ય દર્શનમાત્રેણ મુક્તિર્ભવતિ પાર્વતિ

પુરા રાથંતરે કલ્પે બભૂવ દ્વિજસત્તમઃ ॥
મુક્તિર્નામ મહાભાગે સંશિતાત્મા જિતેંદ્રિયઃ

મહાકાલસમીપે તુ મુક્તિલિંગમનુત્તમમ્ ॥
મહાકાલવને રમ્યે તત્રાસ્તે યોગત ત્પરઃ

તતસ્તેપે જિતાહારો વત્સરાણિ ત્રયોદશ ॥
કદાચિત્સોઽભિષેકાય આજગામ મહાનદીમ્

શિપ્રાં વિપ્રપ્રિયાં પુણ્યાં મહાપાતકના શિનીમ્ ॥
તત્ર સ્નાત્વા જપન્વિપ્રો દદર્શાયાંતમગ્રતઃ

વ્યાધં મહાધનુષ્પાણિં રક્તનેત્રં સુભીષણમ્॥
વદંતં હન્તુકામં વૈ વલ્કલાનાં જિઘૃક્ષયા ॥

તં દૃષ્ટ્વા ક્ષુભિતો વિપ્રો બ્રહ્મઘ્નસ્ય ભયાદિતિ ॥
ધ્યાયન્નારાયણં દેવં તસ્થૌ તત્રૈવ સ દ્વિજઃ

તં દૃષ્ટ્વાંતર્ગતહરિર્વ્યાધો ભીત ઇવાગ્રતઃ ॥
વિહાય સશરં ચાપં તતો વચનમબ્રવીત્

॥ વ્યાધ ઉવાચ ॥ ॥
હંતુમિચ્છુરહં બ્રહ્મન્ભગવન્તમિહાગતઃ ॥
ઇદાનીં સ્વગતા બુદ્ધિસ્ત્વાં દૃષ્ટ્વૈવ મહાપ્રભમ્

બ્રાહ્મણાનાં સહસ્રાણિ સ્ત્રીણામયુતશસ્તથા ॥
નિહતાનિ મયા બ્રહ્મન્વૃત્તિહેતોઃ કુટુંબિના

ન ચ મે વ્યથિતં ચિત્તં કદાચિદપિ જાયતે ॥
ઇદાનીં તપ્તુમિચ્છામિ તપોઽહં ત્વત્સમીપતઃ

ઉપદેશપ્રદાનેન પ્રસાદં કર્તુમર્હસિ ॥
એવમુક્તો હ્યસૌ વિપ્રો નોત્તરં પ્રત્યપ દ્યત

બ્રહ્મહા પાપકર્મેતિ મત્વા બ્રાહ્મણપુંગવઃ ॥
અનુક્તોઽપિ સ ધર્મસ્તુ વ્યાધસ્તત્રૈવ તસ્થિવાન્

સ્નાત્વા સદ્યઃ સમાયાતો મુક્તિ લિંગસમીપતઃ ॥
દ્વિજેન સહિતો દેવિ દૃષ્ટ્વા દેવં સનાતનમ્

તત્ક્ષણાદ્દિવ્યદેહસ્તુ તસ્મિઁલ્લિંગે લયં ગતઃ ॥
દૃષ્ટ્વા તન્મહદાશ્ચર્યં મુક્તિર્વિપ્રો નિજાંતરે ॥
ચિંતયામાસ સહસા મુક્તિઃ પ્રાપ્તા વરાનને

વ્યાધેન પાપયુક્તેન સમાધિરહિતેન ચ ॥
મયા પુનઃ સમાચીર્ણં તપઃ પરમ દુષ્કરમ્

ન પ્રાપ્તા પરમા મૂર્ત્તિર્મુક્તિર્નૈવ ચ લભ્યતે ॥
એવં સચિંતયિત્વાથ વૈરાગ્યાદ્બ્રાહ્મણર્ષભઃ ॥
અન્તર્જલગતો ભૂત્વા ચચાર વિપુલં તપઃ

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય તાં નદીમગમત્કિલ ॥
વ્યાઘ્રો બુભુક્ષિતઃ સાધ્વિ તં વિહંતું સમુદ્યતઃ

અંતર્જલચરં વિપ્રં યાવદ્વ્યાઘ્રો જિઘૃક્ષતિ ॥
નમો નારાયણાયેતિ તાવદ્વાક્યં દ્વિજોઽબ્રવીત્

વ્યાઘ્રેણાપિ શ્રુતો મંત્રોઽજહાત્પ્રાણાંશ્ચ તત્ક્ષણાત્ ॥
દિવ્યાંબરધરો દેવિ દિવ્યાભરણભૂષિતઃ ॥
દિવ્યાલંકારશોભાઢ્યઃ પુરુષશ્ચાભવચ્છુભઃ

સોઽબ્રવીદ્યામિ તં દેશં યત્ર વિષ્ણુઃ સનાતનઃ ॥
ત્વત્પ્રસાદાદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠ મુક્ત્વા શાપાન્નિરામયઃ

ઇત્યુક્તે બ્રાહ્મણઃ પ્રાહ કોઽસિ ત્વં પુરુષર્ષભ ॥
સોઽબ્રવીદસ્મિ રાજેંદ્ર પ્રતાપી પૂર્વજન્મનિ

દીર્ઘબાહુરિતિ ખ્યાતઃ સર્વધર્મવિશારદઃ ॥
અહં જાનામિ વેદાંશ્ચ શાસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ

શુભાશુભમહં વેદ્મિ સર્વજ્ઞોઽહં મહીતલે ॥
બ્રાહ્મણૈર્નૈવ મે કાર્યં કિં વસ્તુ બ્રાહ્મણા ઇતિ

તસ્યૈકસ્મિન્દિને વિપ્રાઃ સર્વે ક્રોધસમન્વિતાઃ ॥
દદુઃ શાપં દુરાધર્ષં ક્રૂરો વ્યાઘ્રો ભવિષ્યતિ

અપમાનેન વિપ્રાણાં માંસાહારી ભયાવહઃ ॥
સંજાતોઽસ્મિ દ્વિજશ્રેષ્ઠ પશ્ય કાલવિપર્યયે

ઇત્યુક્તોઽહં પુરા તૈસ્તુ બ્રાહ્મ ણૈર્વેદપારગૈઃ ॥
દુર્ધર્ષોઽયં મયા પ્રાપ્તો બ્રહ્મશાપો દ્વિજર્ષભ

તતસ્તે બ્રાહ્મણાઃ સર્વે પ્રણિપત્ય મયા મુને ॥
પ્રસાદિતા ભૃશં વિપ્ર તદા ગદ્ગદ યા ગિરા

જાનામિ તેજો વિપ્રાણાં મહાભાગ્યં ચ ધીમતામ્ ॥
અપેયઃ સાગરઃ ક્રોધાત્કૃતો યૈર્લવણોદકઃ

તથૈવ દીપ્તતપસાં મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્॥
યેષાં ક્રોધાગ્નિરદ્યાપિ કણ્ડકે નોપશામ્યતિ

બ્રાહ્મણાનાં પરીભાવાદ્વાતાપિશ્ચ દુરાત્મવાન્ ॥
અગસ્તિમૃષિમાસાદ્ય જીર્ણઃ ક્રૂરો મહાસુરઃ

સર્વભક્ષઃ કૃતો વહ્નિર્ભૃગુણા કારણાંતરે ॥
ગૌતમેન પુરા શક્રઃ સ સહસ્રભગઃ કૃતઃ

દશધા કેશવો જજ્ઞે બ્રહ્મશા પાત્સુદુસ્તરાત્ ॥
પ્રસન્નૈર્વાલખિલ્યૈશ્ચ પક્ષીંદ્રો ગરુડઃ કૃતઃ

અશ્વિનૌ દેવભિષજૌ ચ્યવનેન મહાત્મના ॥
વિષ્ટંભયિત્વા કુલિશં કૃતૌ તૌ સોમપાયિનૌ

કાર્ત્તવીર્યાર્જુનેનૈવ બાહૂનાં ચ સહસ્રકમ્ ॥
દત્તાત્રેયપ્રસાદેન પ્રાપ્તં પરમદુર્લભમ્

પુરા સેંદ્રા વશિષ્ઠેન રક્ષિતાસ્ત્રિ દિવૌકસઃ ॥
બ્રાહ્મણપ્રભવં સૌખ્યં કીર્તિરાયુર્યશો વલમ્

લોકાલોકેશ્વરાશ્ચૈવ સર્વે બ્રાહ્મણપૂર્વકાઃ ॥
એતે હિ સોમરાજાન ઈશ્વરાઃ સુખદુઃખયોઃ

ભસ્મીકુર્યુર્જગદિદં કુદ્ધાઃ પ્રત્યક્ષદર્શનાઃ ॥
પ્રભાવા બહવશ્ચાપિ શ્રૂયતે બ્રહ્મવદિનામ્

ક્રોધશ્ચ વિપુલઃ સદ્યઃ સદ્યઃ પ્રત્ય યકારકઃ ॥
અહં કોપાદ્દ્વિજેંદ્રાણાં ગતો નિરયયાતનામ્

નિત્યં ક્રોધાચ્છ્રિયં રક્ષેદ્ધનં રક્ષેત્સમત્સરાત્ ॥
વિદ્યાં માનાપમાનાભ્યામાત્માનં તુ પ્રમાદતઃ

મયાઽજ્ઞાનાત્કૃતં પાપં રાજગર્વેણ દૈવતઃ ॥
ક્ષંતુમર્હથ વિપ્રેંદ્રા ભવતઃ શરણાગતમ્

અથ તુષ્ટા દ્વિજાઃ સર્વે ત ઊચુર્મામિદં મુદા॥
ષષ્ઠાન્નકાલિકસ્તેઽગ્રે યદા સ્થાસ્યતિ કશ્ચન

માંસભોક્તા ચ ભવિતા કઞ્ચિત્કાલં નરાધિપ ॥
યદા શિપ્રાંતરે પુણ્યે સ્નાતસ્તુ દ્વિજસત્તમઃ ॥

અંતર્જલગતેનોક્તો નમો નારાયણેતિ ચ ॥
જિઘૃક્ષુર્વ્યાઘ્રરૂપેણ તદા મુક્તો ભવિષ્યસિ

એવં સ ભવતા પ્રોક્તો નમો નારાયણેતિ ચ ॥
મંત્રઃ શ્રુતો મયા ત્વત્તસ્તસ્યેયં વ્યુષ્ટિરાગતા

જાતોઽહં દિવ્યદેહસ્તુ પ્રસાદાત્તવ સુવ્રત ॥
સ કૃતાર્થોઽસ્મિ સંજાતો ભગવન્દર્શના ત્તવ

વરં ચ ગૃહ્યતાં મત્તો યશ્ચ તે સંશયો હૃદિ ॥
તં ચ બ્રૂહિ દ્વિજશ્રેષ્ઠ સર્વં સંપાદયામિ તે

તવોપદેશદાનેન આનૃણ્યં ગંતુ મુત્સહે

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દિવ્યદેહસ્ય સ દ્વિજઃ ॥
પ્રોવાચ પરયા તુષ્ટ્યા પ્રફુલ્લમુખપંકજઃ

અદ્ય મે સફલં જ્ઞાનમદ્ય મે સફલં તપઃ ॥
અદ્ય મે સફલા જિહ્વા સફલં ચક્ષુરદ્ય મે

શ્રુતં દેવેન સંપ્રોક્તં સ્નાત્વા પશ્યંતિ દેહિનઃ ॥
પ્રાક્છરીરગતં તેઽદ્ય વ્યાઘ્રરૂપં તપોત્તમ

તેજોમયં શરીરં તુ બ્રહ્મરૂપં સનાતનમ્ ॥
યદિ ત્વહમનુગ્રાહ્યો યદ્યેવં કર્તુમર્હસિ

કારણં શ્રોતુમિચ્છામિ હૃદિ મે વર્ત્તતે ચિરમ્ ॥
કથં મુક્તિર્મહાભાગ મુક્તિકામેન યત્નતઃ

યોગાભ્યાસરતેનાપિ વત્સરાંશ્ચ ત્રયોદશ ॥
ન લબ્ધા પરમાશ્ચર્યં તપસા દુષ્કરેણ તુ

।
વ્યાધેનાપિ ભૃશં તેન પ્રાપ્તા મુક્તિઃ ક્ષણેન તુ ॥
અત્ર મે સંશયો જાતઃ કો હેતુઃ કથ્યતાં ભૃશમ્

તસ્ય તદ્વચન શ્રુત્વા તતો વચનમબ્રવીત્ ॥
કથયામિ પરં ગુહ્યં રહસ્યં મુક્તિલક્ષણમ્

મહાદેવમુપાસ્યાશુ મુને મુક્તિઃ સુદુર્લભા ॥
પુરાતનૈસ્તુ વિદ્વદ્ભિરિદમુક્તં મહાત્મભિઃ

શૃણુષ્વૈકમના વિપ્ર કુરુ યત્નં યથાર્થતઃ ॥
મન્નિયોગાદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠ તતો મુક્તિમવાપ્સ્યસિ

શપ્તોઽહં તૈર્યદા વિપ્રૈસ્તદા મે તોષિતા ભૃશમ્ ॥
મમાનુકંપયા પ્રોક્તં મુક્તિસ્તે ભવિતા નૃપ

મુક્તિકામો મહાકાલે મુક્તિર્બ્રાહ્મણસત્તમઃ ॥
વિદ્યતે તપસા યુક્તઃ સ તે પ્રશ્નં કરિષ્યતિ

મુક્તીશ્વરં તદા લિંગં તસ્યાગ્રે કથયિષ્યસિ ॥
તવાપિ તસ્ય મુક્તેશ્ચ મુક્તિરેવં ભવિષ્યતિ

પૂર્વં હિ ચિહ્નિતં કર્મ દેહિનો ન વિમુંચતિ ॥
ધાત્રા વિધિરયં દૃષ્ટો બહુધા કર્મભિશ્ચ યઃ

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સ વિપ્રો બ્રહ્મવિત્તમઃ ॥
અંતર્જલાત્સમુત્થાય તતો વચનમબ્ર વીત્

દિષ્ટ્યા ત્વમાગતો ભૂપ દિષ્ટ્યા તે સંગતં મયા ॥
ઈદૃશા દુર્લભા લોકે નરા મુક્તિપ્રદર્શકાઃ

ઇત્યુક્ત્વા નૃપવિપ્રૌ તૌ મુક્તિલિંગં સમા ગતૌ ॥
દર્શનાર્થં વિશાલાક્ષિ દૃષ્ટ્વા દેવં સનાતનમ્

તત્ક્ષણાત્સશરીરૌ તૌ તસ્મિઁલ્લિંગે લયં ગતૌ ॥
ઈદૃશોઽયં મયા દેવિ મહિમા કથિતસ્તવ

અસ્ય લિંગસ્ય સંસ્પર્શાન્મુક્તિર્ભવતિ નાન્યથા ॥
યેઽર્ચયંતિ સદા ભક્ત્યા મુક્તિલિંગં સનાતનમ્ ॥
અપિ પાપસમાયુક્તઃ સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

રે મૂઢાઃ કિં તપોભિશ્ચ કિં દાનૈર્નિયમૈશ્ચ કિમ્ ॥
કુરુધ્વં મુક્તિલિંગસ્ય દર્શનં મુક્તિદાયકમ્

ન માં વિદુર્દેવગણા નાસુરા ન મહર્ષયઃ ॥
પરં રૂપં વિશાલાક્ષિ યદશ્મદ્યુતિ નિર્મલમ્

ન મે વેત્તિ પરં રૂપં સ્વયં સાક્ષાત્પ્રજાપતિઃ ॥
ન વિષ્ણુસ્ત્રિદશશ્રેષ્ઠાઃ કુતોન્યે મુનયઃ પ્રિયે

યદેતદ્દૃશ્યતે તેજો લિંગરૂપં યશસ્વિનિ ॥
એતદેવ શુકાદ્યા હિ ધ્યાયંતિ ત્રિદશા અમી

અનેકજન્મસંશુદ્ધા યોગિનોઽનુગ્રહાન્મમ ॥
પ્રવિશંતુ તનું દેવિ મદીયાં મુક્તિદાયિકામ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવંન્યખણ્ડે ચતુરશીતિલિંગમાહાત્મ્યે મુક્તીશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ પંચવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ